Heinz Richter: 1936-1946 Δύο Επαναστάσεις Και Αντεπαναστάσεις Στην Ελλάδα- β Τόμος

Ηθίηζ Ρ ΐφ ΐβ Γ

^

1 9 3 6 - 1 9 4 6

ϋΰο ι ΐ ϋ ΐ Γ ' ί ΐ ΐ οοί πντειηνοαταοεις

στήν ελλάΰα

Εξάντας / Εθνική Αντίσταση

1936-1946: ΔΥΟ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΚΑΙ

ΑΝΤΕΠΑΝΑΣΤΑΣΕΙΣ ΣΤΗΝ ΕΛΛΑΔΑ

ΗΕΙΝΖ ΚΙΟΗΤΕΚ

β' τόιιος

Εξάντας

diboo

Οορ^ιίβΗΐ: ΕυιορβίΒοΗβ νεΓίαςεαικ&Ιι — 19,73 Οορ^π^Ηΐ: Γιά χήν έλλ. γλώσσα. Εξάντας — 1975 Μετάφραση: Ειρήνη Μιχαλοπούλου — Τζένη Μαστοράκη Επιμέλεια: Ντένης Φλάμπ»υρας Εξώφυλλο: Γιώτα Καλιακμάνη Φωτογραφία: Σπ. Μελετζής Ηείηζ ΚίςίιΙβΓ: ΟηβοΗεηΙακΙ, ζ\νί5θΗεη ΚενοΙυΐίοη υικί Κοήίβιτενοΐυΐίόη (1936-1946)

Τήν ελληνική έκδοση τον βιβλίου μου τήν άφιερώνω σ ’ όλους τούς Έλληνες πού άγωνΐστηκαν γιά τήν ελευθερία καί τή δημοκρατία στά χρόνια τής κατοχής καί τής χουντικής έπταετίας.

6 Τή βιβλίο αύτό βασίστηκε σέ διδακτορική διατριβή πού ένθάρρυνε καί υποστήριξε ό καθηγητής [)γ. Κικίοΐί νοη ΑΙ&επίηί (τού Πανεπιστημίου τής Χαίδελβέργης τότε καί τώρα τής Ζυρίχης). Ό συγγραφέας θέλει νά εύχαριστήσει ιδιαίτερα τόν κ. Κομνηνό Πυρο- μάγλου, ό όποιος μέ τις συμβουλές του, τήν προθυμία νά διευκρινίζει κάθε έ(/ώτημα καί τήν εποικοδομητική κριτική του βοήθησε ούσιαστικά σΐή συγ­ γραφή τού βιβλίου Βύχοριστεί έπίσης καί τούς παρακάτω γιά τις πληροφορίες καί διευκρι- νίιίει'ς τους σέ έπιμέρους ζητήματα: τόν τέως πρωθυπουργό κ. Παναγιώτη Κ.- νκλλόπουλο, τόν καθηγητή Αγγελο Αγγελόπονλο, τό στρατηγό έ.ά. Η. ίϋΐ.ζ, τήν κα. Έλ. Λογοθετοπουλου, τόν ταξίαρχο έ.ά» Ε.ΟΛν. Μ^βΓ8, τό στρα­ τηγό έ.ά. V/. δρεκίεΐ, τήν Μ. Σβώλου καί τόν συνταγματαρχη Ο.Μ. \ν<χχ1- Ηοιίίε. Πρέπει νά σημειωθεί ή προθυμία μέ τήν όποια βοήθησε τό σύγγραφέα στή Ουγκέντρωση άρχειακού ύλικού ό κ. Κ. Τριανταφυλλίδης. Ή έμπειρία αύτή τού συγγραφέα βρέθηκε σ' άκρα ά' άθιχτη μ’ εκείνη πού αποκόμισε άπό τό ελληνικό κατεστημένο κι άκόμη περισσότερο άπό τις κρατικές ύπηρεσίες. Δυστυχώς γιά λόγους άσφαλείας δέν μπορούν ν' άναφερθούν τά άτομα πού όοήθησαν τό σύγγραφέα κατά τήν παραμονή του στήν Ελλάδα, συχνά μέ μεγάλο προσωπικό τους κίνδυνο. Ευχαριστίες οφείλω καί στά Κρατικά Αρχεία τού Κο&Ιεηζ, στά Στρατιω­ τικά Αρχεία τού ΡΓείβιΐΓβ, στήν Γεννάδειο Βιβλοθήκη καί στή Βιβλιοθήκη τής Βουλής στήν Αθήνα καθώς καί στήν Πανεπιστημιακή Βιβλιοθήκη τής Χαϊ- δελβέργης. Βοήθησαν κατά διάφορους τρόπους καί: ό ακόλουθος γιά πολιτιστικές ύποθέσεις της Γερμανικής Πρεσβείας στήν Αθήνα κ. Ε.Α. ΗυεδεΗ, ό καθη­ γητής Ο. ΟγοΗ (Πανεπιστήμιο Χαίδελβέργης) καί ό καθηγητής ΟοΜοη Κ. ΜογΚ (Πανεπιστήμιο Ιικίίαηα, ίίίαγεκε). Δέν μπορώ νά παραλείψω καί τούς V. Οεί$«, 0. Νεβ\νει·, Μ. νοη 51(επ>ι, καί Η. δρεκίεΐ γιά τις πολύτιμες συμβουλές τους σέ τεχνικά προβλήματα Τέλος, πρέπει ν' άναφερθούν καί οί έταιρίες ΑΟΡΑ καί ΚΟΟΑΚ πού ύποστήριξαν τό συγγραφέα μέ τήν πλουσιοπάροχη παραχώρηση ύλικού γιά μικροφίλμ. Χαϊδελβέργη, Ιανουάριος 1973

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ ΔΕΥΤΕΡΟ ΕΞΑΜΗΝΟ ΤΟΥ 1943 — 0 ΕΜΦΥΛΙΟΣ σελ. 9 Ή στρατηγική τών δυτ. συμμάχων καί ή έξόριστη κυβέρνηση . 9 Οί εξελίξεις πού οδήγησαν στόν εμφύλιο 19 Ό έμφύλιος καί ή σύσκεψη Μυροφύλλόι' - Πλάκας 38 Ή γερμανική κατοχή 75 1944: Η ΔΙΑΣΠΑΣΗ 83 Ανωμαλίες στή Μέση Ανατολή. Ή εξόριστη κυβέρνηση άπό τό 1944 ώς τή Διάσκεψη τού Λιβάνου 83 Ή άντίσταση. Από τήν ίδρυση τής ΠΕΕΑ μέχρι τή Διάσκεψη τού Λιβάνου 109 Ο ΔΟΥΡΕΙΟΣ ΙΠΠΟΣ 122 Ή Διάσκεψη τού Λιβάνου 122 Η ΚΑΘΥΠΟΤΑΞΗ 137 Από τό Λίβανο ώς τή Συμφωνία τής Καζέρτας 137 Ο ί μεγάλες Δυνάμεις καί ή Ελλάδα άπό τό 1944 ώς τήν Απε­ λευθέρωση 157 Ή γερμανική κατοχή από τό 1944 μέχρι τήν αποχώρηση άπό τήν Ελλάδα 166 Ο ΜΥΘΟΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ 198 Αλλαγή κατοχής 198 Τά Δεκεμβριανά. Ή βρετανική έπέμβαση 222 Βάρκιζα. Ή δημοκρατία συνθηκολογεί 257 Η ΑΝΤΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ Ή τρομοκρατία. Ή Ελλάδα άπό τή Βάρκιζα ώς τήν έπιστροφή 280

τού βασιλιά καί τό Δόγμα Τρούμαν 280

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑΤΑ 31!

