Ο Παρορμητικός Χαρακτήρας

Βίiχεlμ Ράίχ

�ο παpοpμπτικόc

I

•

Βίiχιiμ Ράίχ

'Ο παpοpμnιικόc

•

xapaκτnpac

Μεtάφ(!ΟΟ1]: Μαρίνα Λ.ώμη

,.,

ΠΥΛΗ

λθΗΝΑ 1978

@ Γι.« n)v έλλt-.vιχ'Ι yλώοσα 'ΕΑοδόαει.ς ΠΤΛΗ, 1978

e

Tb

lξώφuλ).ο εlνιu σύνhση τοϋ Δτμ{rfQη '.ΑΦανiιτιι

8

·~>.eια lσι&σrι; Κάχια Τσάτσοι•

-

ΓQηyOQioι•

ΕΙΣΑΓΩΓΗ την &Ιρα τοότη δέν όπάρχει καμια ψυχαναλυ­ τικη θεωρ(α για τόν χαρακτήρα πο.U να εtναι, ~­ στω και έν μέρει, συστηματική. Εtναι μέσα στη

φόση της ψυχαναλυτικfjς έρευνητικfjς μεθόδου να

έξετάζει κατ· άρχην τό άτομικό φαινόμενο, δχι

μόνο μέσα στην άτομικη άνάλυση άλλό: και στό εόρύ πεδ(ο της ψυχοπαθολογίας, καί στη συνέ­ χεια, κάνοντας μ(α σόνθεση των άτομικων άποτε­ λεσμάτων, να καταλήγει σέ θεωρ(ες μέ γενικη Ισχu και άπήχηση. Μ(α ψυχαναλuτικη θεωρ(α τοϋ χαρακτήρα προϋποθέτει μ(α άκρι~η γνώση των πιό λεπτών μηχανισμών τής ψυχικfjς άνάmυξης, και στην άπα(τηση αύτή δέν είμαστε άκόμη ~τοι­ μοι

v

άvταποκριθοϋμε. Παρ' δλο ποu ~ θεωρία της σεξουαλικfjς άνάmυξης φαίνεται λογικη καί συνεπής στα πιό οόσιαστικό: μέρη της. δεν έπαρ­ κεί ώστόσο για μια χαρακτηρολογικη κατανόηση της προσωπικότητας. Αότός δμως ποu γνωρίζει καλό: την έξέλιξη της ψυχανάλυσης καί ίδια(τε­ ρα τα ~ι~λ(α τοϋ Φρόυντ ποu άναφέρονται σ' αό­ τΊ'Jν και ΠοU μπόρεσε να τό: γνωρ(σει δλα αότό: έμ­ πειρικα μέσα άπό τό: δικά του

-

παθητικό: καl tνερyητικό:

-

ψυχαναλυτικό: ~ιώματα, θό: συνει­ δητοποιήσει δτι ~ δuναμικη τοϋ tγω εtναι πολU πιό δυσπρόσιτη στην κατανόηση άπό τη σεξουα­ λικη δυναμική. Ή ψυχανάλυση άπέφυγε προσεκτικά, δπως ό­ πογράμμισε έπανειλημμένα δ Φρόυντ στό: ~ασικά του ~ργα και πιό πρόσφατα στό ~ι~λ(ο του «Τό ·εγω και τό ·εκείνο:., νό: προσεγγ(σει την προ­ σω-rτικότητα τοϋ άσθενοϋς μέ θεωρίες άκαμτrτες και προκατασκευασμένες· προσανατολισμένη κατ·

d:ρχην 1τρός μ(α γενετικη κατανόηση, ~να at~oς

!μ~ρυολογ(ας της ψυχης d:ναyκάστηκε νό: &κολου­

θήσει τον 1τιό μακρό και τον 1tιό δύσκολο δρόμο

διερεύνησης της λεπτομέρειας, 'Πράγμα

1tou

χω­

ρις καμ(α &μφι~ολ(α !πηρέασε τη θερα1tεία" γιατ(

τό νό: θερα1tεύσεις d:ναλυτικό: σημαίνει 1τριν

ci1t'

δλα ν' &ναyνωρ(ζεις καl νό: καταλα~α(νεις τό: άνα­ mυξιακό: κενό: κα(, στο μέτρο τοϋ δυνατοί>, νό: χρησψΟ'Ποιείς τη γνώση αuτη γιό: νό: τό: καλύ­ ψεις. Κατa συνέ1τεια, ~ ψυχαναλυτικη θερα'Πε(α εt­ ναι τη στιγμη αύτη τόσο d:νολοκλήρωτη δσο και ~ θεωρ(α της. Ή tδανικη κατάσταση μιας ψυχα­ ναλυτικης θεωρ(ας θa ηταν λοι1τόν ~ τέλεια γενε­ τικη d:'Ποκάλuψη τοϋ χαρακτήρα τοϋ &σθενοϋς. Ή ψυχανάλυση gχει 'Πάψει &1τό 1τολu καιρό νό: εtναι d:'Ποκλειστικa και μόνο μια συμπτωματικη θεραπε[α· fχει !ξελιχθεί σταθερό: 'Περισσότερο 1τρός την κατεύθυνση μιας θεραπε(ας τοϋ χαρα­ κτήρα. Μ1tοροϋμε νa d:'Ποδώσουμε τη μεταστροφη αύτή στην &ρχικη tδέα τοϋ Φρόυντ, δ δ1τοίος fκρι­ νε δτι ~ ούσ(α τοϋ d:ναλυτικοϋ fργου δέ.ν συνί­ σταται στο νa μαντεύεις τό &συνε(δητο νόημα ένός συμπτώματος και νό: τό d:νακοινώνεις στον d:σθενή, d:λλa νa d:ναyνωρ(ζεις και νό: &1tομακρύ­ νεις τις &ντιστάσεις

(

1

) . Ώστόσο, μέσα σε μ(α

&ντίσταση εtναι δύο τa θεμελιακό: στοιχεία

1tou

!κφράζονται: κατ· &ρχήν, κάθε &ντίσταση 'Περιέ­ χει ταυτόχρονα τό d:'Πωθημένο στοιχείο 'ΠΟU &ντι­ στοιχεί σέ. μ(α καθορισμένη d:ναλυτικη κατάσταση και τό &1tωθησιογόνο στοιχείο 'ΠοU δημιουργεί την &ντίσταση. Κατό: δεύτερο λόγο, ύ1τάρχει 'Παράλ­ ληλα μέ. αύτό: τα δύο ειδικό: στοιχεία, ~ μαλλον

civτ(-στασης· κάθε άνr(σταση δέχεται, κατό: κάποιο τρόπο, τόv ειδικό της χαρακτήρα άπό όλόκληρη την προσωπικότητα. Ή &μυνα ποu άφορΟ: μιό: με­ τα~ι~αστική άνr(σταση α{μομικτικης ίιποδομης, Ιt­ χει τό ίδιο περιεχόμενο τόσο στην tδεοψυχαναyκα­ στική νεύρωση δσο και στην ίιστερ(α, έμφανίζει δμως μια μορφή άπόλυτα διαφορετική πού άνrι­ στοιχεί είτε στόν tδεοψυχαναyκαστικό χαρακτήρα είτε στόν ίιστερικό. Για νό: φέρουμε σε καλό τέ­ λος την πιό έπε(γουσα άναλυτική έργασία, άρκεί νό: καταλά~ουμε καλό: τό περιεχόμενο· στην πρώ­ τη προσέγγιση δεν εtναι καθόλου άπαρα(τητο

v'

άπασχοληθοϋμε με τό πώς έκφράζεται στις dν­ τιστάσεις της ή προσωπικότητα τοίί άσθενοϋς. Στό ~αθμό δμως ποu ξεπεράσαμε μιό: και καλή τό στάδιο της άπλης άνάλυσης τοϋ συμπτώματος, μάθαμε

v·

dναyνωρ(ζουμε δτι τό πρό~λημα δΕν εtναι τόσο vό: έξαλείψουμε άναλυτικα τό: συμ­ πτώματα άλλό: κυρ(ως νό: έξαλείψουμε τό άνrι­ δραστικό νευρωσικό ίιπό~αθρο, δηλαδή τόν νευ­ ρωσικό χαρακτήρα· έπομένως 8ν θέλουμε νό: έξα­ σφαλιστοϋμε άπέναντι σε μιό: ίιποτροπή, μ' ω.λα λόγια, αν θέλουμε vό: έπιτύχουμε μιό: πραγματική (αση, εtναι άπαρα(τητο να έγκαταστήσουμε, στη

θέση της dνάλυσης τοϋ συμπτώματος, την άνάλυ­

ση τοϋ χαρακτήρα. Δεν εtναι πολύς καιρός ποu

ή άνάλυση τοϋ χαρακτήρα τοποθετήθηκε στό πρώ­

το πλάνο της dναλuτικης έργασίας. Και οϋτε Ιt­

γινε αίιτό

expressis verbis(

1 ).

·ο Φερέντσι και ό

ΡCcνκ(•) ίιπογραμμ(ζουν και

ot

δυό tδια(τερα τη

ι. Σ'tο με~ύ δτμοοι.ειίτηκε ή άπΟ χάitε άποψη διδακ'fιχfι lοΎΦ­ σία wϋ "Αμπ.Qααμ. cΨuχιrναλvtιχΑς μελέ'fες της δι~ς τοϋ χΙJ.()ακτήQ~ (1924). Σ'fο fογο aίrtO itεωοεi Πιν ά'·άl\ml -wii ΧΙJ.()ακΠιοα σάν ώwλύτως ώταQα.ίτητη. ι. «'Η άνώπtιςη της ψυχανάλuοηςι (1923).

