KÜLTÜREL DEĞİŞİM SÜRECİNDE POPÜLER KÜLTÜR VE KİTSCH KAVRAMI

KÜLTÜREL DE

M SÜREC NDE POPÜLER

KÜLTÜR VE K TSCH KAVRAMI

Yrd. Doç. Dr. Birsen L MON

ÖZET

Birden çok tan ma sahip olan kültür kavram üzerine geli tirilen söylemler, günümüzde, postmodernizmin ve küreselle menin getirisi artlar ile yeniden ekillenmi tir denilebilir. Kavramsal anlamda kültür sorunsal n tan mlayabilmek için, toplumlar n nesilden nesile aktard inanç, bilgi, duru ve sezi uygulamalar n tarihsel süreç içerisinde de tan mak/tan mlamak gerekmektedir. Küreselle me ile art k günümüzde, dünya üzerinde hiç bir kültür yap s ve hiç bir insan toplulu u bütünüyle ve kay ts z olarak tek bir kültür kal b n n homojen bütünlü ü içerisinde ya ar halde de ildir. Postmodernizmin bir getirisi olarak ise insanlar n dahil oldu u minor kültürel yap lar bile önem kazanm bu ba lamda neredeyse her ey kültür olarak alg lanmaya ba lanm t r. Mevcut olan kültür ve kültürel de i im kavramlar n n en geni anlam yla farkl la mas , insan medeniyetinin daimi bir faktörüdür; her yerde ve her zaman meydana gelmektedir. Yarad l tan bu yana ya am n ve kültürlerin de i meyen tek kural /ilkesi de i im ve süreklilik olmu tur

Kitsch kavram , kapsam ve içeri i bak m ndan karma k bir yap ya sahiptir. Kavram olarak Kitsch e tek bir anlam yükleyebilmek ya da tam kar l n bulmak çok kolay de ildir. Bu kelimenin sadece sözlük anlam na bakt m zda, kar m za var olan n a a bir kopyas olarak sanat s n fland rmak için kullan lan ekliyle ya da kibirli, baya bir tada sahip, üretilmi olan için banal ve s k c anlam nda bir s fat olarak gönderme yap labilir diyebiliriz.

Kitsch kavram n n beraberinde kar m za ç kard di er kavramlar ise kültürel yozla ma, üst s n f be eni, alt s n f be eni, üst kültür, alt kültür kavramlar ve ara kültürel yap lar biçimindedir. Bu ba lamda kitsch sadece sanatsal bir kullan ma sahip de ildir, farkl kavramlar içerisinde, farkl kullan m ekilleri de bulunmaktad r.

THE CONCEPTS OF POPULAR CULTURE AND

KITSCH IN THE PROCESS OF CULTURAL

CHANGE

ABSTRACT

It can be said that discourses developed based on the concept of culture that has multiple definitions have been reshaped by the conditions resulting from

postmodernism and globalization. In order to define the conceptual problem of culture, it is essential that we recognize/define such elements as belief, knowledge, stance and intuition that communities transfer from one generation to another in the historical process as well. Nowadays, due to globalization, no culture and human society in the world thoroughly and indifferently lives in a homogeneous integrity of a single culture. An advantage of postmodernism is that even minor cultural structures in which people are involved have gained importance. In this context, almost everything has begun to be perceived as culture. The differentiation of existent concepts of culture and cultural change in the broadest sense is a constant factor of human civilization and it occurs anywhere and at any time. The only constant rules/principles of life and cultures have been the concepts of change and continuity.

The concept of Kitsch has a complex structure in terms of scope and content. It is not easy to assign only one meaning to Kitsch as a concept or to find an exact equivalent of it. When we just examine the literal meaning of this word, it can be said that it is used as an adjective meaning vain, of vulgar taste, banal and boring used for productions or it is used to classify art which is seen as an inferior copy of existent things.

Other concepts that come with the concept of Kitsch are cultural degeneration, upper class tastes, lower-class tastes, the concepts of superior culture and sub-culture. In this context, kitsch means more than solely its artistic use, it has got other more meanings in other concepts.

Giri

Kültürden söz edilmeye ba land nda hemen hemen tüm yaz l kaynaklarda kar m za ç kan en temel vurgu onunla ilgili pek çok tan m ve yakla m n var oldu udur. Bunun söylenmesi do al görülebilir. Büyük ölçüde farkl alan perspektifleri ta yarak ba layan kültürü aç klama çal malar , böyle bir durumun ortaya ç kmas nda rol oynamaktad r. Bu anlay la beraber kültür, çok anlaml l k özelli ini bünyesinde bar nd rmas sonucunu getirmektedir.