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ 333

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 359

Δεύτερο έξάμηνο τού 1943 — Ό Έμςρϊ&ιος

Στις 24 Σεπτεμβρίου ό Τοουδερός μ’ ένα άκόμα γράμμα πρός τόν Λήπερ παραπονιόταν πώς πληροφορήθηι?ε τήν απόβαση τού στρα­ τηγού Ζιρώ στήν Κορσική. Φαινόταν, έλεγε, πώς είχαν βάλει τσύς Έλληνες σέ καραντίνα σάν τούς χολεριασμένους. Τούς είχαν άρνηθεί άκόμα καί τό δικαίωμα νά μπαίνουν στις άπελευθερωμένες έλληνικές περιοχές (5). Στό τέλος Σεπτεμβρίου ό Τσουδερός έλαβε καθησυ- χαστικές άπαντήσεις. Παρόλα αυτά στις 5 Οκτωβρίου άπευθύνθηκε ξανά στόν Λήπερ. Ή έλληνική κυβέρνηση, έλεγε, είχε βέβαια πληρο- φορηθεί μέ ικανοποίηση τις έξηγήσεις τού Ήντεν σχετικά μέ τή «Στρατιωτική Διοίκηση τών Συμμαχικών χωρών», άλλά άκόμα δέν είχε κλειστεί καμιά έπίσημη συμφωνία. Αύτή ή εξήγηση γιά τή στρατιωτική διοίκηση ήταν έπανάληψη τού σχεδίου πού είχε καταστρωθεί τό Μάη, μέ τή διαφορά ότι στήν άρχή τής άπελευθέρωσης ό άρχηγός τού στρατού θά είχε μέν τήν άπόλυτη εκτελεστική έξουσία, θά 'πρεπε όμως νά έχει κοντά του έλληνες ύφιστάμενους. Γιά στρατιωτική κυβέρνηση, όπως στή Σικελία, δέν είχε γίνει καμιά σκέψη. Τότε ό Τσουδερός άνακίνησε τό θέμα τής Σάμου γιατί ή μέχρι τότε βρετανική συμπεριφορά έρχόταν σ’ άντί- θεση μέ τή δήλωση τού Ήντεν. Θά ήταν άναπότρεπτη άνάγκη νά σταλεί έκεί ένας έκπρόσωπος τής έλληνικής κυβέρνησης (6). Οί Βρετανοί δέν μπόρεσαν ν ’ άποφύγσυν τις πιέσεις τού Τσουδερού καί τελικά έπέτρεψαν νά σταλούν στή Σάμο ό νεαρός Σοφούλης καί ό πιό ήλικιωμένος Τσιγάντες. Δέν έπέτρεψαν ώστόσο τή μετάβαση έλλήνων κυβερνητικών έκπροσώπων στά (μέχρι τότε ιταλικά) Δωδε­ κάνησα, πού άμέσως μετά τήν άπελευθέρωσή τους είχαν άνακηρυχτεί έλληνικά. Αύτό τό νησιωτικό σύμπλεγμα αποδόθηκε τελικά στό έλληνικό κράτος μόλις στά 1947. Γιά νά γλυκάνουν κάπως τήν πίκρα τής έλληνικής κυβέρνησης, παραχώρησαν στήν Ελλάδα μιά θέση στή Συμμαχική Επιτροπή Ελέγχου γιά τήν Ιταλία (7), άν καί άπό τά σχετικά έγγραφα προκύπτει πώς καί σ’ αύτή τήν περίπτωση οί μεγάλοι σύμμαχοι έπαιρναν τις άποφάσεις τους έρήμην τής έλληνικής κυβέρνησης, χωρίς όχι μόνο νά τή ρωτούν άλλά ούτε καί νά τήν πληροφορούν έστω καί έκ τών ύστερων (8). Ή ύποτσνική δραστηριότητα τού Τσουδερού σ’ αύτό τό θέμα δέν πρέπει νά παρεξηγηθεί, γιατί στήν πραγματικότητα ήταν πριν άπ’ όλα ένας ελιγμός άντιπερισπασμού. Ό Τσουδερός άνέπτυξε δραστηριό­ τητες σ ’ αύτό τό «θέμα γοήτρου», πού θά ’ταν καλύτερα νά τις είχε άφιερώσει στό ούσιαστικό πρόβλημά τής έλληνικής πολιτικής, τό καθεστωτικό. Α π ’ τήν άλλη μεριά αύτή ή ύπόθεση δείχνει πόσο πολύ περιφρονούσαν τήν έλληνική κυβέρνηση οί μεγάλοι σύμμαχοί της. Τό Φόρεϊν 'Οφφις κρατούσε μιά σταθερή πολιτική πού φαινόταν πώς θά εξελισσόταν μελλοντικά σέ πολιτική κατοχής. Α ν καί ή ένταση πού δημιουργήθηκε γύρω άπ ’ αύτές τις υποθέσεις δέν κατέληξε τελικά πουθενά, μιάς καί οί Γερμανοί, μέχρι τά μέσα τού Νοέμβρη 10 Δ ύ ο έπαναατάσεις κ α ί άντεπαναατάσεις στήν Ελλάόα

ξαναπήραν αύτά τά νησιά, αυτές σι ενέργειες βοήθησαν νά ξεκα­ θαρίσει οριστικά ή πολιτική πού θ’ άκολουθοΰσαν οΐ Βρετανοί στό μέλλον. Γιά ένάμιση μήνα τά γεγονότα αύτά παραμέρισαν τό καθεστωτικό πρόβλημα, πού όμως ήρθε πάλι στήν έπιφάνεια στά μέσα τού Όκτώβρη, όταν τό άνακίνησε ή Επιτροπή Αμυνας τής Μέσης Ανατολής. Στις 11 Οκτωβρίου ό Ήντεν, πηγαίνοντας στή σύσκεψη τών ύπουργών Εξωτερικών στή Μόσχα (18-30 Οκτωβρίου 1943), έφτασε στό Κάιρο. Έκεί στό μεταξύ ή Επιτροπή Αμυνας τής Μέσης Ανατολής είχε άρχίσει νά άναθεωρεί τή βρετανική πολιτική σέ σχέση μέ τήν Ελλάδα. Ή άντιπροσωπεία τής άντίστασης τούς είχε δώσει νά καταλάβουν πώς ενδεχόμενη έπάνοδος τού βασιλιά θά συναντούσε τήν έντονη άντίδραση τών δημοκρατικών. Χωρίς ισχυρή άποβατική στρατιωτική δύναμη τών Βρετανών — πού άπό καθαρά στρατηγικούς λόγους δέν ήταν διαθέσιμη — καί κάτω άπ’ αύτές τις συνθήκες, ή έπιστροφή τού,Γεώργιου ήταν άδύνατη. Στό μεταξύ είχε ξεσπάσει στά έλληνικά βουνά ό έμφύλιος πόλεμος άνάμεσα στό ΕΑΜ / ΕΛΑΣ καί στόν ΕΑΕΣ, καί ή έκβασή του ήταν πολύ άμφίβολη. Ή πολιτική τής μονόπλευρης ύποστήριξης τού Ζέρβα φάνηκε στό τέλος. Γιά νά μή χάσει κάθε έπιροή στήν Ελλάδα, ή Επιτροπή ήταν έτοιμη νά προλάβει τούς δημοκρατικούς μέ μιά δήλωση τού βασιλιά καί νά τούς άποσπάσει έτσι άπό τό άντιβρε- τανικό μέτωπο (9). Σέ διεξοδικές συνομιλίες μέ τις βρετανικές ύπηρεσίες στό Κάιρο ό Ή ντεν σχεδόν δέχτηκε αύτή τήν ιδέα. Έτσι κι άλλιώς ζητούσε μιά λύση πού θά έπέτρεπε σ’ όλα τά ένδιαφερόμενα μέρη νά έξασφα- λιστούν*. Επειτα άπό συνομιλία του μέ τόν Γεώργιο στις 14 Οκτω­ βρίου 1943, ανακοίνωσε τήν καινούργια του ιδέα στόν Τσουδερό στις 15 Οκτωβρίου, λέγοντας ότι θά ’ταν καλό νά κάνει δήλωση ό βασιλιάς πώς δέ σκόπευε νά έπιστρέψει πριν άπό δημοψήφισμα (10). Στό διάστημα τής άπουσίας τού Ήντεν ή Επιτροπή Αμυνας έπε- ξεργάστηκε περισσότερο αύτή τήν ιδέα, καί ό Λήπερ άνακοίνωσε τή νέα της μορφή στόν Τσουδερό στις 28 Οκτωβρίου. Ή έλληνική κυβέρνηση θά ’πρεπε νά έρθει έπειτα σέ έπαφή μέ τόν άρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό καί νά τόν προετοιμάσει γιά ν ’ άναλάβει μετά τήν άπελευθέρωση τήν άντιβασιλεία (11). Ό Τσσυδερός άπάντησε μέ έπιφύλαξη. Στις 4 Νοεμβρίου ό Ήντεν ξαναγύρισε άπό τή Μόσχα στό Κάιρο. Κάτω άπό τήν έντύπωση πού είχε δημιουργήσει ό έμφύλιος πόλεμος στά έλληνικά βουνά, ό Ήντεν, σέ μιά σύσκεψη τής * Εογ. ΚίΙ. 1943 καί Μγεκ, *ΝοίΜ·. Κάποιο ρόλο γιά τή μεταστροφή τού Ή ντεν πρέπει νά έπαιξε καί ό Ντέηβινχ Οΰάλας. Πρβλ. 402 Η. €. £>£Β, 58 Δ εύ τερ ο εξάμηνο τού 1943 — Ό έμφύλιος 11