σημασ(α ποu lχει ~ άνάλυση της νευρωσικijς συμ­ περιφοράς. Έπικρ(νουν τις μέχρι τώρα σχεδόν άποκλειστικό: ~φαρμοζόμενες μεθόδους της άνά­ λυσης τοϋ συμπτώματος, δηλαδή τοϋ συμπλέγμα­ τος· ο{ μέθοδοι αύτές μέ την ~μμονή τους νό: το­

ν(ζοuν την άνάyκη να καταλά~ουμε τόν άσθενή,

κατ· άρχην μέσα άπο τη συμπεριφορά του, φα(­ νεται σό:ν νό: ~άζουν σέ δεύτερη μο(ρα την άνα­ ~(ωση των άναμνήσεων τοϋ άσθενοϋς, στις δποίες δ Φρόυντ πάντοτε lδινε την προτεραιότητα μέσα σέ μιό: θερcrιτεuτικη προοπτική. Βέ~αια ~ άνά­ λυση των νευρωσικών συμπεριφορών άποτελεί τον κύριο στόχο της άνάλυσης τοϋ χαρακτήρα, και φυσικό: σέ ~αθμο πολύ σημαντικότερο άπ· δ,τι στην cάνάλυση των άναμνήσεων;,, γιατ( μέσα στη δράση άκρι~ως ~κφράζονται σαφέστερα οι γενι­ κές συμπεριφορές και οι παραξενιές τοϋ χαρα­ κτήρα.

•

Αλλό:

fJ

tδια

fJ

δράση δύσκολα προσφέρε­

ται yιό: μιό: yενετικη

-

άναλuτικη έρμηνε(α, χωρlc; την παράλληλη άνα~(ωση των άναμνήσεων, δη­ λαδη χωρlς την άναλυτικη άνασύνθεση των πη­ γών της συμπεριφοράς. Έξ άλλου ~ πε(ρα lχει δε(ξει δτι οι άσθενείς πο.U δέν άνα~ιώνουν μέ την πράξη, τε(νουν να εtναι άπρόσιτοι στη θεραπευ­ τικη ~π(δραση, παρό: στην σέ ~άθος ~ρyασ(α πά­ νω στις άναμνήσεις. Άποσn:άσματα μιάς ψυχαναλυτικijς χαρακτη­

ρολοy(ας διατυπώθηκαν άρχικό: άπο τον Φρό­

υντ(•) στην περιyραφη ποο lδωσε τοϋ cπρωκτι­

κοϋ ~ρωτικοϋ χαρακτήρα» και περαιτέρω προς

την κατεύθυνση αύτη ~ρyάστηκαν μέ ~πιτυχ(α κυ­

ρ(ως δ Τζόουνς(δ) καl 'Άμπρααμ(6_{). ·Έτσι} ά'Ιtο-4. cΧΙJ(ΙΦ!.Πιοας χσ.ί. ~οι.Ος ~~

(

1908). 5. «Σιrνεισφοοd. στη hωQi.α wiί ~ χαοαχτήQΦ (1919).

6 .

cΣυμ.πληQιομσm.χiς μ.ελιτες π.άvω ιτΠι hωQLa τοiί ~

δείχθηκε γιό: πρώτη φορό: δτι οι πρωτογενείς δρ­ μΕ.ς συμμετέχουν στη διαμόρφωση στοιχε(ων τοϋ χαρακτήρα: ~ τάση γιό: άιτοταμ(εuση, ~ άγάπη γιά τήν τάξη,

f)

σχολαστικότητα,

f)

μανια τής κα­ θαριότητας, τό πείσμα κ.λπ., άναyνωρ(στηκαν σάν

άμεσα και δχι νευρωσικά παράγωγα τοϋ πρωκτι­

κοί) !ρωτισμοϋ. Και σήμερα άκόμη !ξακολουθε'f νά τ(θεται τό πρόf6λημα γόρω άπό τό πώς μιό: πρωτογενι'Jς δρμη μπορεί νό: καταλήγει άλλοτε σε lνα νευρωσικό σύμπτωμα και &λλοτε σε eνα γνώ­ ρισμα τοϋ χαρακτήρα. ·Έτσι τό f6ασικό πρόf6λη­ μα εtναι νό: μ<Wουμε πώς οι οuρηθρικΕ.ς

-

!ρωτι­ κΕ.ς δρμΕ.ς μποροϋν σε δρισμένες περιπτώσεις νό: προκαλοϋν τό: νευρωσικά συμπτώματα της πρόω­ ρης !κσrτερμάτωσης

("'

Αμπρααμ) και της νυκτε­ ρινης !νοόρησης (Φρόυντ, Σάτζερ, Στέκες), ένώ σΕ. &λλες περιπτώσεις συμf6άλλουν στη δημιουργ(α της ζήλειας

-

ποu πρέπει νό: θεωρηθεί σό:ν γνώ­ ρισμα τοϋ χαρακτήρα καl δχι σάν σύμπτωμα. Ό ίδιος αύτός συλλογισμός έφαρμόζεται καί στο ρό­ λο που πα(ζει δ σαδισμός στον ίδεοψυχαναyκα­ στικό χαρακτήρα, ποu άιτό χαρακτηρολογικiJ aπο­ ψη μaς εtναι πολu πιό κατανοητός άπ' δσο εtναι, παραδε(yματος χάρη, δ υστερικός χαρακτήρας. Γιά τον λόγο αύτόν δεν είμαστε σΕ. θέση νά έξη­ γήσουμε πώς τό γενικό φαινόμενο της ψυχαναyκα­ στικης τάσης γ ιό: έπανάληψη

(

7 ), δηλαδη της άνα­ πότρεπτης άνάyκης νά ζήσουμε δρισμένες κατα­ στάσεις μΕ. τρόπο έπαναληπτικό, κυριαρχεί σάν στοιχείο τοϋ χαρακτήρα μόνο σΕ. όρισμένες περι­ πτώσεις, !νώ σε &λλες τό φαινόμενο αύτό δεν μοιά­ ζει καθόλου νό: πα(ζει τό ρόλο πσU τοϋ ~χει άνα­ τεθεί άιτό τή f6ιολογική του φύση. 'Υπάρχουν

χα-ρακτηρες νευρωσικοι χωρις νευρωσικό: συμmώμα­ τα, ό'Πάρχουν δμως και νευρώσεις με συμmώμα­ τα στις ό'Ποίες

6

χαρακτήρας, τό σύνολο δηλαδή της 'Προσω'Πικότητας, δΕν φαίνεται καθόλου παθο­ λογικός. 'Όλα τό: 'Προ~λήματα αύτό: άνήκουν στό χώρο μιας ψυχαναλυτικης χαρακτηρολογίας,

1')

θεμε­ λιακη μεθοδολογικη άρχη της 61tοίας θά "'Πpε'Πε νό: εtναι

1')

άρχη μιας συγκριτικης άναλυτικης ψυ­ χολογ(ας, δ1tως ό'Πάρχει μιό: συγκριτικη έμ~ρυο­ λογ(α. 'Όσο μεγάλη και νό: εΙναι ~ έ1tιστημονικτ) rκα­ νο'Πο(ηση 'ΠΟU νιώθει δ γιατρός ψυχαναλυτης στήν κατανόηση τών συμmωμάτων, στην άνακάλuψη της πηγης των άτομικών στοιχείων τοϋ χαρακτη­ ρα και στή δυνατότητα νό: έφαρμόσει μιό: αίτιο­ λογικη θεραπε(α, 'Ποτέ δΕ.ν θό: μ'Πορέσουμε νό: κρύ­ ψουμε ά'Πό τόν έαυτό μας την ~λλειψη μιας σu­ στηματικης χαρακτηρολογίας, 'ΠΟύ γίνεται τόσο 'Πιό ~ντονα αlσθητή καθως οί θεραπευτικές έμπει­ ρ(ες ~χουν άρχίσει νό: ό'Πογραμμίζουν την uρω­ ταρχικη σ"Πουδαιότητα της άνάλυσης τοϋ χαρα­ κτήρα. θεωροϋμε cΤό Έγω και τό 'Εκείνο:. τοϋ Φρόυντ σαν τόν άκρογωνιαίο λίθο μιας θεωρίας τοϋ χα­ ρακτήρα και μένει νό: τόν συμ'Πληρώσουμε σε μιό: ~άση ψυχαvαλυτική. Στόν 'Προθάλαμο της χαρα­ κτηρολοyικης κατανόησης μιας 'Προσω'Πικότητας, ~ρ(σκουμε τό φαινόμενο τής ταύτισης: «Ό χαρακτήρας τοϋ έyω εtναι ~!να κατακάθι­ σμα έ'Πενδύσεων τοϋ άντικειμένου ά'Πό τις δ1tοίες άποσύρθηκε:t.

« ••.