Günümüzde kültür kavram n n birden çok tan m mevcuttur. Tarihsel dönem içerisinde kültür kavram n ve buna ba l süreçleri aç klayabilmek/özetleyebilmek oldukça zordur. Kavramsal boyutta kültür sorunsal n tan mlayabilmek için, toplumlar n nesilden nesile aktard inanç, bilgi, duru ve sezi uygulamalar n tarihsel süreç içerisinde de tan mak ve tan mlamak gerekmektedir.

Kültür kavram ilk kez 1871 y l nda Edward Tylor taraf ndan Primitive Culture kitab nda yay mlanm t r (Burke, 2006:9). Tylor kültür kavram n öyle ifade etmektedir. Kültür toplumun bir üyesi olarak insano lunun kazand bilgi, sanat, ahlak, gelenekler ve benzeri di er yetenek ve al kanl klar kapsayan karma k bir bütündür . Taylor bu tan m nda, kültürün karma k bütünlü ü kavram yla onun insan taraf ndan kazan ld gözlemini, büyük bir ustal kla bir araya getirmektedir. Bu aç dan Tylor un tan m kültürel içeri in eksiksiz bir dökümünden öte soyut bir kavram niteli i ve bir kuram de eri kazanmaktad r (Güvenç,1985: 22).

Dünya üzerinde ki bütün kültür kavramlar toplum ve insan üzerinden aç klan lmaya çal lmaktad r buda gösteriyor ki kültür kavram n n, tan m n n temeli toplumdur. Kültür bir toplumu olu turan ki ileri ve onlar birbirine ba layan dillerini, dinlerini, sanatlar n , törelerini, hukuk ve yönetim kurumlar n , üretim ve tüketim süreçlerini, gelenek ve göreneklerini içine al r yani toplumu var eden tüm de erlerini kapsar.

Bütün bunlara benzer birçok geli me temelde bir alt/üst olu um sonuçlar d r denilebilir. Bu yap sal dönü ümlerin bir kültürel olgu olma yan yla sanata yans mas , onun ayr cal kl , seçiklik/ kolay eri ilmezlik ve kolay sahip olunmazl k özelliklerinin yitmeye ba lamas biçiminde görülmektedir. Sanat n, bu dönemde; konular , konular ndan etkilenen biçimleri ve üretim tüketim ortamlar aç s ndan genel olarak toplum be enisine yöneli i söz konusudur. Böyle bir yöneli içinde ulus, toplum, birey kavramlara yaslanan duyarl l klar n etkisiyle sanat n aras na, halk sanat na ait de erler ve üretim ölçütlerini yans tan halk be enisi de kat lm t r. Bu kat l m yoluyla halka ait sanatsal üretimin giderek de er kazand n görüyoruz (Erol, 1999: 33).

BULGULAR VE YORUM

KÜLTÜR, POPÜLER KÜLTÜR VE K TSCH KAVRAMI

Hangi tür kültüre ait olundu u ve yap lan seçimler bir biri ile ili kilidir. Çünkü seçimler benzer de erlere, benzer estetik ölçülere dayanm yor ya da var olan kültürel ürünler bu de erleri tam olarak anlatam yorsa en az ndan ehven-i erden benzer seçimler yap l yor demektir. Bu kültürün temellini benzer nedenlerle benzer seçimler yapan insanlar olu turur. Bunun en iyi örne i yüksek kültür kamusu sanat n özgün ya l boyalar ve kalite röprodüksiyonlar aras ndan, ço u zaman galerilerden seçerken öteki kamular, büyük ma azalar n sanat reyonlar ndan ya da toplu üretilmi özgünlü ü tart l r orijinallerden seçim yapar, iyice yoksul olanlar ise duvarlar na asmak için takvimlerden, dergi sayfalar ndan kestikleri resimlerden medet umar. K saca dâhil olunan kültür insanlar n sanata bak n ya da be eni düzeylerinde ya da ula abileceklerinde etkili bir rol oynamaktad r.

ar nd r lm , talep oran nda sat ans yüksek, kâr geri dönen bir süreç söz konusudur (Ayd n, 2002: 244-245).