Επιτροπής Αμυνας στις 7 Νοεμβρίου, συμφώνησε στά παρακάτω σημεία: διακοπή τών αχέσεών μέ τό ΕΑΜ / ΕΛΑΣ καί προσπάθεια έγκατάστασης στήν περιοχή τού ΕΛΑΣ μή πολιτικών μονάδων ανταρτών- έπιδίωξη δήλωσης τού Γεώρ^ιου πώς δέ θά έπέστρεφε πριν άπό δημοψήφισμα καί απόσπαση τής συγκατάθεσής του γιά τήν άντιβασιλεία (12). Οί προθέσεις τού Ήντεν ήταν ολοφάνερες. Οί στρατηγικές κρί­ σεις, πού δέν ήταν οί τελευταίες στή Μόσχα, είχαν δείξει πώς μιά άπόβαση στήν Ελλάδα καί μιά ταυτόχρονη επιστροφή τού Γεωργίου επικεφαλής τού άποβατικού σώματος άποκλειόταν. Ή προπαγάνδα τού ΕΑΜ κατηγορούσε άνοιχτά τούς Βρετανούς γιά άνάμιξη στις εσωτερικές ύποθέσεις τής Ελλάδας βρίσκοντας μεγάλη άπήχηση άνάμεσα στούς δημοκρατικούς. Αύτό πού έπιδίωκε ό Ήντεν μέ τή δήλωση τού βασιλιά ήταν νά τραβήξει τή μή κομμουνιστική πλειο­ νότητα μέ τό μέρος τών Βρετανών, ένώ παράλληλα μέ τήν άντιβα- σιλεία θά προστάτευε τά συμφέροντα τού Γεώργιου. Ό Ήντεν ήθελε νά συνεργαστεί προσωρινά άκόμα καί μέ τούς δημοκρατικούς (13). Ά νέλα βε λοιπόν νά πείσει τήν άγγλική κυβέρνηση γιά τήν άλλαγή πορείας. Αύτή ή φαινομενικά άπότομη μεταστροφή τής πολιτικής τού Φόρεϊν 'Οφφις ήταν συναρτημένη μέ τά σχέδια τού Τσώρτσιλ γιά τήν εισβολή στά Βαλκάνια. Ό π ω ς είπαμε, ό Τσώρτσιλ μέχρι τή συνδιάσκεψη τής Ούάσιγκτον (Ιπάεηί, 12-15 Μαίου 1943) ύπολόγιζε σέ μιά μεγαλύτερη στρατιω­ τική έπιχείρηση τών συμμάχων στά Βαλκάνια, στά πλαίσια τής όποιας θ’ άποκαθιστούσε τή μοναρχία. Ό σο γίνονταν οί προετοι­ μασίες γιά τή συνδιάσκεψη τού Κεμπέκ (12-24 Αύγούστου 1943) πίστευε άκόμα στή δυνατότητα μιάς εισβολής στά Βαλκάνια. Ωστό­ σο στό Κεμπέκ συνάντησε γιά πρώτη φορά τήν άρνηση, γιατί οί άμερικανοί επιτελάρχες ήθελαν νά περιοριστούν στή διάβαση τής Μάγχης καί ύποψιάζσνταν πώς οί Βρετανοί, πού ήταν άπόλυτα έγωιστές στή μεσογειακή τους στρατηγική, είχαν έκεί πολιτικές έπιδιώξεις (14). Οί Αμερικανοί δέν κατάλαβαν πώς *> Τσώρτσιλ προσπαθούσε νά μήν άφήσει νά πέσουν σιά χέρια τού Στάλιν ή κεντρική καί νοτιοανατολική Εύρώπη, καί συγκεντρώθηκαν στόν καθαρά στρατιωτικό σκοπό τής άνατροπής τού Χίτλερ, όσο πιό άμεσα καί γρήγορα γινόταν (15). Τό αποτέλεσμα τής συνδιάσκεψης τού Κεμπέκ ήταν νά περιοριστούν οί έπιχειρήσεις στά Βαλκάνια στόν ανεφοδιασμό τών άνταρτών, σέ δράση κομάντος καί στό βομβαρδισμό στρατηγικών θέσεων (16). Ό Τσώρτσιλ δέν σκόπευε νά έγκαταλείψει τήν έπιχείρηση διά­ βασης τής Μάγχης, πού άποτελούσε πάντα τήν κύρια επιθετική ένέργεια, γιά μιά άπόβαση στά Βαλκάνια. Μέ βάση όμως τήν ιστορική πείρα — καί κυρίως λόγω τών περιορισμένων μέσων πού 12 Δ ύ ο επαναστάσεις κ α ί άντεπάναστάσεις στήν Ελλάδα