'Έκτοτε καταλά~αμε δτι μιό: τέ­ τοια ό'Ποκατάσταση, (ό'Ποκατάσταση τής άντικει­ μενώδους σχέσης μΕ. τήν ταύτιση), λα~αίνει ση­ μαντικό μέρος στό σχηματισμό τοϋ έyω και

ουμ-~άλλει ούσιασηκό: στη δόμηση αότοϋ

'ltou

όνο­ μάζοuμε χαρακτήραι. λύτη ~ άιταfΧΧ(τητη άνατrτυξιακη διαδικασ(α μ'Πορεί έπίσης να δομη&εί πα6ολογικά:

c•

Αν αύτές (οι ταυτ(σεις με τό άντικε(μενο) ύ1tερισχύσουν, γ(νουν ύ'Ιtε~ολικό: 'Πολυάριθμες, ισχυρές και άσύμφωvες μεταξύ τους, τότε 'Πιθανόν νό: καταλήξουμε σε μιό: 1tα6ολογικη κατάσταση. Τό άιτοτέλεσμα μ1tορεί νό: ε{ναι ~vας κατακερμα­ τισμός τοϋ έγώ, μέσα στό δ'Ιtοίο οι διάφορες ταu­ τ(σειc; άιτομοvώνοvται οι μεν άιτό τις δΕ με τη ~οή­ θεια των άντιστάσεων· ετσι έξηγείται ίσως τό μυ­ στήριο αύτων των 'Ιtεριmώσεων της λεγόμενης 'Ιtολλαιτλijς 'Ιtροσω'Ιtικότητας, δπου

ot

διάφορες ταυτο'Ιtοιήσεις ο(κειο'Ιtοιοϋνται διαδοχικό: τη συνε(­ δηση. Άλλό: και χωρις νό: φτάσουμε ως ~κεί, ~ρ(­

σκουμε ώστόσο τό θέμα των συγκρούσεων άνά­

μεσα στις διάφορες ταuτοποιήσεις μέσα στις δ­ 'Ιtοίες 'Παλεύει τό έγώ, συγκρούσεις

'ltoU

τελικό: δέν μποροϋμε νό: τις χαρακτηρίσουμε συστημα­ τικό: σό:ν 'Π'CΧ&ολογικές». Ό Φρόυντ εκαvε στη συνέχεια μιό: διάκριση άνάμεσα στό έγω και στο ύ'Ιtερεγω (τό ιδανικό τοϋ έγώ). ετσι τό ύ'Ιtερεγω άιτοτελεί σn'Jν πραγμα­ τικότητα το 'Προϊόν της ύποκατάστασης των άντι­ κειμένων και τό έγω ύ'Ιtοτάσσεται στο ύ'Ιtερεγω και προσφέρεται σ' αύτό σό:v έρωτικό άντικε(με­ νο, μέ τον ίδιο τρό'Ιtο 'ΙtOu συμπεριφέρθηκε αλ.λοτε άιτέναντι στοuς γονείς. Ώστόσο τό ύπερεγω εχει «δι'Πλο 'Πρόσωπο» και δέν ύ'Ποδεικνύει άπλως: «·Έτσι 'Ιtρέ'Ιtει νό: ε{σαι

(

σό:ν τόν πατέ.ρα) », άλλό: έμ1tεριέχει και την άιταyόρευση «'Έτσι, (σό:ν τόν 'Πατέρα), σοϋ άιταyορεύω νό: εtσαι», 'Πράγμα

'ltou

σημαίνει: «δΕν εχεις δικαίωμα νό: κάνεις δσα και αύτός' δρισμένα 'Πράγματα 'Προορίζονται μό­ νο γιό: κείνονι. Μέ τόν τρόπο αύτόν δ Φρόυντ μ&ς

προσφέρει το πλα(σιο yιό: μιό: είιρύτερη Ιiρευνα· ιδια(τερα το ιρώτημα σχετικό: με τήν έπίδραση

των έρωτογενων ζωνών πάνω στή διαμόρφωση

τοΟ ιγώ,

1tou

ικφράστηκε στο

cTo

ιγω καί το ι­ κείνο:., Ιiμεινε άναπάντητο· συνδέεται στενό: με το ιρώτημα ποu άφορα τήν ειδικότερα ιρωτοyόνο άντικειμενώδη σχέση. ΣΕ δ,τι άφορα τήν όριστικι) διαμόρφωση τοΟ χαρακτήρα, είτε δταν αίιτος εtναι "Προσαρμοσμέ­ νος στήν "Πραγματικότητα, είτε δταν εtναι "Παθα­ λοyικός, θό: εtχε ά'Ποφασιστική σημασ(α νό: καθο· ρ(ζαμε:

1)

Π ο ιό: στοιχεία της yονείκi}ς "Προσω-πικότη­ τας ένσωμάτωσε τό παιδί α) σό:ν θετικό tδανικο τοΟ ιyώ, β) σό:ν άρνητικό ίδαvικό τοΟ έyώ.

2)

Έό:ν ~ διαμόρφωση τοΟ ίδανικοΟ τοΟ έγω στο άyόρι "Προi}λθε κυρίως ά'Πο τόν "Πατέρα ~ τι) μητέρα, (το ίδιο ισχύει και γ ιό: το κορίτσι) 1 καt 'ΠΟιό: ~ταν ~ ποιότητα το0 προτύπου yιό: το tδανι­ ΚΟ τοΟ έγώ.

3)

ΣΕ "Ποιο στάδιο της λιμπιντικης έξέλιξης "Πραγματοποιήθηκε μιό: ινερyητικι) ταυτο"Πο(ηση. Στήν άμοι~α(α άλληλεπίδραση 'ΠaU "Πρέ"Πει νό: κα­ θορ(σουμε χρονικά, άνάμεσα στή σεξουαλικι) ά­ νάmuξη καl τήν άνάmυξη τοΟ ιγω "Πρέ"Πει νό: άναζητηθεϊ ~ ιδια(τερη μορφο"Πο(ηση τοΟ είδους τοΟ χαρακτήρα"

(

8 ) (μιό: τέτοια "Περ(mωση εtναι, 8. Στο cΤQία δοχίμι.α πάνω σΠι DεωQ'α riι; σεξουαlωιότητu;:ο, δ Φοόυντ γοάφει fiδη: cΔtν μ.ιτDQεi νιl ε( ναι. άδιάφοιQη iι .,,-ιiΙ·

ση τοiί

liv

lva

~ cιεϋμα. Ιχδηλώνετα.ι. πιΟ νωοί;

i\

:σο

άQyιi ώα\ l-vάvtw ~ϋμα 1100 ο ο ο μtu ά.λλαγη στο ΧQόνο :mύ έmδQό:

<n0

ισvνδuα.σμό -αίΙν cmιιχ.είων, ~ σι~ω:: μ:u

μετα6ολή -rοίί ~:.. 'Ειιψένιι>ς αίrrο ιrο\ι fχε. τιiΙQ« σψιι(Jία dναι. vιi ά.ναχο.λ\ιψ;)ψε τiς ~ς ά.ποχλίσει.; οέ σχt­ ση με τη φψκή ΠDQE:lα τijς #ξέλιξης μέσα στΟ X.QU\11 Υαi vιi

για παράδειγμα, ~ ένεργητική ταυτοπο(ηση ατή γεννητική η τήν πρωκτική φάση).

4)

τtς συνθfiκες μέσα στις δποίες πραγματο­ ποιοuνται οι άπαιτήσεις του lδανικοu του έγώ• γιατl παράλληλα μΕ. τό έγώ

-

πραγματικότητα ποu άντιπροσωπεύει τό σύνολο τών άπαιτήσεων του lδανικοu του έγω πο.U lφτασαν σε ύλοπο(ηση 1ιαράλληλα μΕ. τό cεtναι

-

lτσι:., ύπάρχει άκόμη μια σειρα άπραγματοποιήτων άπαιτήσεων του ι­ δανικοί) του έγω

(

cθέλει

-

να

-

εtναι

-

lτσι:.

}.

Και ξέροuμε δτι ~ lνταση ποίι δημιουργείται άνά­ μεσα στό cεtναι

-

lτσι:. (έγω

-

πραγματικότητα) και τό cθέλει

-

νά

-

εtναι

-

ετσι:ι>, με άλλα λόγια ~ cάπαγόρευση νά εtναι

-

lτσι~ (ύπερεγω) ~ρ(. σκεται ατή ρ(ζα πολλών παθολογικών διαδικα­ σιών.