çinde bulundu umuz ça da kar m za sürekli ç kan küreselle me kavram n n en büyük kayna bilindi i üzere teknolojidir. Hedefi insan olan küreselle me buna ba l olarak bilimin üzerinde de etkilidir. Bilimin özelliklede teknolojinin egemen oldu u dünyada kürselle menin getirisi, yeni kapitalist düzende insanlar n ilgilendi i tek ey tüketim olmu tur. Tüketimin be eni düzeyleri üzerindeki etkisi sosyal s n flamalar ve ürüne kolay ula abilme ile ba lant l olmas n n yan s ra ne yaz k ki üretilen ürünlerin sa lam zeminde olmay ile de paralellik gösterir. Kültürel de i im sürecinde, evrimle en de erler sistemi bir bütün olarak popüler kültür formunu ortaya ç karm t r. Kültür kavram n n dura an bir kavram olmamas nedeniyle toplumlar n ilgilerinin, be enilerinin ve e ilimlerinin yans mas sonucunda kitlesel bir e ilim veya dönü üm süreci ya anmaktad r. Bu kitlesel be eni farkl l klar popüler kültür kavram n i aret eder. Küreselle me sonucu ula m n kolayla mas (bilgi, kültür, konum vb) ile popüler kültüre dahil olmak çok kolayla m t r demek mümkündür.

Popüler Kültür (Halk Kültürü) ya da Volkskultur dü üncesi kültür tarihi ile ayn yer ve zamanda ortaya ç km t r. O dönemde orta s n f ayd nlar halk ark lar n , halk masallar n , danslar , törenleri (ritüelleri), güzel sanatlar ve el zanaatlar n ke fetmi lerdi. Ama bu halk kültürünün tarihiyle u ra mak antika merakl lar na, folklorculara ve antropologlara b rak lm t . Ancak 1960 larda bir grup akademik tarihçi halk kültürünü incelemeye giri ti (Burke, 2006: 23).

birbirine kilitlenmi olan tüm medya, ayn kap ya ç kan bu komploya kat l yor (Gans, 2007: 67).

Popüler kültür öncesinde, k rsal kesimin halk kültürü ile kentlerde ya ayan soylular, ruhban s n f ve tüccarlar n yüksek kültürü ayr mlar söz konusuydu.

Sanat üretiminde bulunanlar soylular n ve zenginlerin an- öhretini

payla maktayd lar. Zamanla, çe itli nedenlerle kente gelen k rsal kesim halk , kendi kültürlerini b rakarak ticari popüler kültürün mü terisi oldular. Popüler kültür yüksek kültürün ürünlerini ve yarat c lar n da say ca geride b rakt . Sonunda ister istemez üst kültür üreticileri kendilerini popüler kültür üreticileriyle yar halinde buldu. Kent ya am n seçen k rsal kesim insan için popüler kültür, s radan insandan ki ilere dönü mesi için bir araçt r. Kimliklerini geli tirirken, yarat c l a ula ma ve kendilerini ifade etme yolu olarak onlar için büyük önem ta r (Aky ld z, 2006: 69).

Popüler sanat n yayg nla arak önceki süreçlere göre etkilile ti i 18. yy sonlar nda ve özellikle 19. yy içinde Avrupa da sosyal yap içinde be enileri vb. etkileme/yönlendirme özelli i gösteren geli melerde kültür ve ideoloji kavramlar öne ç kmaktad r. Biri kültürel gerçeklik olma di eri gerçekli i tan mlama ve görme biçimi olarak bu iki ortak kökenli olgu birey ve toplum ya am n , bu ya am n içinde olu up geli en tüm kültürel alanlar etkileyerek ku atm ve kendi alan içine alm bulunmaktad r. Avrupa n n sözü edilen zamanlar na örne in toplumsal kesimlerin kar l kl ili kileri/etkile imleri tan mlanarak bak lmas durumunda da onunla ba lant s bulunan kültürel/ideolojik içerikli olgular kavramak mümkün olabilmektedir. Popüler kültür bunlar n ba nda gelmektedir (Erol, 1999: 32)

20. yy sanat n n en ba ta gelen özelliklerinden biri de, neredeyse yaln zca nesneye ya da d sal bir etmene göre biçimlenir bir hale gelmi olmas d r. Bu d sal etmen ya da nesne gene sanat n kendisidir. Bir di er deyi le günümüzde sanat yaln z ve sadece kendi geçmi ine yani güncel örneklerine göre belirlenmektedir ( skender, 1997: 61).

kesitinde ve belli bir kültürel olu um içinde nas l bir görünüm ald , genel ç kar mlar n d nda sorgulamalar gerektirmektedir. Bu nedenle popüler kültür ve bu kültürün sanat , farkl zaman kesitlerinde ve toplumsal durumlarda farkl nitelikleri ile ele al nm ve sorgulanm t r. Popüler kültüre ait bir alan olan Kitsch in nas l bir görünüme sahip oldu unu bu alandaki tarihsel verilere bakarak yorumlayabiliriz. Popüler sanat kendisini olu turan ve içinde yer ald kültür üzerine yap lm de erlendirmelere de indikten sonra daha iyi tan mlayabiliriz. Tarihsel geli imin hangi toplumsal ko ullarla olu tu unu bilmek bugün ki sosyal yap içinde dü ünülmesini gerektirmektedir.