διέθετε — προτιμούσε, περισσότερο άπ' ό,τι οί Αμερικανοί, τις περιφερειακές άμφίβιες επιχειρήσεις, πού θά είχαν άποτέλεσμα τή διασπορά τών γερμανικών δυνάμεων καί τήν άπώλεια τών πλεονε­ κτημάτων τής έσωτερικής γραμμής μάχης, διευκολύνοντας έτσι τό πέρασμα τής Μάγχης (17). Μετά τήν άποτυχία του μέ τούς Αμερικανούς, άνέθεσε στόν Ή ντεν, νά πείσει τούς Ρώσους γιά μιά άπόβαση στά Βαλκάνια στή σύσκεψη τών ύπουργών Εξωτερικών στή Μόσχα. Σάν δόλωμα πρόσφερε στόν Στάλιν τήν είσοδο τής Τουρκίας στόν πόλεμο, τό άνοιγμα τών Δαρδανελλίων καί τή δυνατότητα μιάς πλευρικής ύποστήριξης (18). Οί Ρώσοι όμως έπέμεναν γιά εισβολή στή Γαλλία κι έτσι ό Μολότωφ άρνήθηκε κάθε συζήτηση γιά τά Βαλκάνια (19). Ό Τσώρτσιλ όμως δέν έγκατέλειψε ούτε τώρα τις ιδέες του, άλλά ήταν έτοιμος νά προσαρμόσει στά καινούργια δεδομένα τήν έλληνική του πολιτική, άκολουθώντας τις ύποδείξεις τού Ήντεν. Στις 16 Νοεμβρίου ό Ήντεν έξέθεσε στήν άγγλική κυβέρνηση τό νέο του σχέδιο γιά τήν Ελλάδα (20) κι αύτή συμφώνησε στις 22 Νοεμβρίου. Ό Τσώρτσιλ καί ό Ή ντεν άνέλαβαν νά προωθήσουν τό καινούργιο σχέδιο στό Κάιρο, όπου πήγαν γιά σύσκεψη μέ τόν Τσάνγκ Κάι Σέκ καί τόν Ρούσβελτ (21). Στις 25 Νοεμβρίου τό Φόρεϊν Οφφις καθόρισε τή νέα γραμμή σ’ ένα ύπόμνημα πού θ’ άποτελούσε τή βάση τών διαπραγματεύσεων τού Ή ντεν μέ τόν Γεώργιο άφού ή στρατηγική κατάσταση είχε μεταβληθεί, καί ήταν άπίθανο νά σταλούν στήν Ελλάδα μεγαλύτερες βρετανικές δυνάμεις σέ περίπτωση πού οί Γερμανοί ύποχωρούσαν. Τά λίγα στρατεύματα πού ύπήρχαν θά είχαν άποστολή νά φροντί­ σουν γιά τήν τήρηση τής τάξης καί τού νόμου καί γιά τή διανομή τροφίμων. Τό Φόρεϊν Ό φφ ις θά υποστήριζε τήν άμεση έπάνοδο τού βασιλιά μόνο άν γινόταν άπόβαση. Ή νέα κατάσταση πού είχε διαμορφωθεί άπαιτούσε νά σχηματιστεί όσο τό δυνατό συντομότερα μετά τήν απελευθέρωση μιά κυβέρνηση άπό προσωπικότητες πού έμεναν στήν Ελλάδα στή διάρκεια τής κατοχής. Αύτή ή κυβέρνηση θά έπρεπε νά συνεργαστεί μέ τούς Βρετανούς, ώστε ν ’ άποφευχθεί ή πολιτική ένταση. Υπήρχε όμως άπό τις άρχές τής κατοχής μεγάλη διαμάχη γύρω άπό τήν έπιστροφή τού βασιλιά. Ά ν ό Γεώργιος έπέστρεφε άμέσως, ή έπάνοδός του θά οδηγούσε σέ έκρηξη, θ ά ερχόταν τότε άντιμέτωπος μέ μιά κατάσταση πολύ πιό κρίσιμη άπό έκείνη τού 1935, πού είχε όδηγήσει στή δικτατορία τού Μεταξά. θ ά τού ήταν άδύνατο νά περιοριστεί στό ρόλο τού συνταγματικού μονάρχη. Γιά νά διευθετήσουν τό οικονομικό καί κοινωνικό χάος πού θά προέκυπτε μετά τή γερμανική άποχώρηση, χρειάζονταν μιά ισχυρή προσωπικότητα μέ άδιαφιλονίκητο κύρος, πσύ νά είχε διακριθεί Δ εύ τερ ο εξάμηνο τού 1943 — Ό έμφνλιος 13

κατά τήν κατοχή γιά άντίσταση ένάναα στούς Γερμανούς. Αύτή ή προσωπικότητα θά ’πρεπε νά πάρει άντιλαϊκά μέτρα γιά νά άποκα- ταστήσει τήν τάξη. Γιαυτό θά ήταν άσϋμφορο νά έπιστρέψει άμέσως ό βασιλιάς καί νά συνδυαστεί ή παρουσία του μ’ αύτά τά σκληρά πολιτικά μέτρα. Ό άρχιεπίσκοπος Δαμασκηνός ήταν πρόθυμος νά άναλάβει τό άξίωμα τού άντιδασιλέα- βέβαια θά έπρεπε νά ειδο­ ποιηθεί έγκαιρα πώς ό Γεώργιος είχε δώσει τή συγκατάθεσή του, γιά νά μπορέσει νά ένεργήσει νόμιμα άμέσως μετά τήν άποχώρηση τών Γερμανών. Αύτή ή λύση τελικά θά ήταν πρός όφελος τού βασιλιά. Ό έλληνικός λαός θά έβλεπε πώς ό βασιλιάς ήθελε νά γυρίσει μόνο σάν συνταγματικός μονάρχης καί π{ός δέν είχε δικτα- τορικές βλέψεις. Μιά άμεση δήλωση σχετικά μ’ αυτό θά αναχαίτιζε κάθε ριζοσπαστική μειονότητα πού, μετά τή γερμανική άποχώρηση, θά δοκίμαζε νά έπιβάλει τή θέλησή της στή χώρα. Μετά άπό μιά τέτοια δήλωση ό Ζέρβας θά έσπευδε νά ενσωματώσει τις μονάδες του στόν τακτικό στρατό κι έτσι θά γινόταν πόλος έλξης γιά όλες τις μή κομμουνιστικές δυνάμεις πού βρίσκονταν μέσα στό ΕΑΜ / ΕΛΑΣ. Αύτό πάλι θά δημιουργούσε στενότερες σχέσεις άνάμεσα στήν έξό- ριστη κυβέρνηση καί τήν άντίσταση, γιατί θά ένίσχυε σημαντικά τό γόητρο καί τό κύρος τής πρώτης. Τέλος, ή κυβέρνηση θά ’πρεπε νά διευρυνθεί μέ τήν εισδοχή πολιτικών άπό τήν Ελλάδα (22). Τό νέο σχέδιο τού Φόρεϊν 'Οφφις δέ σήμαινε βέβαια ολοκλη­ ρωτική άλλαγή πορείας. Τό βασικό στοιχείο τής βρετανικής πολιτι­ κής — ή επάνοδος τού Γεώργιου — παρέμενε. Ή ταν καθαρά μιά άλλαγή τακτικής, όχι όμως καί στρατηγικής. Απλώς τό Φόρεϊν 'Οφφις προσάρμοσε τήν έλληνική του πολιτική στις καινούργιες συνθήκες (23). Πριν φύγουν άπό τό Λονδίνο, ό Τσώρτσιλ καί ό Ήντεν είχαν άναλάβει τήν ύποχρέωση νά έπιβάλουν τή νέα έλληνική πολιτική στόν Γεώργιο. Ω στόσο ό Τσώρτσιλ είχε μιά έπιφύλαξη: ήθελε νά κάνει μιά τελευταία άπόπειρα νά πετύχει άπόβαση στά Βαλκάνια. Έτσι στή συνδιάσκεψη τού Καίρου προσπάθησε πάλι νά δημιουρ­ γήσει μεγαλύτερη στρατιωτική δραστηριότητα μέ τή μορφή άντιπερι- σπαστικών επιθέσεων στήν άνατολική Μεσόγειο· ωστόσο — μόλο πού είχε τήν υποστήριξη τών βρετανών επιτελαρχών — δέν κατάφερε νά έπιβληθεί στούς Αμερικανούς (24). Στή συνδιάσκεψη τής Τεχε­ ράνης, πού έγινε λίγο άργότερα (28/11-1/12/1943), ό Τσώρτσιλ προσπάθησε νά πείσει τόν Στάλιν, πού στήν άρχή ταλαντεύτηκε άλλά έπειτα, έξαιτίας τής σταθερής στάσης τών Αμερικανών, υιοθέτησε όμοια άρνητική θέση (25). Μέ τήν άπόφαση τής Τεχεράνης — άντίθετη σέ μεγάλες έπιχειρή- σεις στήν άνατολική Μεσόγειο καί τά Βαλκάνια — ή τύχη τών βαλκανικών λαών καί τής κεντρικής Εύρώπης κρίθηκε οριστικά. Καί 14 Δ ύ ο έηα να στά σεις κ α ί αντεπαναστάσεις οτήν Ελλάδα