5)

Τή σκέψη δτι ~να πρωτόγονο «έγω

-

ήδονή:. προϋ-πάρχει κάθε ταυτοποίησης, της δποίας καθο­ ρ(ζει τήν πραγμάτωση και δτι ~ θέση ποu πα(ρ­ νει αύτό άπέναντι ατήν ταυτοπο(ηση εtναι άποφα­ σιστική δσον άφορα τήν πραγματοποίησή της. Εtναι άλήθεια δτι ~ προ~ληματική ποu σκια­ γραφήσαμε παραπάνω μΕ. συντομία, προέρχεται άπό τήν χαρακτηρολογική διερεύνηση κάθε άνά­ λυσης, ώστόσο εtναι έπίσης άλήθεια δτι ο{ δυσκο­ λ(ες στήν κατανόηση τών πρ~λημάτων αύτών εt­ ναι πολu μεγάλες σ' δ,τι άφορα τις μετα~ι~αστι­ κΕ.ς νευρώσεις, νευρώσεις μΕ. καλή πρόγνωση. 'Αν­ τίθετα προσφέρονται περισσότερο σ' αύτό, οί πε­ ριmώσεις ποu έμ.φανίζοuν σημαντικές ~λά~ες στή δομή του έγώ, τα άτομα αύτα πού ~ρίσκονται σε συνεχή πάλη μΕ. τόν έξωτερικό κόσμο, πο.U συμ­ περιφέρονται σαν νό: μήν εtχαν ξεπεράσει ποτέ τα πρώτα στάδια της ταυτοποίησης, μΕ. άλλα λό­ για τό σχηματισμό του ύπερεγώ. οι νευρωσικοl c:ύτοl ποu πάσχουν άπό μιά τυπική

ψυχαναγκα-στική τάση yιό: έ1τανάληψη, οι άvrικοινωνικο(, οΙ συμmωματικοι έyκληματ(ες, αύτοι 1τοu συστημα­

τικό: 1τερι'Ιtλέκοuν ~ καταστρέφουν ά1το μόνοι τους

τή ζωή τους, δλοι αύτοι 1τpοσφέρονται 1tΕρισσότε­

ρο yιό: τή μελέτη της διαμόρφωσης τοϋ ιδανικοϋ τοϋ tyω έ ν τ

ft

γ ε ν ν έ σ ε ι. οι 1τεριmώσεις αύτές μάς δ(νουν έ1τ[σης 1τολότιμα σημεία άνα­ φορδ:ς yιό: τήν άναλυτική κατανόηση των

1tLO

έ­ λαφρων χαρακτηρολοyικων άνωμαλιων, δεδομέ­ νου δτι δέν εtναι 1ταρό: χοντροειδείς διαστροφές

αύτων των τελεuτα(ων. Τό: άτομα αύτό:

1tou

έyκα­ ταλε(1tονται άνεμ1tόδιστα στις όρμές τους, σχη­ ματ(ζουν μιό: ξεχωριστή κατηyορ(α

1tOU

μέχρι τώ­ ρα μόνο ό Άλεξάντερ(•) και ό "Έηκχορν(10₎ 1τροσ1τάθησαν νό: 1τροσεyy[σουν ψυχαναλυτικά. Τό γεγονός δτι ά-ιτοτελοϋν κατά κά1τοιον τρό1το ~να 1tαρθένο άκόμη ψυχαναλυτικό 1tεδ(ο, μ1tορεί να θεωρηθεί δτι όφε(λεται στο δτι 1tροσφέρονται δό­ σκολα yιό: έλεύθερη έξωτερική θερα1τεια, δεν ~­ χουν συχνό: τήν 1tαραμικρή 1tραyματική ιδέα yιό: τήν άσθένειά τους και στο μέτρο

1tou

άφήνονται νό: τούς κερδ(σει ~ άνάλυση, δέν μαθα(νουν νά χειρ(ζονται το λεmο αύτο έρyαλείο, 1tαpό: 1tΟλίι άσχημα. Μέ τό: σημεία αύτό: θό: άσχοληθοϋμε ει­ δικότερα 1ταρακάτω. Το κλινικό ύλικο 1τοu δια­ θέτω 1tροέρχεται στο μεγαλύτερο μέρος του ά-ιτό σο~αρές χαρακτηρολοyικές νευρώσεις, τίς ό1τοίες διάλεξα έ1t(τηδες yιό: νό: νοσηλεuθοϋν στο ψυχα­ ναλυτικό ιατρείο της Βιέννης. Γιό: νά ά-ιτοφύyω τις 1tαρεξηyήσεις, εtμαι άναyκασμένος νό: χρησι­

μ01tοιήσω όρισμένες κλινικές 1tαpατηρήσεις σε

9. cΣίιμ.ιτλεyμ.α εm'Ot'XιotWii χαi. χαοαχτήQ(ι;:t, Διεδνή; Ψνχανα­

λmιχfι 'Em.tεώo'I}O'I'I (1922).

10. dUQω άπΟ τη ~αιταΑ.ΟΟ.vώvηση cπά άνομοοφοmχα ιt.οίιμα­ τω. Imago, 1928.

συντομευμένη μορφή, παρ· δλο ποό δέν παραγνω­ ρίζω καθόλου τα έγγενη μειονεκτήματα αύτοϋ

τοϋ είδους τών συντομευμένων ψυχαναλυτικών πε­

ριγραφών. Ή δημοσ(εuσή τους ώστόσο εtναι δι­ καιολογημένη, δεδομένου δτι καi μιό: άπλη περι· γραφη τών ~ιωμάτων τοϋ ά~ενοϋς, χωρις κό:ν την καθιερωμένη έρμηνε(α, μπορεί ν άποκαλύψει στον ψυχαναλuτiJ πλευρές πολu οόσιαστικές και πολu εΙδικές. θό: προσανατολ(σουμε έπομένως δλες τις προ­ σttάθειές μας πρΟς δύο κατευθύνσεις ταυτόχρο­ να, ποu στο τέλος θό: συγκλ(νουν: παράλληλα με την πιο Ιδια(τερη παρουσ(αση μιδ:ς κλινικης εΙκόνας ποu μέχρι τώρα ~χει παραμεληθεί άttό ψυχαναλuτικiJ άποψη, εtκόνας ποu μαζι μέ τον 'Α­ λεξάντερ θό: της δώσουμε το δνομα «παρορμητι­ κός χαρακτήρας», θα πραγματοποιήσουμε ~ρευ­ νες πάνω στη διαμόρφωση τοϋ χαρακτήρα ~ασι­ ζόμενοι στο ύλικό ποό ~χουμε μπροστά μας. Δέν ισχυριζόμαστε δτι ή περιγραφή μας θό: εtναι συ­ στηματική, πράγμα πού δέ θό: μποροϋσε ποτέ νa γ(νει με μιό: μέθοδο έπαγωγικη καi έμπειρική, δ­ πως εtναι ή ψυχανάλυση. Πρέπει νό: άρκεστοϋμε στο νό: δε(ξουμε δρισμένες τυπικές άναmυξιακές ρωγμές στη διαμόρφωση τοϋ χαρακτήρα και γιό: νό: το έπιτύχουμε αότό θα ~ασιστοϋμε στοuς πιο yνωστοός μηχανισμοuς της ψυχοσεξουαλικης άνά­ πτυξης. ΙΈΝΙΚΑ :ΙΊΌΙΧΕΙΑ ΠΑ!'.:Ω ΣΤΟ ΝΕτΙ>Ω:ΙΙΚΟ ΚΑΙ ΠΑΡΟΡΜΗτΙΚΟ ΧΑΡΑΚΤΗΡΑ ··Όταν θέλουμε νό: προσεγγίσουμε ~ναν χώρο ποu ~χει έλάχιστα έξερευνηθεί ψυχαναλυτικά, ~­ χουμε κάθε συμφέρον να παραμε(νουμε στις

ttλευ-ρές lκείνες τών ψυχικών διαταραχών

1tOU

lχουν ηδη γ(νει άντικε(μενο μιaς ~αθιaς lρευνας και κατανόησης. Μ1tοροϋμε τότε νa ξεκινήσουμε ά1tο την ίι1tόθεση δτι δέν ίι1tάρχουν

-

δ1tως τό lχει σαφέστατα άrτοδε(ξει ~ ψυχανάλυση

-

ξεκαθαρι­ σμένα σίινορα άνάμεσα στοι)ς διάφορους τίι1tους άσθενειων και τα 'Παθολογικό: συμπτώματα, δ1tως δέν ίι1tάρχει σαφης διαχωρισμός άνάμεσα στο cφυ­ σιολογικ<'>• και τό οτ1tαθολογικό•. Διαπράττουμε έπομένως σφάλμα δταν l1tιχειροϋμε μια 'Προσέγ­ γιση ποι) ξεκινάει άrτό τό φυσιολογικό, γιa τον λόγο άκρι~ώς δτι ~ φυσιολογικη ψυχολογικη κα­ τάσταση, στο μέτρο ~έ~αια 'ΠΟU ύ1tάρχει στ' άλή­ θεια, άrτοτελεί 1toλu 'ΠΕρισσότερο 1tρό~λημα τόσο στη δυναμική της δσο καί στη γέννεσή της, άrτό τοι)ς γνωστοίις, 1tαραδε(γματος χάρη, μηχανι­ σμούς τοϋ ίιστερικοϋ συμπτώματος. "Αν παρ' δλα αότa l1tιμένουμε να κάνουμε μια διαφορο1tοίηση άνάμεσα σέ Κλινικές εlκόνες και τίι1tους άσθε­ νειών και να τοuς διαχωρίσουμε τόσο μεταξίι τους δσο και σέ σχέση μέ την ίιγε(α, θa ~χοuμε δ(κιο νa τό κάνουμε γιατι διαφορετικό: σίινολα συγκρου­ σιακων ψυχικών συστατικών στοιχείων λίινονται μέ την έμφάνιση δρισμένων l1tικρατέστερων μη­ χανισμών

-

'ΠΟύ εtναι l'Π(σης διαφορετικοt

-

καt

1tOU

μέ τη σειρά τους συνθέτουν τελικό: τοίιτη fΊ lκε(νη την κλινικη εtκόνα fΊ φυσιολογικη κατάστα­ ση. τ ό γεγονός δτι ~να σίινολο καθορισμένων στοι­ χείων μ'Πορεί

va

δημιουργεί καί να διατηρεί αύ­ την άκρι~ώς την ίκανότητα τfjς λειτουργ(ας μέσα στην 'Πραγματικότητα, (και γιa την ~ρα δέν εί­ μαστε σέ θέση να lννοήσοuμε τί'Ποτε άλλο μέ τον δρο της ψυχικης ίιγε(ας), εtναι θέμα καθαρης σίιμ~ασης, μιaς σόμ~ασης τις ά'Παντήσεις τfjς δ1tο(ας όφε(λοuμε να άκολοuθήσουμε, δεδομένου δτι είμαστε το1tοθετημένοι στα 1tλα(σια μιaς