Bu anlamda anonim bir duyarl l sergileyen halk sanat n n en belirgin niteli i üretici ve tüketici aras ndaki s n r çizgisinin ortadan kalkm olmas d r. Burada ihtiyaca göre var olan bir üretim söz konusudur. Özü gere i do açlama ve gerçek bir tinsel etkinli in ürünü olmaktan nasibini almayan halk sanat nda bir di er nokta ise evrime kapal olman n ard ard nal n yerini yan yanal n almas d r. Üretici ile tüketici özde le mi tir. deolojik aç dan küçük burjuvaya yönelmi olan halk sanat bir anlamda bo lu u doldurmu tur. Halk sanat n n en büyük tehdidini ise giderek ucuz ve sadece duygular ok ayan bir tav rla gitgide gerçek sanat n yede ine (surrogat) dönü mesidir (Ergüven, 2002: 189-190).

Sanat olgusu ve sanat eserleri burjuva s n f na aittir. Yani bu aç klamaya göre sanat ürününün elitist bir tavr ve duru u olmas gerekmektedir. Bu durum tüm dünyaya bakt m zda 20. yüzy la de in böyleydi. Fakat kitle ileti im araçlar yayg nla t kça ve bu araçlar n sosyal ve siyasal ya ant üzerindeki etkisi artt kça sanat ürünleri kitleler taraf ndan da tüketilmeye ba land . Böylece kitsch kültürü ortaya ç kt . Tablolar n röprödüksiyonu ve tasar mlar n taklidi kitschle menin

göstergelerinden biridir. Her yandan ödünç al nm (geçmi , yeni, egzotik,

Bu durum sanatsal aç dan belli bir düzeyin alt nda olmay imgeliyordu Kitsch in alt nda yatan ya amdan al nan zevki estetik doyumla att rma özlemidir. Böylelikle kavram sadece üretimi de il tüketimi de kapsar bir yap ya sahiptir. Herkesin uzmanl k alan na göre farkl biçimlerde yakla t Kitsch en k sa tan m yla herhangi bir nesnenin mutlak i levini a p öylece ona ili tirilmi olan bir eklenti daha do rusu bir fazlal kt r denilebilinir (Ergüven, 2002: 190).

Kitsch ak mlar I. Dünya Sava 'ndan neredeyse günümüze kadar arkas nda önemli eserler b rakm t r. Plastik sanatlardan, mimariye, yaz l ve görsel medyadan insan hayat na s zan bu ak m; bir aç dan tarihsel geli im sürecinde ya anan sosyal, politik, ekonomik, kültürel de i im ve dönü ümleri yans tan belge niteli indedir. Kitsch var olan bir tarz n a a bir kopyas olan sanat s n fland rmak için kullan lmas yan s ra, kibirli ve baya bir tada sahip eylere ve ticari kayg larla üretilmi olan banal ve s k c ürünlere gönderme yaparken de kullan lmaktad r. Ancak kültürel de i im ve dönü üm süreci içerisinde zaman nda sanat olarak nitelendirilen yap lar sonradan kitsch e dönü ebilir veya anlam n tamamen kaybedebilir. Bu ba lamda kitsch in kar s na her zaman ilk olarak yüksek sanat yap t ç kar.

Kitsch le ilgili olarak Heidegger Sanat n taklidi olarak ortaya ç k p, güç gösteriminin zorlamas alt nda eskiden sanat çal malar n niteleyen özgeli in yok olmas yla tek dayana n da yitiren kitsch özerklik kazan r ve art k kitsch olarak deneyimlenemez olur. Kitsch, kötü sanat de ildir; tam tersine, temelden, özden olmayan bo eylere adanm en üst düzey beceridir. Kendinin önemsenmesini temin amac yla da simgesel niteli inin apaç k propagandas n , reklâm n yapmaktan hiç geri kalmaz yorumunu getirmi tir (Nalbanto lu, 2007: 83-119)

Gerçerli tek unsurun maddiyat oldu u bu yapay evrende insanlar adeta teknolojiye tapmaktad r. Acaba teknoloji etik de erlerde ba gösteren çatlaklara çözüm bulabilecek midir? Daha da ötede bu çatlaklar bireyin ya am n iyice s la t rmakta, kültürel beslenmesini yavanl a mahkûm etmekte ve kitsch unsurlar n n ya am n her aln nda dal budak sarmas na uygun zemini olu turmaktad r (Erol, 2006: 177).