τούτο γιατί ή συνδιάσκεψη, τής Τεχεράνης όχι μόνο καθόρισε τήν παραπέρα στρατηγική γιά τό 1944; άλλά καί μετατόπισε φανερά τήν ίσοροπϊα δυνάμεων τής μεταπολεμικής Ευρώπης πρός όφελος τής Σοβιετικής Ένωσης (26). Ή άπόφαση αύτή μαζί μέ τό γεγονός ότι, μετά τή γερμανική αποχώρηση, δέ θά συμμετείχαν μεγαλύτερες βρετανικές μονάδες στήν άπόβαση στήν Ελλάδα, άπαιτούσαν έπιτακτικά άπό τόν Τσώρ­ τσιλ νά άναθεωρήσει τήν έλληνική πολιτική του. Γυρίζοντας άπό τήν Η Τεχεράνη έγινε στό Κάιρο στις 2 Δεκεμβρίου μιά συνάντηση τού Ρούσβελτ, τού Τσώρτσιλ καί τού τούρκου πρωθυπουργού Ινονού. Οί δυτικοί σύμμαχοι πρόσφεραν στόν Ίνονού στρατιωτική ύποστήριξη γιά νά μπορέσει νά μπει ή Τουρκία στόν πόλεμο τό άργότερο μέχρι τό Φεβρουάριο τού 1944. Μέ τόν ισχυρισμό πώς ή Τουρκία ήταν άνεπαρκώς προετοιμασμένη, ό Ίνσνού άνέβαλε τήν άπόφασή του γι’ άργότέρα. Τό γεγονός αύτό έκανε τόν Τσώρτσιλ νά συμφωνήσει μέ τήν πολιτική γραμμή πού είχε προτείνει ό Ήντεν σέ σχέση μέ τήν Ε λλάδα. Στις 3 Δεκεμβρίου ό Ή ντεν σέ μιά συνομιλία του μέ τόν Γεώργιο τού εξέθεσε τό σχέδιο πού περιεχόταν στό ύπόμνημα πού άναφέραμε παραπάνω. Ό βασιλιάς τόν άκσυσε ήρεμα καί προσε­ χτικά. Ό Ή ντεν πίστεψε τότε πώς ό Γεώργιος θά δεχόταν τις προτάσεις του (27) καί τού υπέβαλε γιά ύπογραφή τήν παρακάτω δήλωση: «Δέν θά έπιστρέψω εις τήν Ελλάδα μέχρις ότου κληθώ πρός τούτο άπό καθαρώς έκφρασθείσαν επιθυμίαν τού λαού μου, διότι δέν επι­ θυμώ τίποτε άλλο παρά νά έξυπηρετήσω τόν λαόν μου κατά τήν διάρκειαν τού πολέμου καί κατά τήν δύσκολον περίοδον πού θά άκολουθήση. Πρός τούτο σκοπεύω νά διορίσω Συμβούλιο Ά ντιβα- σιλείας μόλις έλευθερωθή ή Ελλάς διά νά έξασκή τά καθήκοντα τού Α ρχη γού τού Κράτους, μέχρι τής στιγμής κατά τήν όποιαν ό λαός μου θά καθόρίση έλευθέρως τό μέλλον του. Κατά τήν περίοδον ταύτην έγώ καί τά μέλη τής βασιλικής οίκογενείας θά συνεχίσουν εις τό εξωτερικόν νά άντιπροσωπεύουν τόν σκοπόν καί τά δίκαια τής Ε λλάδος εις τά συμμαχικά συμβούλιά. Οίαδήποτε καί άν είναι ή άπόφασις τού έλληνικού λαού όσον άφορά τήν μελλοντικήν του διοίκησιν, θά τό θεωρήσω καθήκον μου, όπως ή φωνή τής Ελλάδος άκούεται έν ειρήνη όπως ήκούσθη καί έν πολέμω καί όπως αΐ θυσίαι τού λαού της διά τόν άγώνα τής έλευθερίας τού άνθρώπου μή λησμονηθούν (28). Ό Γεώργιος έδειξε ένδιαφέρον γιά τό έγγραφο καί ύποσχέθηκε νά τό σκεφτεί. Ό Ή ντεν είχε συντονίσει τό διάβημά του μέ τό Σταίητ Ντηπάρτμεντ πού ένέκρινε άπόλυτα τή νέα πολιτική. Στις 3 Δεκεμ­ βρίου ό πρεσβευτής Μάκ Βή πληροφόρησε σχετικά τόν Ρούσβελτ, πού είχε ήδη κρατηθεί ένήμερος άπό πριν σχετικά μέ τά βρετανικά Λ εύτερ ο εξάμηνο τον 1943 — Ό έμφύλιος 15

σχέδια. Ό Γσυίναντ και ό Χόπκινς πήραν λεπτομερείς πληροφορίες άπό τόν ίδιο τόν Ή ντεν (29). Στις 4 Δεκεμβρίου 1943 ό Τσώρτσιλ, ό Τσουδερός καί ό Μάκ Βή παρότρυναν τόν Γεώργιο νά δεχτεί τή βρέτανική πρόταση (30). Έτσι έπαναλήφθηκε ή κατάσταση τον περασμένου Αύγουστου, μέ τή διαφορά ότι τώρα καί ό Τσώρτσιλ συνηγορούσε γι’ αυτή τή δήλωση. Γιά μιά άκόμα φορά δόθηκε στόν Γεώργιο ή ευκαιρία νά σταματήσει μέ τή δήλωσή του τόν έμφύλιο πόλεμο πού γινόταν, καί νά άποτρέψει τόν μελλοντικό. Ό πω ς τόν Αύγουστο όμως, έκείνος στράφηκε σ’ έναν άπό τούς μεγάλους συμμάχους του, τόν πρόεδρο Ρούσβελτ. Στις 6 Δεκεμβρίου ό Γεώργιος παραπονέθηκε στόν Ρσύσβελτ γιά τούς Βρετανούς. Ό Ρούσβελτ, μόλο πού μπορόύσε νά κρίνει καλύ­ τερα τά πράγματα, κατηγόρησε τούς Βρετανούς ότι δέν τόν είχαν ειδοποιήσει άπό πριν, καί συμβούλεψε τόν Γεώργιο νά μήν κάνει καμιά δήλωση. Ό πόλεμος δέ θά τελείωνε σύντομα, είπε, καί ή ύπογραφή μιάς τέτοιας δήλωσης θά ήταν μεγάλο σφάλμα. Γιά τή συνέχεια γράφει ό Ήντεν: «Πηγαίνοντας στήν τελική συνεδρίαση μέ τόν πρόεδρο φοβόμουν τό χειρότερο. Χρειάστηκε νά περιμένουμε άρκετά. Ό Χάρρυ Χόπκινς μέ πλησίασε καί μού είπε: «Ξέρετε τί γίνεται έκεί μέσα; Ό βασιλιάς τής Ελλάδας είναι μαζί μέ τόν πρόεδρο». Πρόσθεσε άκόμα πώς ή πολιτική μου κινδύνευε. Ό ταν βγήκε ό πρόεδρος ήταν ψυχρός μαζί μου καί μού έκανε παράπονα γιά τόν τρόπο πού φέρθηκα στό βασιλιά. Τού άπάντησα πώς ή ένέργειά μου ήταν πρός όφελος τού Γεώργιου καί πώς άν αύτός δέν άκολουθούσε τή συμβουλή μου θά έμενε σύντομα χωρίς ύπουργσύς. Τόνισα στόν πρόεδρο ότι πάντα ένημέρωνα τήν κυβέρνηση τών ΗΠΑ πριν άπό κάθε μου βήμα. Γιά τήν ώρα ό πρόεδρος δέν είπε τίποτ’ άλλο, δέ φάνηκε όμως νά μαλάκωσε. Τό άλλο πρωί, πηγαίνοντας στό άεροδρόμιο μαζί μέ τόν πρωθυπουργό Τσώρτσιλ, τού παραπονέθηκε έντονα γιά τή συμπεριφορά μου. Είπε πώς προσπαθούσα νά άπο- γυμνώσω τό βασιλιά άπό τό θρόνο του, πράγμα πού δέν είχα κανένα δικαίωμα νά κάνω. Ό Τσώρτσιλ άντέδρασε, άλλά όπως μού όμο- λόγησε άργότερα, ό πρόεδρος είχε έξοργιστεί μέ τό θέμα» (31). Οί άνεύθυνοι χειρισμοί τού Ρούσβελτ έπέτρεψαν στόν Γεώργιο νά άποκρούσει μέ ήσυχη συνείδηση τις ίδιες άκριβώς προτάσεις πού θ’ άποδεχόταν ένα χρόνο άργότερα. Στις 7 Δεκεμβρίου, σ’ ένα γεύμα στή βρετανική πρεσβεία, ό Γεώργιος άπέκρουσε μιά νέα πρόταση τού Τσώρτσιλ καί τού Ήντεν (32). Σέ μιά επόμενη συνάντηση στις 8 Δεκεμβρίου, έπειτα άπό πολύ έντονη συζήτηση, μπόρεσε τελικά νά επιτευχθεί κάποιος συμβιβασμός (33). Στις 8 Νοεμβρίου — σάν άντίδραση στις πρώτες του συνομιλίες μέ τόν Ή ντεν — ό Γεώργιος είχε στείλει ένα γράμμα στόν Τσουδερό 16 Λ νο επαναστάσεις καί αντεπαναστάσεις στήν Έλλάόο