δεδο-μένης πολιτισrικης κοινότητας. τα πράγματα εί­ ναι πολu διαφορετικό: δταν έκτιμοϋμε τις σχέσεις άνάμεσα σrις διάφορες μορφές της άσθένειας. Εtναι σrήν πραγματικότητα άδιάφορο να έξετά­ ζουμε τό νευρωσικό χαρακτήρα, τόν παρορμητικό χαρακτήρα, την ψυχοπάθεια σό:ν δριακές κατα­ σrάσεις άνάμεσα σrήν ύγε(α και την ψύχωση, πράγμα πού παραδέχεται γενικότερα fι κλινικη ψυχιατρική,

f\

νό: θεωροuμε δτι «κάθε νευρωσικος χαρακτήρας περιέχει τό σπέρμα μιaς καθορισμέ­ νης νευρωσικijς μορφijς:ο (δπως λέει δ "Αλεξάν­ τερ). και άποτελεί κατα συνέπεια, σέ κάποιο μέ­ τρο, μιό: δριακη κατάσrαση άνάμεσα σrήν ύγεία και τη νεύρωση. Αύτό πού lχει σημασία εtναι fι σκοπιό: άπό την δπο(α έξετάζουμε τό πρόδλημα και τό κέρδος ποu μποροuμε νό: lχουμε άπό ~να διαχωρισμό. Δέν δ(νουμε έπομένως καμία ιδιαίτε­ ρη άξ(α σrή σκοπιό: πο.U υtοθετοuμε σrήν έργσ­ σ(α αύτή, δτι δηλαδτ') δ παρορμητικός χαρακτή­ ρας, άναφορικα πρός δρισμένους tδια(τερους μη­ χανισμούς, τοποθετείται μεταξu της συμmωματι­ κijς νεύρωσης και της ψύχωσης.

-

·ο

•

Αλεξάντερ έξηγεί δτι οι νευρωσικοι χαρακτηρες εtναι τύποι άτόμων «ποu δέν πάσχουν άπό κανένα tδια(τερο παθολογικό σύμπτωμα, μα ποu συμ1tΕριφέρονταt σrή ζωή μέ ~να τρόπο έκπληκτικό: παρορμητικό, συχνό: μάλισrα ψυχαναyκασrικό και δρ(σκονται κάτω άπό την έξουσ(α tδια(τερα lντονων άσυνε(­ δητων τάσεων•. έξηγεί έπίσης δτι Ι!να «μέρος των νευρωσικών χαρακτήρων, δρισμένοι ψυχοπαθητι­ κοl τύποι έγκληματι&ν πάσχουν.

. .

καταφανώς άπό μια lλλειψrι.

. .

άμυντικ&ν άντιδράσεων•. Ό

•

Αλεξάντερ ύπο)ιραμμ(ζει σωσrό: την εtσδολτ'J τ& ν

παροδικών συμπτωμάτων σέ τέτοιους άσθενείς, δταν σrή διάρκεια της άνάλυσης φτάνουν νό: δρε­ θοuν σέ κατάσrαση άποσrέρησης, και θέτει τδ

έρώτημα «μήπως ~ π(εση τοϋ αίτιολογικοϋ παρά­ γοντα της άσθένειας

-

~ λιμπιντικη άναστολη

-δtν εtναι πολu σημαντική, σε σημεϊο ποu νά στρέ­ φεται πρός νέες κατευθύνσεις, δηλαδfι στό:: συμ­ πτώματα· η μήπως έπ(σης ~ άμυντικη άvτ(δραση τοϋ όργανισμοϋ

-

~ ά1tώθηση

-

εtναι τόσο ισχυ­ ρη πού νό:: άvαχαιτίζει έvτελώς τις πραγματικές

.

' ι κανοποιησεις:.. Κάτω ά1tό τη μορφη αύτη τό:: πρό~λημα δΕν τ(­ θεται με τό σωστό τρόπο. Στην άvάλυση των πα­ ρορμητικών χαρακτήρων προσκρούομε στις άμvη­ σίες, ποu δΕν εtναι κώ)όλου κατώτερες ά1tό τις τυπικές ύστερικtς άμvησίες. "Αλλοι μηχανισμοl ά1tώθησης, δπως τό:: διαλυμένα σύνολα άπό ~ιω­ ματικό:: κομμάτια, μΕ. μιά κοινη γενετικη προέλευ­ ση, ~να aκαιρο αίσθημα ένοχης, μιό:: άνrιδραστι­ κη aμυνα ά1tένανrι σε καταστρεπτικές τάσεις, εt­ ναι στόν παρορμητικό χαρακτήρα τόσο εντονες, τουλάχιστον δσο και στην tδεοψυχαναyκαστικη νεύρωση. Αύτό θό:: τό ά1tοδείξουμε ύστερότερα μΕ. μερικά παραδε(γματα. ΔΕ.ν μποροϋμε έπομένως νά μιλήσουμε γιά άδυναμία των διαφόρων άπω­ θήσεων· θά ~άλουμε δμως στό κέντρο άκρι~ως της μελέτης μας αύτης τό έρώτημα: τl εtναι έκεϊνο ποlι προκαλεϊ και κατευθύνει την κατάρρευση των άμυντικων μέσων και θά πρέπει έπ(σης νά άνα­ ζητήσουμε τό στοιχεϊο έκεϊνο ποu στόν μηχανισμό της ά1tώθησης συμπεριφέρεται έλαττωματικά, ετσι ποu νό:: γίνονται δυνατές πράξεις τέτοιες πού, στlς άπλές συμπτωματικές νευρώσεις δεν φτά­ νουν ποτέ στό έπίπεδο της κιvητικης εκφρασης. ΣΕ. δ,τι άφορα την παρατήρηση τοϋ 'Αλεξάν­ τερ: cκάθε νευρωσικός χαρακτήρας φέρνει τό σ1τέρμα μιας κώ)ορισμέvης μορφης νεύρωσης:. ~χουμε λόγους νό:: προσθέσουμε δτι ύπάρχουν πρά­ γματι μεμονωμένες περιπτώσεις ποu δέν

παρου-σιάζουν τό 1tαραμικρό χαρακτηριστικό νευρωσικό σύμπτωμα. ·Έτσι ~ 1tερίπτωση 1tού δημοσ(ευσε ό 'Αλεξάντερ άνήκει l1tίσης στίς άσυμπτωματικές νευρώσεις τοϋ χαρακτήρα. 'Αλλό: ~ μεγάλη 1tλειο­ νότητα των 1tαρορμητικων χαρακτήρων 1tαρουσιά­ ζει κάθε λογτjς συμπτώματα, φο(hίες, ψυχαναγκα­ στικές και τελετουργικές 1tράξεις, ψυχαναγκαστι­ κή tμμονη ιδεών, 1tαράλληλα μέ την 1tαρορμητι­ κότητα

1tou

συνήθως δέν γίνεται αtσeητη σό:ν νο­ σηρή. Κυρ(ως δμως στις νευρώσεις τοϋ χαρακτήρα στις γυναίκες συναντάμε ολες τίς γνωστές μορ­ φές των συμπτωμάτων μετατρο1tτjς. Ή συμπτω­ ματολογ(α τέτοιων άρρώστων χαρακτηρ(ζεται άπ:ό τη χοντροειδή μορφή

1toU

1tα(ρνουν τό: συμπτώμα­ τα· θό: ~λεγε κανεις οτι ~χουμε νό: κάνουμε μέ 1tαθολογικές διαστρε(hλώσεις «άκακων» συμπτω­ μάτων. Πόσο κοινη καl άθώα μας φαίνεται ~ ψυ­ χαναγκαστική ~μμονη ίδέα τοϋ ά1tλοϋ συμπτωμα­ τικοί) νευρωσικοϋ δτι θό: σκοτώσει τό 1tαιδι του ~ τό φιλο του, 1tλάι στην tδεοψυχαναγκαστική 1tαρόρμηση τοϋ 1tαρορμητικοϋ άτόμου νό: σιγο­ ψήσει τό 1tαιδι του 1tάνω στό: κάρ(hουνα. Δέν μ1tο­ ροϋμε 1tιό: νό: μιλήσουμε γιό: ί'δεοψυχαναγκαστική 1tαρόρμηση (1tαρό: την 1tαρόμοια δομή της), δταν μιό: άσeενης αtσeάνεται τη μεγαλύτερη δυνατη εύχαριστηση στην tδέα νό: (hάλει φωτιό: στό σ1tίτι και νό: γυρ(ζει ~να άναμμένο δαδι γύρω ά1tό τό σώμα τοϋ 1tαιδιοϋ της. Πόσο άσήμαντη φαινεται ~ 1tαθητική τάση εύνουχισμοϋ ένός άρρώστου