kitsch di. Bunlar n yüksek sanattan uzaktan ya da yak ndan herhangi bir ilgisi yoktu. Dolay s yla da yüksek sanat ürünü olan her ey kitsch den uzakla t oranda özüne daha çok dönmü olacakt yani daha modernist olacakt (Ergüven, 2002: 65)

Kitsch kavram n n endüstri devriminden sonra ortaya ç km olmas kentlile me ve okur-yazarl k oran n n artmas yla birlikte; sanat ak mlar n n da hedef kitlesi geni lemeye ba lam t r. Ancak unutulmamal d r ki kitsch hiçbir zaman avant-garde kadar karma k ya da anla lmas güç ya da öyle olmay amaçlayan bir ak m olmam t r. Anla lamaman n tam tersine daha anla l r ve asl nda bir ey anlatma kayg s , derdi olmayan bir tarafta durur. Bu anlamda kitsch popüler kültürü ba tac yapm t r.

Kitsch in fenomen olarak kültürün merkezinde olmas na ra men çok az teorisyen bu konuyu geli tirmek için çal m t r. Buna ba l olarak kitsch kavram genellikle estetik kategoride estetikçiler taraf ndan çok az bir ekilde yazarlar ve sosyologlar taraf ndan kabul edilmi tir (Kulka, 1996 :12-17).

Sonuç

Sanat hayattan beslenen bir disiplindir. Sanat insan faktöründen soyutlanamaz; çünkü eninde sonunda insan taraf ndan yap l r. Bu genel yakla mla sanat bütün sosyal-kültürel de i im ve dönü ümlerden etkilenir. Di er bir deyi le, avant-garde ve kitsch olarak adland r lan yüksek sanat ve alçak/popüler sanat ak mlar , plastik sanatlar dünyas nda yeni yorumlar ve yakla mlar aç s ndan etkili olmu tur.

KAYNAKÇA

Alpman, Polat Sait, Sanatsal Kurgu ve Toplumcu Sanat n Yeniden mkan , Konya: Sosyologos Dergisi, Say :8, 2005.

Aky ld z, Asl , Sanat ve Popüler Kültür, Hacettepe Üniversitesi, 8. Ulusal Sanat Sempozyumu, Sanat ve , Ankara: Kariyer Matbaac l k Ltd. ti., 18-20 Ekim 2006.

Ayd n, Mukadder Çak r, Sanatta Ele tirellik, stanbul: Beta Yay nlar , 2002.

Burke, Peter, Kültür Tarihi, stanbul: stanbul Bilgi Üniversitesi Yay nlar , Çev. Mete Tuncay, 2006.

Ergüven, Mehmet, Yoruma Do ru, stanbul: Yap Kredi Yay nlar , 2002.

Erol, Gülbu , Kültürel Öncü Sanat ve Medyan n Rolü Üzerine Bir De erlendirme, Hacettepe Üniversitesi, 8. Ulusal Sanat Sempozyumu, Sanat ve , Ankara: Kariyer Matbaac l k Ltd. ti., 2006.

Erol, smail Lütfü, Türkiye de Popüler Sanat ve Kitsch , Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara: Yay nlanmam Doktora Tezi, 1999.

Gans, Herbert J., Popüler Kültür ve Yüksek Kültür, Çev: Emine Onaran ncirlio lu, stanbul: Yap Kredi Yay nlar , 2007.

Güvenç, Bozkurt, Kültür Konusu ve Sorunlar m z, stanbul: Remzi Kitapevi, 1985.

Güvenç, Bozkurt, Kültürün ABC si, stanbul: Yap Kredi Kültür Sanat Yay nc l k Ticaret ve Sanayi A. ., 2004.

skender, Kemal, Günümüz Türk Sanat nda Kendimi Nas l fade Edebilirim ve Nas l Bir Sanat Yapmam Gerekiyor? Sorular n n Fark Üzerine , Türkiye de Sanat: Plastik Sanatlar Dergisi, stanbul: Say : 27 Ocak/ ubat, 1997.

Kulka, Tomas, Kitsch And Art, Pennsylvania: The Pennsylvania State University Press, 1996.

Nalbanto lu, Hasan Ünal, Âlem kitsch olmu , biz n'apal m. Adorno, Kültür, Sanat, Toplum ve Bilim, stanbul: Birikim Yay nlar , Say : 110, 2007.