εΐ'τερο εξάμηνο τον 1943 — Ό έμφύλιος 17 σχετικά μέ τήν πολιτική κατάσταση καί τήν επάνοδό του. Σ’ αύτό τό γράμμα υπήρχε τό παρακάτω σημαντικό σημείο: « Επιθυμώ νά γνωρίζετε ότι, έπερχομένης τής ποθητής στιγμής τής άπελενθερώσεως τής Πατρίόος, θέλω έξετάσει έκ νέου τό ζήτημα τον χρόνου τής έπιστροφής μου εις τήν Ελλάδα, άπό συμφώνου μετά τής Κυβερνήσεως, υπό τό πρίσμα τών τότε πολιτικών καί στρατιωτικών συνθηκών,, λαμβάνων ώς γνώμονα τό έθνικόν συμφέρον, όπερ καί μ όνον καθοδηγεί πάσαν σκέψιν μου.*/. Κάτω άπό τήν πίεση τών Βρετανών καί τήν άνανεωμένη άπειλή παραίτησης τών δημοκρατικών υπουργών, ό Γεώργιος συγκατατέ­ θηκε νά προσθέσει τήν καθόλου δεσμευτική φράση «κατόπιν συμ­ φωνίας μετά τής κυβερνήσεως» (34). Δημιουργήθηκε μιά γενική δυσφορία. Ό Τσουδερός σκέφτηκε νά παραιτηθεί. Ό Γεώργιος δέν είχε έμπιστοσύνη ούτε στό υπουργικό συμβούλιό του ούτε στόν Ήντεν. Όμως καί οί Βρετανοί ήταν εξοργισμένοι (35). Τό άμεσο αποτέλεσμα τών διαπραγματεύσεων καταγράφηκε σ’ ένα ύπόμνημα πού έχει ήμερομηνία 13 Δεκεμβρίου 1943: »1. Ή Α. Μ. άπέστειλε πρός τόν Πρόεδρον τής Κυβερνήσεως εις τάς 8 Νοεμβρίου 1943 έπιστολήν, έπιβεβαιώνων ότι ή άπόφασις περί τού χρόνου τής έπιστροφής Του εις Ελλάδα θά ληφθή ύπ’ αύτού έν συνεννοήσει μετά τής Κυβερνήσεώς του. »2. Ή Α . Μ. καί ή Κυβέρνησίς του άπό τούδε θά έμπιστευθούν τήν αντιπροσωπείαν των έν Έλλάδι εις τόν Αρχιεπίσκοπον Αθηνών κα ί μυστικήν έπιτροπήν σχηματισθησομένην άπό άξιοπίστους προ­ σωπικότητας. Κατ’ αύτόν τόν τρόπον θά άποκατασταθή άπ’ ευθείας έπαφή μεταξύ Αθηνών καί Καίρσυ κατά τήν διάρκειαν τού πρό τής άπελευθερώσεως χρόνου. »3. Α νά λ ο γα μέσα καί εύκολίαι θά παρασχεθώσι ύπό τών Συμ- μάχων εις τήν Α.Μ. καί τήν Κυβέρνησίν του πρός τόν σκοπόν τής διατηρήσεως τής άνωτέρω μνημονευθείσης έπαφής. Ό λα τά ζητή­ ματα πολιτικής άφορώντα εις στρατιωτικός ομάδας καί οργανώσεις καί τήν άντίστασιν κατά τού έχθρού έν Έλλάδι θά καθορίζονται άπό κοινού μεταξύ τής Ελληνικής Κυβερνήσεως καί τών ενδιαφερομένων Βρεττανικών άρχών. »4. Ιδιαιτέρως ό Αρχιεπίσκοπος Αθηνών μαζί μέ άντιπροσώ- πους τής Κυβερνήσεως έκ Καΐρου, έάν τούτο ήθελε θεωρηθή χρή­ σιμον, θά άρχίσουν άνευ άναβολής διαπραγματεύσεις μέ τούς άρχη- γούς τών πολιτικών κομμάτων καί τών Εθνικών Ομάδων ή όργανώ-* Τσουδερός, «Ανωμαλίανόργανώ-*, σ. 73· Ροκ. ΚΐΙ. 1943, IV, σ. 155 καί νοαΒιουίβ «Τό Μήλος τής Έριόος» σ. 177, όπου μνημονεύεται μόνο ή λογοκριμένη έκδοση. Όμοια καί Ι^ρβΓ, ορ. αί„ α. 34.

18 Δ ύ ο έπ α να σ τά ο ειΐ κ α ί αντεπαναστάσεις στήν Έλλάόα σεων έν Έλλάδι, αίτινες άνθίστανται κατά τού εχθρού καί έχουν καθαρόν στρατιωτικόν χαρακτήρα, μέ τόν σκοπόν τής συγκεντρώ- σεως, όσον τό δυνατόν όλων αύτών τών παραγόντων, πρός συνερ­ γασίαν εις τόν κοινόν κατά τού έχθρού άγώνα. Πρός τόν αύτόν σκοπόν άριθμός άντιπροσώπων τών άνωτέρω παραγόντων δύνανται νά προσληφθούν εις τήν έν Καΐρφ Κυβέρνησιν. «...5. Μόλις αί διαπραγματεύσεις αύταί καταλήξουν ή Κυβένησις θά δύναται μέ τήν συγκατάθεσιν τών εθνικών ομάδων νά περιλάβη ταύτας εις τάς Ελληνικά Δυνάμεις Μέσης Ανατολής. »6. Τό ζήτημα θά άφεθή εις τήν κρίσιν τού Ελληνικού Λαού κατά τάς έκλογάς, αί όποίαι θά διεξαχθούν συμφώνως πρός τάς δηλώσεις τού Βασιλέως τής 4 Ιουλίου 1943. »Πάσα συζήτησις καί παρεξήγησις έπί τού ζητήματος τού χρόνου τής επιστροφής τού Βασιλέως εις Ελλάδα πρέπει νά θεωρηθή λήξασα όριστικώς, κατόπιν τής ώς άνωτέρω άναφερομένης έπιστολής τού Βασιλέως πρός τόν πρωθυπουργόν του τής δΝοεμβρίου 1943»(36). Ή δήλωση τού Γεώργιου, ότι θά καθόριζε τό χρόνο τής επανόδου του σέ συνεννόηση μέ τήν κυβέρνηση, παρουσιάστηκε άπό τήν προπαγάνδα τής εξόριστης κυβέρνησης σάν μεγάλη παραχώρηση (37). Γιά ν ’ άποφύγει περισσότερη πίεση άπό τήν πλευρά τής κυβέρνησής του, ό Γεώργιος κατέφυγε στό ήδη δοκιμασμένο μέσο τής άλλαγής τής έδρας του, κι έκανε μιά μακρόχρονη επίσκεψη στό Λονδίνο (38) Ή προώθηση τών βρετανικών καί τών έλληνικών θέσεων ναυά­ γησε. Τό Φόρεϊν Ό φφ ις σχεδίαζε νά διασπάσει τό δημοκρατικό μέτωπο μέ τή δήλωση πού ζητούσε άπό τόν Γεώργιο άφού ή δήλωση τού βασιλιά θά έκανε τούς «παλαιούς πολιτικούς» νά πάψουν νά έναντιώνονται στά σχέδιά του. Βεβαίως καί ό ΕΔΕΣ τού Ζέρβα θά τασσόταν μέ τό μέρος τών Βρετανών. 0 ά υπήρχε τότε δυνατότητα νά άναγκάσουν τό ΕΑΜ/ΕΛΑΣ νά συνεργαστεί, ή τουλάχιστο νά άπο- σπάσουν άπό τόν κομμουνιστικό πυρήνα τά δημοκρατικά καί φιλε­ λεύθερα στοιχεία. Τό άποτέλεσμα θά ήταν ή δημιουργία μιάς δημο­ κρατικής Ελλάδας, όπου οί κομμουνιστές θά ήταν άμελητέα ποσό­ τητα. Ό μω ς μέ τήν άρνηση τού βασιλιά τό μέτωπο πού ήδη υπήρχε εμπεδώθηκε, καί τό Φόρεϊν Ό φφ ις άναγκάστηκε ν ’ άκολουθήσει άλλο δρόμο. Ξανάρχισε λοιπόν τή διασπαστική του πολιτική, πού είχε έγκαινιάσει άπό τό καλοκαίρι τού 1943, καί μέ τήν άπειλή τού κομμουνιστικού κινδύνου έπικαλέστηκε τήν παθολογική κομμουνι- στοφοβία τού ελληνικού κατεστημένου γιά νά άποσπάσει τούς «πα­ λαιούς πολιτικούς» άπό τό ένιαίο μέτωπο. Ή Αντίσταση διχάστηκε μέ τόν έμφύλιο πόλεμο, στόν όποιο είχαν έπέμβει ενεργά οί Άγγλοι. Ό έμφύλιος «έπιβεβαίωσε» γιά μιά άκόμα φορά τόν κίνδυνο πού άποτελούσε τό ΕΑΜ καί άποδυνάμωνε έτσι τούς φιλελεύθερους καί τούς δημοκράτες. Έτσι τό ΚΚΕ κέρδισε μέν έπιροή μέσα στούς