1tou

1tάσχει ά1tό ψυχαναγκαστικές άπ:ώλειες καί με­ τατο1t(σεις άντικειμένων καθημερινijς χρήσης, σέ σύγκριση μέ την ψυχαναγκαστική 1τράξη μιας άσθενοϋς, στην ό1tο(α ό όργασμός μ1tοροϋσε νό: 1τροκληθεί μόνον ϋστερα ά1tό μεγάλη αίμορραγ(α των γεννητικών της όργάνων και ~ ό1tοία εtχε 1tροκαλέσει σο(hαρό: τραύματα στόν τράχηλο τοϋ

κόλπου μέ τη λα~η ένός μαχαιριοϋ προξενώνrας τελικό: πτώση της μήτρας. Τέτοιοι d:σθενείc; δέν

εtναι έπομένως στερημένοι d:πό καθορισμένα νευ­

ρωσικό: συμπτώμcπα, ~ρχεται δμως νά προστε­

θεί σ· αύτa μιά πλευρό: πού λε(πει στις άπλές

συμπτωμcπικές νευρώσεις, και δχι μόνο πραγμα­ τοτrοιεί οο διαχωρισμό σέ σχέση μέ τlς κλασικές όστερ(ες μετcπροπης και άγχους καl την iδεοψυ­ χαναγκαστικη νεύρωση d:λλά δδηγεί ~ναν σημαν­ τικό d:ριθμό mχρορμητικων χαρακτήρων στα έπι­ κ(vδυνα δρια της σχιζοφρεν(ας. 'Έτσι στό Ιστορικό ό:ναμνηστικό των σχιζοφρενων, παρόμοιες χονrρο­ ειδείς παρορμητικές πράξεις δέν εtναι σπάνιες και θa ~χουμε την εόκαιρ(α νά δοϋμε d:ργότερα σέ μιa "Ιtερ(πτωση, πόσο εtναι δύσκολο, d:κόμα και μετa d:πό ψυχαναλυτική θεραπεία πολλ&ν μη­ νων, ν· d:ποφασ(σουμε d:νάμεσα σε μιά διάγνωση σχιζοφρεν(ας μετ~cπικης νεύρωσης. Άλλa ο{ 1tεριπτώσεις στις δποίες στηρ(ζομαι διαφέρουν d:πό την περίπτωση τοϋ

•

Αλεξάνrερ σε lνα ουσιαστικό σημείο, ~τσι πού ~ διαφορa d:νάμε­ σα στιc; κρ(σεις μας εtναι d:πόλυτα δικαιολογημένη. Μιλάμε γιa τον παρορμητικό χαρακτήρα κάθε φο­ ρa πού πράξεις και συμπεριφορές, όπαγορευόμε­ νες d:πό τόν ψυχαναγκασμό της έπανάληψης και άντ(θετες μέ τις d:παιτήσεις τοϋ έξωτερικοϋ κό­ σμου, κυριεύουν τό χαρακτήρα. Μένει τώρα νά δοϋμε &ι ο{ πράξεις έμφανίζονrαι κάτω d:πό d:πε­ ρ(φραο ιιι μορφή μέσα d:πό πρωτόγονες τάσεις, ~ έaν ~χουν ό-ιτοστεί κάποια σημανrική δευτερεύου­ σα έπεξεργασ(α και μεταμφ(εση. Ή περ(πτωση τοϋ άσθενοϋς πού d:ναφέρει δ

•

Αλεξάνrερ, χαρα­ κτηριζόταν d:πό τό γεγονός δτι μιa ~αθιά d:νάγκη τιμωρ(ας κcπεύθυνε πάνrοτε μιά (άσυνείδητη) έκ­ λογή φfλων, ποό τοϋ ~παιρναν μέ d:πάτες τά χρή­ μcπά του, μέχρι πού τελικό: κcπέρρευσε και

οtκο-νομικό: και f)θικά. 'Ανήκει σ• αίιτόν τον τύ1tΟ άτό· μων γιΟ: τον δ1tοίο δ Φρόuντ γράφει στο «Πέρα άτιό τήν d:ρχη της ~δονiiς•

:

«'0

ψυχαναγκασμός

1toU

έκδηλώνεται σ· αύ­ τούς δΕν διαφέρει d:1tό τόν ψυχαναγκασμό της έ-1tανάληψης τοϋ νευρωσικοϋ, d:κόμη κι άν τό: άτο­ μα αίιτό: δΕν έμφάνισαν 1τοτε σημάδια νευρωσι­ κης σύγκρουσης

1taU

νό: καταλήγουν σ· ~να σuμ­ mωματικό σχηματισμό. 'Έτσι συναντάμε 1τρόσω-1tα 1tού δλες τους οί άνθρώ1τινες σχέσεις τελειώ­ νουν με τον ίδιο τρό1tο: εtναι εύεργέτες 1τού ϋστε­ ρα d:1tό λ(γο καιρό έγκαταλεt1τονται d:'ltό τούς μνησ(κακους 1tροστατευόμενούς τους, δσο διαφο­ ρετικοι και να εtναι κατό: τα Ciλλα μεταξύ τους· όντα, 'ltoύ φαLνονται 'Προορισμένα d:1tό τη μο(ρα να γεύονται δλες τις 'Ιtίκρες της d:χαριστ(ας· ΟΟι­ θρω'ΙtΟι, 1tού κάθε τους φιλία καταλήγει στήν "Ιtρο­ δοσια d:1tό τόν φLλο τους·

...

έρωτευμένους, 'ΙtΟύ κάθε τρuφερη σχέση με μια γυναίκα 'Ιtεpνάει d:1tό τις ίδιες φάσεις και i!χει τήν ίδια κατάληξη K.λ'lt. Πολύ λ(γο μάς έκ1tλήσσει αύτη «~ αtώνια έ'Ιtι­ στροφη τοϋ ίδιου:., δταν 'Πρόκειται γιΟ: την ένερ­ γητικη σuμ1tεριφορό: τοϋ έν λόγω άτόμου και δ­ ταν συναντάμε αύτόν τον άμετά~λητο χαρακτήρα της φύσης του

'ltaU

έκδηλώνεται στήν έ'Ιtανάλη­ ψη τών έμ1τειpιών 'ΙtΟύ &\Ιαψέραμε 1tαρα1τάνω. Πολύ 1tΕρισσότερο μάς έντU1tωσιάζουν οι 'Ιtεριmώ­ σεις αίιτές δ1tου τό άτομο φαLνεται νό: ζεί 'Ιtαeη­ τικό: κάτι, 'Ιtάνω στο δ'Ιtοίο δΕν μ"Ιtορεϊ να κυριαρ­ χήσει, δεδομένου δτι ξαναζεί τήν έ'Ιtανάληψη τοϋ ίδιου 'Ιtε'Ιtρωμένοu•. 'Όσο γιό: τις δικές μας 1tεριmώσεις, αύτές 1ταρουσιάζουν τό ίδιο «δαιμονιακό χαρακτηριστι­ κό στή δομή τους·· ώστόσο οι 'Παρορμητικές 'Πρά­ ξεις και ~ιώματα, 1ταpαμένουν 'Πρωτόγονα και εΙ­ ναι δια1τοτισμένα με ξεκάθαρες 'Παρορμήσεις

μα-ζοχιστικοϋ, σαδιστικοϋ, τι:ρωκτικοϋ, στοματικοϋ ~ &λλου τι:αρόμοιου τ&n:ου. Κατό: συνέτι:εια, μτι:ορεί νό: ύτι:άρχουν τι:εριτι:τώσεις 1tαρορμητικοϋ χαρα­ κτήρα στις δτι:οίες οι τι:αρατηρήσεις μας γύρω άn:ό τη φύση μιaς άνετι:άρκειας της άn:ώθησης, δΕ.ν ταιριάζουν και 'ΠοU φανερώνουν μιό:ν έντελώς διαφορετικη δυναμικη της ψυχικfiς σύγκρουσης. Βλέτι:οuμε λοιτι:όν δτι διαμορφώνονται fjδη τρία έρωτήματα τι:οu θό: μaς άτι:ασχολήσουν στη συ­ νέχεια:

1)

ΠοιΕ.ς εtναι οί δυναμικές δμοιότητες και οί

διαφορές τι:οο χαρακτηρίζουν τη σχέση τοϋ τι:α­

ρορμητικοϋ χαρακτήρα μΕ. την άτι:λη μεταιιιιιαστι­ κη νεύρωση;

2)

Ύτι:άρχουν είδικό: έλαττωματικό: σημεία τι:οu νό: τι:αρουσιάζει δ τι:αρορμησιακός χα­ ρακτήρας σχετικό: με τοος μηχανισμοuς της ά­ τι:ώθησης;

3)

Στό μέτρο τι:οu ύτι:άρχουν τέτοια ει­ δικό: έλαττώματα στην άτι:ώθηση, μήτι:ως εχουν σχέση μΕ. την εtδικη έλαττωματικη δομη της σχι­ ζοφρενίας: μ' αύτό άλλωστε θό: μτι:ορέσουμε νό: καταλάιιουμε καλύτερα τη γνωστη ψυχιατρικη διατι:ίστωση, δτι οι «ψυχο'Πάθειες:. εtναι έν μέρει μη έξελιγμένες διαιιαθμίσεις των διαφόρων ψυχώ­ σεων (Κρέ'ΠΕλν)

(

11 ), tδιαίτερα της σχιζοφρενίας, ~ τουλάχιστον ιιρίσκονται σέ τι:ολu στενη σχέση μ' αύτές. ·Ωστόσο, η δική μας είκόνα τοϋ τι:αρορμητικοu χαρακτήρα εtναι τι:ολu τι:ιό τι:εριορισμένη άτι:ό τόν δρο «ψυχοτι:άθεια:.. ·ο δρος αύτός εtναι τι:ερισσό­ τερο εύρuς άn:' δσο τι:ρέτι:ει και άκόμη συχνό: χα­ ρακτηρίζεται σό:ν ψυχοτι:αθητικό φαινόμενο τι:ού συναντάμε σό:ν σuμ.τι:τώματα στό έσωτερικό μιaς τι:ροσωτηκότητας μΕ. καλη κατό: τό: άλλα δομή.

Άλλα άκόμη και στις περιπτώσεις ποu ~ λέξη «ψυχοπάθεια:. χρησιμοποιείται μέ μιό: πιο στενή ~ννοια, συνήθως 'ΠΕρικλείουν μέσα σ· αuτην τό: πιό έτερόκλητα πράγματα, δεδομένου δτι δέν ύπάρ­ χουν κριτήρια γενετικά. Ό Μπλόυλερ

(

12 ) θεωρεί και αότος δικαιολογημένα σό:ν λανθασμένη κάθε προσπάθεια περιγραφικης νοσολογίας. Γιατί τό μόνο ποu μπορεί να γίνει εtναι να έξεταστοϋν

ol

κύριοι μηχανισμοί. "Έτσι δ Μπλόυλερ γράφει:

«OL

παθολογικές μορφές πού άνήκουν στην

κατηγορία αότή, δέν εχουν άκρι~η δρια οϋτε με­ ταξύ τους οϋτε σέ σχέση μέ τό φυσιολογικό

...

θό: ~λεγα μάλιστα δτι δέν ύπάρχουν καθόλου δ­

ρια· ά'lto ποιο έπίπεδο ύπερέντασης και ύπεpφόρ­ τισης μποροϋμε να θεωρήσουμε τον ψυχοπαθητικό σαν άσθενή; αότο εtναι αόθαίρετο. 'Από την δ­ ·μάδα αύτη και πέρα ύπάρχουν μεγάλες ζώνες μετα~άσεων και διαπλοκών πρός δλες τις ψυχα­ σθένειες και ιδιαίτερα την ύστερία. Μιό: παρα­ νο'ίκη ιδιοσυστασία δέν δδηγεί άπαραίτητα στην παράνοια. Συμπτώματα άπο διαφορετικές κλινι­ κές εικόνες μποροϋν νό: έμφανιστοϋν συνδυασμέ­ να στον ίδιο άσθενή.

. .

ιδιαίτερα οί συναισθημα­ τικές άνωμαλίες και τό: φαινόμενα σπάνια λεί­ πουν

... •·

"'Α ν έξετάσουμε την ψυχοπάθεια άπ· αuτη τη σκοπιό: εΙναι φανερό δτι ~ ταξινόμηση πο.U πρό­ τεινε δ ίδιος δ Μπλόυλερ και ποu περιλαμ~άνει τοός ευσυγκίνητους, τοuς άσταθείς, τσUς παρορ­ μησιακούς, τοuς έκκεντρικούς, τοuς ψεϋτες, τοuς

ά'Ιtατεώνες, τΟ.Uς άντικοινωνικοuς και τσUς έρι­ στικούς, δέν χρησι·μεύει παρό: σό:ν προσωρινή εν­ δειξη. Το ~ασικο λάθος τέτοιων προσπαθειών

ξινόμησης προέρχεται άπό τό γεγονός δτι ύψώ­ νουμε ~να tδια(τερα έντυπωσιακό χαρακτηριστικό σε άντιπροσω'ΠΕuτικό κριτήριο μιας δμάδας καt άφήνουμε νό: περάσει άπαρατήρητο τό γεγονός δτι, παραδε(γματος χάρη, κάθε aτομο ποu άφή­ νεται στην έξουσία των όρμων του, μέ την εννοια ποlι τό λέει δ Μπλόυλερ, εtναι τόσο άσταθές δσο καt διεστραμένο καt δτι δ διεστραμένος εtναι έχθρός τfjς κοινωνίας καt έπομένως ταραχοποιός. την ταξινόμηση αίrτη δ Μπλόυλερ την εχει δανει­ στεί άπό αuτην τοίί Κρέ'ΠΕλν. 'Ωστόσο δ Μπλόυλερ τόνισε περισσότερο και με μεγαλύτερη άκρ(~εια τις σχέσεις ποu ύπάρχοuν άνάμεσα σέ δρισμένες μορφές ψυχοπάθειας και την ψύχωση. Ό Λ( π­ μαν(18) δρισε και αύτός τις ψυχοπάθειες σό:ν «νο­ σηρές παρεκκλ(σεις» άπό τη φυσιολογικη ψυχικη κατάσταση πού, παρό: τό: τονισμένα χαρακτηρι­ στικά τους, δέν πρέπει νό: τοuς κατατάξουμε στην κατηγορ(α των άνεmυγμένων ψυχώσεων, γιατ( τό: πιο σο~αρό: συμπτώματα των τελευταίων

...

λείπουν. Ή στενfι συγγένεια ποlι έμφανίζουν οι ψυχο­ πάθειες με τις ψυχώσεις και ίΌια(τερα την π ρ ώ­ ι μ η α ν ο ι α, έντuπωσ(ασε τοος συγγραφείς αύτοuς πο.ίι δέν εtχαν διευρύνει την εννοια τfjς ψυχοπάθειας σε σημείο ποu νό: περιλαμ~άνει έπ(­ σης αύτές τις ψυχικές διαταραχές ΠοU σχετ(ζονται με την άπλη ύστερ(α και την tδεοψυχαναyκαστι­ κη νεύρωση. ·Έτσι δ Κρέπελν και δ Μπλόυλερ διακρ(νουν τη νευρασθένεια άπό την ψυχοπάθεια, ένω δ Σνάιντερ

{

14 ), περιγράφει τοuς νευρασθε-1 S.

c'

Αξιολόγφη της ψιιχΜιtθφ\οι.ijς tδιοσνσmσία; (όνομαζόμε­ νης bτiιση; ψιιχι.χη χσ.τωτΘQό•ιιια):., (1912). 14. cOI ψυχ~; πqοσιωαχόnμ;ε~, Βιέννη 1923.

νείς σό:ν ψυχοπαθητικούς, άνασφαλείς, φανrασιό­

'Πληκτους και άσθενικούς. ·ο Κρέπελν θεωρεί δτι

~να μέρος των ψυχοπαθειών άποτελοϋν cμη άνε­

πτυyμένες δι~αθμίσεις πραγματικών ψυχώσεων• και δρισμένες liλλες, cάποτυχημένες προσωπικό­ τητες, ~ διαμόρφωση των δπο(ων διαταράχτηκε

άπό δυσμενείς κληρονομικες έπιδράσεις, έκ yενε­

τi]ς διαστροφες ~ σ:Αλα έμπόδια ποu Ιtδρασαν πο­ λύ πρώιμα•. "'Αν

ol

άτέλειές τους περιορίζονται

κατά κύριο λόγο στην συναισθηματικη ζωfι και

τις έκφράσεις της θέλησης, τοuς χαρακτηρίζουμε σό:ν «ψυχοπαθητικούς•. Σε σχέση με την ψύχωση δ Ντίκχοφ

(

16 ) άνακάλυψε δτι ή σχιζοφρένια, ~ παρανοειδfις άνοια και ή παράνοια ιδιαίτερα, προ­ κύπτουν άπό ψυχοπαθητικά στοιχεία: «Όρισμένες ~ασίζονται δλοκληρωτικc'χ

(

άπλη παράνοια) ~ σε σημανrικό μέρος, στη συνεχη άνάπτυξη και έξέ­ λιξη της ψυχοπαθητικης κατωτερότητας». Σε πε­ ριπτώσεις πιό ιντονης ψυχοπαθητικης κατωτερό­ τητας ~ρισκόμαστε, με

-

~ σπανιότερα χωρις

-τη συνδρομη έξωτερικών αLτ(ων, μπροστc'χ σε ψυ­ χώσεις με ποικ(λλη μορφη και διάρκεια που εtναι έλάχιστα όρθόδοξες τόσο στη μορφη δσο καt στην πορεία τους. ·Η πρόγνωση στην περίπτωση έξατο­ μικευμένης παθολογικης μορφης εtναι συνήθως καλή, ένώ ~ πιθανότητα κατοπινών ψυχικών κρί­ σεων εtναι ίιψηλή. Όρισμένοι συγγραφείς δπως δ Μπίρνμπά­ ουμ(16), δ Γκάουπ(17_{) και δ Μέτσyκερ(}16_{) προ­} εκτείνουν πολu μακριc'χ την ιννοια τf)ς ψυχοπά-Η>.

c<X

ψυχώσεις ιnίς Πf.()Ι.Π1"ώσε ς: ψι•χοπαflηηχiι; κατωτεQόηι-uις:t, 1898.

ιι;. ciΊ.d τi.; ~&τ,ηχε; ~ω:τιχότηtt:ς:t. Uι.σμπάντεν 1909. 17. cΠr:Qi. της fννο&α.ς τίjς ψtιχοπα:6ητιχής Ιδιοσι~πα.σrα;:t, 1917. 18. cΉ άvώμ.αλη xc:roαx'n}QOλoyιxfι Π()Οδιάitεοφ, 1912.