κόλπους τής Αντίστασης, πράγμα πού έξασθένισε όμως αποφα­ σιστικά τή δημοκρατική παράταξη άπό δύο πλευρές. Στά 1944 αντίπαλες δυνάμεις ήταν μόνο οί Αγγλοι καί τό ΕΑΜ. Ή κρίση γιά τις παραπέρα εξελίξεις βρισκόταν τώρα στά χέρια τού ΚΚΕ, καί όλα έξαρτιόνταν άπό τό ποιά πτέρυγα θά ύπερίσχυε. Ή υπερίσχυση τών σταλινικών θά είχε άποτέλεσμα τήν ύποταγή στούς Ά γγλους καί στό έλληνικό κατεστημένο. Ή άπόφαση τής 13 Δεκεμβρίου σήμανε τήν έναρξη αύτής τής” πολιτικής τής καθυπόταξης καί τής ενσωμάτωσης. Ή «ύποχώρηση» τού Γεώργιου δέν είχε καμιά άπολύτως σημασία. Ό Δαμασκηνός πήρε έντολή νά έρθει σέ έπαφή μέ τούς «παλαιούς πολιτικούς» καί τις άντιστασιακές οργανώσεις πού έπιδίωκαν μόνο στρατιωτικούς ρκοπούς. Στή γλώσσα έκείνης τής έποχής αύτό σημαίνει πώς ό Δαμασκηνός άνέλαβε νά καλέσει σέ συνεργασία τό έλληνικό κατε­ στημένο καί τις δεξιές μυστικές οργανώσεις. Γιά τό σκοπό άύτό ό Τσουδερός έστειλε στά τέλη Δεκεμβρίου στήν Α θή να τό συνταγ­ ματάρχη Εμμανουήλ Φραδέλλο. Βέβαια οί «παλαιοί πολιτικοί» μέ μιά νέα έπιστολή τής 19 Ίανουαρίου άντιστάθηκαν γιά τελευταία φορά στήν ύποταγή τους στό βασιλιά (39), όμως τό μέτωπό τους είχε σπάσει τήν έποχή εκείνη- οί φιλελεύθεροι τού ΕΔΕΣ δέν πρέπει νά λαμβάνονται ύπόψη, γιατί ό έμφύλιος πόλεμος άνάμεσα στό ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ καί στόν ΕΔΕΣ τούς είχε έξασθενήσει ούσιαστικά. Δ εύ τερ ο εξάμηνο τον 1943 — Ό έμφύλιος 19 ΟΙ ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΠΟΥ ΟΔΗΓΗΣΑΝ ΣΤΟΝ ΕΜΦΥΛΙΟ Ή ιστορία τής άντίστασης στό δεύτερο έξάμηνο τού 1943 είναι ιδιαίτερα πολυστρωματική. Έφτασε στό αποκορύφωμά της τόν Ό κ- τώδρη, μέ τό ξέσπασμα τού άνοιχτού έμφύλιου πολέμου άνάμεσα στόν Ε Δ ^ Σ καί τόν ΕΛΑΣ, πού είχε διαφόρων ειδών αίτια καί άφορμές: τή νέα έπιδείνωση τής έντασης άνάμεσα στό ΕΑΜ/ΕΛΑΣ καί τόν ΕΔΕΣ στό διάστημα τής άπουσίας τού Πυρομάγλου· τή μεταβολή τής στρατηγικής κατάστασης στή Μεσόγειο- τήν άποτυχία τής άποστολής στό Κάιρο καί τήν εντύπωση πού δημιουργήθηκε μετά ά π ’ αύτή ότι οί Βρετανοί ήθελαν νά έπιβάλουν μέ τή βία τό βασιλιά καί νά διαλύσουν τό ΕΑΜ/ΕΛΑΣ- τήν άντικομμουνιστική προπα­ γάνδα πού έξαπολύθηκε άπό τή γερμανική καί τή βρετανική πλευρά- τήν έμφάνιση τών Ταγμάτων Ασφαλείας- τό συνασπισμό τής έλλη- νικής δεξιάς- τις έπαφές άνάμεσα στις βρετανικές καί τις γερμανικές ύπηρεσίες πού έγιναν γνωστές- τις άνατρεπτικές διασπαστικές ενέρ­ γειες τών Γερμανών- τις λαθεμένες άναλύσεις τής κατάστασης καί άπό τις δύο μεριές- καί, τέλος, τήν άλλαγή πορείας τής Κεντρικής

Επιτροπής τού ΚΚΕ. Ό λοι αΰτοΐ οϊ παράγοντες συντέλεσαν στό νά καταστρέψουν τήν ένότητα τής αντίστασης, πού μέ τόσο κόπο είχε έπιτευχθεϊ στις άρχές τού καλοκαιριού τού 1943, καί νά έξασθε- νϊσουν άποφασιστικά τό δημοκρατικο-φιλελεύθερο στρατόπεδο. Θά προσπαθήσουμε νά ξεμπλέξουμε κάπως τά νήματα γιά ν ’ άφήσουμε νά διαφανούν όλες αύτές οϊ σχέσεις. Ή «Συμφωνία τών άνταρτικών ομάδων» είχε κάνει τήν αντίσταση σεβαστή. Ακολούθησε ή μεταβολή τής στρατηγικής κατάστασης στή Μεσόγειο, πού έκανε νά αναμένεται άπό στιγμή σέ στιγμή συμμαχική άπόβαση στήν Ελλάδα. Συνέπεια όλων αύτών ήταν μιά ομαδική έξοδος «έθελοντών» γιά τήν άντίσταση άπό τήν Α θήνα. Στρατιω­ τικοί καί πολιτικοί, βασιλικοί καί δοσίλογοι έφευγαν άπό τήν "Αθήνα, όπως τά ποντίκια άπό τό πλοίο πού βουλιάζει, καί παρου­ σιάζονταν στό στρατηγείο τού Μάγιερς γιά νά προσφέρουν τις υπηρεσίες τους (1). Αξιωματικοί τής «Στρατιωτικής Ιεραρχίας» τού Παπάγου, μέ φασιστικό παρελθόν, δήλωναν πώς είναι πρόθυμοι νά άναλάβουν τήν άρχηγία τής ένωμένης άντίστασης (2). Ό σο ό Μά­ γιερς κι ό Πυρομάγλσυ βρίσκονταν στό Κοινό Γενικό Στρατηγείο όλα αύτά τά στοιχεία άποπέμπονταν. Μετά τήν άναχώρηση τής άντιπροσωπείας όμως ό Ζέρβας άνοιξε τήν οργάνωσή του στούς νεοφερμένους. Σχεδόν όλοι οί άξιωματικοί πού άνέβηκαν στά βουνά τον Αύγουστο προσχώρησαν στόν ΕΔΕΣ. Παράλληλα ό Ζέρβας άρχισε νά δημιουργεί καινούργιες μονάδες άνταρτών στήν περιοχή τού ΕΛΑΣ προσπαθώντας νά μεγαλώσει τήν έπιροή του μέ τά παραδοσιακά μέσα τών «παλαιών πολιτικών». Μέ τήν άνοχή τών Βρετςινών καί έκμεταλλευόμενοι τις διατάξεις τής «Συμφωνίας», οί δεξιοί άξιωματικοί τού ΕΔΕΣ άρχισαν μιά πλατιά συκοφαντική έκστρατεία ένάντια στόν ΕΛΑΣ γιά νά κάνουν τά μέλη του νά άποσκιρτήσουν· ό ΕΛΑΣ συκοφαντήθηκε σάν κομμουνιστικός, άναρχικός καί άντεθνικός. Στις έκλογές χρησιμοποίηθηκε άκόμα καί τό μέσο τής δωροδοκίας (3). Ό Ζέρβας ύποστήριζε αύτούς τούς έλιγμούς γιατί μεγάλωναν τήν έπιροή του. Τήν ίδια έποχή οί Ά γγλοι άρχισαν νά δημιουργούν νέες ομάδες άνταρτών πού μόνο κατ’ όνομα ήταν άνεξάρτητες, γιατί ούσιαστικά βρίσκονταν όλότελα κάτω άπό τή βρετανική έπιροή. Διάφοροι βρετανοί άξιωματικοί σύνδεσμοι προσπαθούσαν νά ύποκινήσουν άξιωματικσύς τού ΕΛΑΣ νά λιπστα- κτήσουν στόν ΕΔΕΣ (4). Ά π ό τήν πλευρά τών Βρετανών προτάθηκε μάλιστα νά δεχτούν στό Κοινό Γενικό Στρατηγείο άκόμα καί τή μακεδονική άντικομμουνιστική ΠΑΟ (Πανελληνική Απελευθερω­ τική Ό ργάνω σις) πού συνεργαζόταν μέ τούς Γερμανούς (5). Ό σοι Βρετανοί συμπαθούσαν τό ΕΑΜ απομακρύνθηκαν άπό τήν Ελλάδα (6). Παράλληλα οί Βρετανοί έμπόδιζαν τήν αύξηση τών φιλελεύ­ θερων στελεχών τού ΕΔΕΣ καί τής ΕΚΚΑ (7). Στις άρχές Σεπτεμ­ 20 Δ ύ ο έπαναστάσεις κ α ί άντεπαναστάοεις στήν Ελλάδα

βρίου παρουσιάστηκε στόν Ζερ&α μιά άκόμα άντιπροσωπεία παπα- γικών μέ έπικεφαλής δύο μέλη τής « Εθνικής Δράσης», τόν Κοκάσο καί τόν Παππά, πού ύποσχέθηκαν τήν άποστολή νεότερων άξιω- ματικών, άν ό Ζέρβας άναγνώριζε τή μοναρχία. Ό Ζέρβας άρνήθηκε βέβαια έπίσημα, άλλά δέχτηκε στόν ΕΔΕΣ μιά σειρά βασιλικούς άξιωματικούς, άνάμεσα στούς όποιους καί δύο υπασπιστές τού διαδόχου Παύλου. Τόν Όκτώβρη τού 1943 οί δύο ύπασπιστές προσπάθησαν νά δημιουργήσουν μέσα στις τάξεις τών άνταρτών τού ΕΔΕΣ μιά αύτοδύναμη βασιλική οργάνωση πού τήν ύποστήριζε ισχυρά ό βρετανός άξιωματικός σύνδεσμος Μπάθγκαιητ (8). Ό λες αύτές οί ένέργειες δέν έμειναν κρυφές άπό τό ΕΑΜ. Τις παραληρούσε μέ σταθερά αύξανόμενη δυσπιστία ή όποια ένισχύθηκε άκόμα περισσότερο άπό τό γεγονός ότι ό Ζέρβας μέχρι τότε είχε άποφύγει νά διαχωρίσει καθαρά τή θέση του άπό τό συνεργαζόμενο μέ τούς Γερμανούς τμήμα τού άθηναϊκού ΕΔΕΣ. Από τή συμπε­ ριφορά τών Βρετανών σ’ αύτό τό διάστημα ή ήγεσία τού ΕΑΜ/ ΕΛΑΣ μπορούσε νά συμπεράνει πώς οί Βρετανοί σχέδιαζαν τή διάλυσή του. Αύτή ή ύποψία επιβεβαιώθηκε άπό τούς βρετανικούς ελιγμούς κατά τή συνθηκολόγηση τής Ιταλίας. Λίγες μέρες μετά τήν άνατροπή τού Μουσολίνι, στις 3 Αύγούστσυ, ό συνταγματάρχης Μπέρτι, διοικητής τής ιταλικής φρουράς σιά Τρίκαλα, άπευθύνθηκε στή Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή κατ’ έντολή τού στρατηγού Ίνφάντε, διοικητή τής μεραρχίας Πινερόλο καί τού συντάγματος ιππικού Αόστα, γιά τήν έναρξη διαπραγμα­ τεύσεων γιά εκεχειρία (9). Ό Μπέρτι ανακοίνωσε πώς ήθελε νά παραδώσει τά όπλα στόν Ζέρβα ή στή Βρετανική Στρατιωτική Αποστολή. Πίσω άπ’ αύτό τό αίτημα βρισκόταν άπ’ τή μιά ό φόβος τού Ίνφάντε γιά τήν κομμουνιστική ήγεσία τού ΕΑΜ / ΕΛΑΣ κι άπό τήν άλλη τό ότι ήξερε πώς τό ΕΑΜ έπρόκειτο νά κατηγορήσει πολλούς άπό τούς άξιωματικούς του σάν έγκληματίες πολέμου. Ό Γούντχαουζ άπό τή μεριά του δέν ήθελε ν ’ άφήσει νά πέσουν σιά χέρια τού ΕΛΑΣ τά όπλα τής μεραρχίας Πινερόλο, γιατί έτσι ό ΕΛΑΣ θά ’παυε νά έξαρτάται άπό τή βρετανική προμήθεια όπλων ένώ παράλληλα θά μεγάλωνε ή δύναμή του σέ έξοπλισμό. Σέ δια­ πραγματεύσεις μέ τόν Σαράφη στό Κοινό Γενικό Στρατηγείο ό Γούντχαουζ προσπάθησε νά καταφέρει ν ’ άναλάβουν οί μονάδες τού ΕΔΕΣ τήν παράδοση τών Ιταλών στή Θεσσαλία, πράγμα πού ό Σαράφης, γιά λόγους αύτονόητους, άρνήθηκε. Ό Σαράφης μέ τή σειρά του άπαίτησε άπό τόν Γούντχαουζ νά έγγυηθεί στόν Ίνφάντε πώς ό ΕΛΑΣ θά τηρούσε τις συμφωνίες πού είχαν γίνει, πράγμα γιά τό όποιο ό Γούντχαουζ δέν ήταν πρόθυμος. Έτσι κατά τά μέσα Αύγούστου Οί πρώτες αύτές διαπραγματεύσεις ναυάγησαν. Ό Σαρά­ φης υποψιαζόταν ότι ό Γούντχαουζ είχε προκαλέσει σκόπιμα ιό Λ εύτερο εξάμηνο τον 1943 — Ό έμφύλιος 21