θειας. ·ο Μέτσγκερ, γιό: παράδειγμα, θεωρεί ~δη «κάθε παρέκκλιση d:τιό τη σημερινη νόρμα, κάθε άνωμαλ(α.

. .

σό:ν νοσηρή, παθολογική:.. Μέχρι τώρα lχουμε χρησιμοποιήσει άδιάκριτα τοuς δρους «παρορμητικός χαρακτήρας», «νεύρω­ ση τοϋ χαρακτήρα,, «νευρωσικός χαρακτήρας"· θό: κάνουμε δμως τώρα την προσπάθεια νό: δια­ σαφην(σουμε την όρολοy(α μας, πράγμα ποu άπέ­ ναντι στο άκαθόριστο τοϋ «χαρακτήρα:. δέν εt­ ναι καθόλου εΟκολο έyχε(ρημα. Γιό: νά τό κατα­ φέρουμε αύτό θά πρέπει πρώτα νά δοκιμάσουμε νό: περάσουμε χωρις πολλές ζημιές άνάμεσα στη Σκύλα και τη Χάρυ~δη. 'Από τή μιά πλευρά δέν θέλουμε νά κάνουμε τό σφάλμα έκείνο, ποό δυσ­ τυχώς κάνει πολU συχνά ή έπ(σημη έπιστήμη στη διάρκεια συζητήσεων ποu άναφέρονται στά ~ιω­ ματικό: γεγονότα, δηλαδΊ) νό: χάσουμε άπό τά μά­ τια μας τη ζωντανη πραγματικότητα, μέσα ά1τό τις όρολογικές συζητήσεις. 'Από την aλλη πλευ­ ρό: πρέπει νό: d:τιοφύγουμε αύτό ποu πραyματο­ 'Π:Οιείται τό tδιο συχνά, δηλαδή τό νό: δημιουργή­ σουμε, μέ μιό: ντιλετάντικη όρολογ(α, μιά σύyχιση ποu θ' άφήσει την πόρτα άνοιχτη σέ κάθε παρεξή­ γηση. Έάν, χωρις δεσμεύσεις έκ μέρους μας, κα­ θορ(σουμε γιό: ~άση της συζήτησής μας τον «χα­ ρακτήρα:. ένός άνθρώπου σάν την εtδική f€κδηλη μορφή της ψυχικης συμπεριφορδ:ς τοϋ άτόμου αύ­ τοϋ, d:τιέναντι στον περι~άλλοντα κόσμο (μορφή 1τού κατά τό: αλλα καθορ(ζεται στην ειδικότητά

της d:τιό την tδιοσυστασ(α και τό: ~ιώματα, μέ την

fννοια αύτοϋ ποu ό Φρόυντ όνομάζει «συμπληρω­ ματική σειρό::.) τότε θεωροϋμε σάν νευρωσικοuς

χαρακτt;ρες τό: δ:τομα έκείνα ποό έμφαν(ζουν λι­

γότερο ~ περισσότερο σημαντικές παρεκκλίσεις,

σέ άναφορό: προς μιό: νόρμα συμπεριφορaς σύμ­

φωνη τόσο προς τη σεξουαλική δσο και την

πολι-τιστικη τφαyματικότητα, καθως και την κοινωνι­ κη 'Προσαρμογή.

Μ'ΠΟροϋμε νό: θεωρήσουμε σό:ν γενικη ~νδειξη

γιό: δλες τις μορφές νευρωσικοϋ χαρακτήρα, τόν

έσωτερικό σ'Παραyμό και τις eιωματικές άντιφά­

σεις άτιό τις δ'Ιtοίες 'Προκύπτει ~ ~λλειψη δλοκλή­ ρωσης στις 'Πράξεις και στiς στάσεις. Γνωρ(ζουμε, χάρη στην ψυχανάλυση, δτι

ot

ένδείξεις αύτές εt­ ναι οί συνέ'Πειες μιας διαταραγμένης άνάπτυξης, δτι μέρη δλόκληρα της 'Προσω'Πικότητας ~μειναν σε 'Προηγούμενα στάδια, έγκλωeισμένα ά'Πό κα­ θηλώσεις σ· αότό: τα 'Πρώιμα στάδια της άνάπτυ­ ξης. Κάνουμε ~τσι eέeαια τη διάκριση την 'Ιtιό αύ­ θα(ρετη, δχι δμως τη λιγότερο κατάλληλη σε σχέση μέ την 'Παρούσα γνώμη μας, άνάμεσα στό νευρωσικό σύμπτωμα καt τόν νευρωσικό χαρακτή­ ρα, διατU'Πώνοντας δτι τό καθορισμένο νευρωσικό σύμπτωμα άντιστοιχεί Ο:μεσα στό μέρος της 'Προ­ σω'Πικότητας 'lto.lι καθηλώθηκε έδώ η έκεί, ένώ δ νευρωσικός χαρακτήρας είναι διαρκώς ~ εκφρα­ ση μιας συνολικης συμ'Περιφορας 'ΠΟU άντιστοιχεϊ στην καθήλωση αύτή. Σύμφωνα μέ τη θέση αύτή, μιό: καθήλωση (καi ~ ψυχικη σύγκρουση 'ΠΟu 'Προ­ κύπτει ά'Π' αύτην) eρίσκει 'Πάντα ταυτόχρονα δυό τρό'Πους ~κφρασης: τό νευρωσικό σύμ'Πτωμα, 'ΠΟu άντιστοιχεί ειδικό: στην καθήλωση αύτη ('Παρα­ δείγματος χάρη ~νας όστερικός ~μετος μ'Πορεί νό: εtναι ~ ~κφραση μιας στοματο

-

γεννητικης κα­ θήλωσης) και τόν νευρωσικό χαρακτήρα, 'ΠΟU άν­ τιστοιχεί άκριeως στη διαταραχη αύτή, 'ΠΟU μ' αuτη τη μερικη καθήλωση έ'Ιtεκτάθηκε σ' δλόκλη­ ρη την 'Προσω'Ιtικότητα. eα Ε'Πρε'Πε έ'Πομένως λο­

γικό: νό: 'Παραδεχόμαστε δτι οί μερικΕ:ς καθηλώ­

σεις, άκόμη κι δταν εtναι άτιό μόνες τους άσήμαν­

τες, έ'Ιtιδροϋν 'Πάνω στό σύνολο της 'Προσω'Πικό­

τητας. 'Έτσι κάθε νευρωσικό σύμπτωμα

άναmύσ-σεται πάνω στη !άση ένός νευρωσικοϋ χαρακτή­ ρα. Μποροϋμε έπομένως να μιλάμε για εναν χα­ ρακτήρα ύστερικό και [δεοψυχαναγκαστικό (έν­ δεχομένως σχιζοειδή)' πάνω στον δποίο τα συμ­ πτώματα στηρ(ζονται δπως fι κορυφη τοΟ ~ουνοΟ στηρ(ζεται στη ~άση του.

OL

tδιαιτερότητες τοΟ νευρωσικοΟ χαρακτήρα δπως και τοΟ vευρωσικοΟ συμπτώματας καθορίζονται άπό τη φάση κατα την δπο(α έμποδίστηκε ή άνάπτυξη. Ό ίδεοψυ­ χαναγκαστικός νευρωσικός ποu έξ αtτίας της ίΞμ­ μονης [δέας του να χτυπήσει πισώπλατα τό φίλο του μΕ. Ενα μαχα(ρι καταφείιγει στην άνάλυση (σίιμπτωμα [δεοψυχαναγκαστικης νείιρωσης) πα­ ρουσιάζει έπ(σης Ενα tδεοψυχαναγκαστικό νευρω­ σικό χαρακτήρα: εtναι σχολαστικός με την καθα­ ριότητα, λάτρης της τάξης, και ύπερευσυνείδη­ τος. Τόσο τα γνωρίσματα τοΟ χαρακτήρα δσο και τό σύμπτωμα φέρνουν τό σημάδι της σαδο

-πρωκτικης φάσης. Ή ~κφραση «παρορμησιακός χαρακτήρας• δΕ.ν μπορεί ~τσι να σημαίνει μιά εl­ δικη μορφη τοΟ νευρωσικοΟ χαρακτήρα· με fι.λλα λόγια, μια διαταραχη της συνολικης προσωπικό­ τητας, ποU χαρακτηριζεται άπό μια σuμπεριφορά σε μικρότερο ~ μεγαλίιτερο ~αθμό στερημένο άπό άναστολές. uσπως άκρι~ως κάναμε διάκριση ά­ νάμεσα στα νευρωσικά συμπτώματα και τό νευ­ ρωσικό χαρακτήρα, πρέπει τώρα νά διαφοροποιή­ σουμε την πράξη τοΟ ψυχαναγκαστικοΟ, σάv άνε­ ξέλεγκτη ψυχαναγκαστικη δράση, άπό τόν πα­ ρορμητικο χαρακτήρα. Ένω ή πρώτη φαίνεται θά λέγαμε περιχαρακωμένη, σαν ενα ξένο σώμα, στό έσωτερικό μιδ:ς προσωπικότητας κατά τά άλλα

όμαλης, tι δπο(α και την άποκηρίισσει, tι παρορ­

μητικότητα μιδ:ς παρορμητικfiς προσωπικότητας

εtναι Ιδιότητα της προσωπικότητας αύτης στο σίι­

νολό της και τις περισσότερες φορές δΕν