ΑΝΑΖΗΣΩΝΣΑ ΣΟΝ ΠΡΩΣΟ ΟΔΤΕΑ
Από την Κφθνο ςτην Ιβηρική
Σου Νίκου Κορρέ
Επιμέλεια κειμένου /ψηφιοποίηςη: Άρτεμισ Καμαρινέα
ΕΙΑΓΩΓΗ
Οι ιςτορίεσ του γενναίου Οδυςςζα, γαλοφχθςαν γενιζσ και γενιζσ ανκρϊπων από το 800 πΧ. ζωσ ςιμερα και κα το κάνουν ςτουσ αιϊνεσ των αιϊνων. Πάντα κα εμπνζουν αμζτρθτο πλικοσ από ηωγράφουσ, επιςτιμονεσ, λογοτζχνεσ, κινθματογραφιςτζσ, μουςικοφσ, όπωσ το τραγοφδι των Cream που ακοφμε αυτι τθ ςτιγμι. Όπωσ το ζργο ςτακμόσ ςτθν ιςτορία του κινθματογράφου του τάνλεχ Κιοφμπρικ «2001 θ Οδφςςεια του Διαςτιματοσ». Οδυςςζασ, λζξθ εμβλθματικι. Ο άνκρωποσ, ο αναηθτθτισ του Αγνϊςτου. Αυτόσ που εναντιϊνεται ςτουσ Θεοφσ, όταν πρζπει να υπεραςπιςτεί το δίκιο του και τισ επιλογζσ του. Πολυμιχανοσ, πανζξυπνοσ και πονθρόσ, ζνασ τυχοδιϊκτθσ μακθμζνοσ να ξεπερνά κάκε δυςκολία που βάηουν μπροςτά του οι δυνάμεισ τθσ Φφςθσ και τθσ Σφχθσ. Ο καπετάνιοσ – θγζτθσ που αγωνίηεται να ςϊςει εαυτό και πλιρωμα ςτθν πορεία για τθν Ικάκθ. Αυτι θ προςωπικότθτα που χτίςτθκε μζςα ςτθν αλμφρα των Ελλθνικϊν καλαςςϊν, ζχει μακριζσ και βακιζσ ρίηεσ. Αναηθτϊντασ τον πρϊτο Οδυςςζα? Καλά, κα μποροφςε κανείσ ν’ αναρωτθκεί: πόςοι Οδυςςείσ υπιρξαν? Εμείσ γνωρίηουμε αυτόν τον άνδρα τον πολυμιχανο, που αφοφ ζπεςε το κάςτρο τθσ Σροίασ και καλαςςοδάρκθκε 10 ολόκλθρα χρόνια ςτα πζλαγα, πλζοντασ πάντα ενάντια ςτισ επικυμίεσ του κεοφ Ποςειδϊνα. Εμείσ γνωρίηουμε αυτόν που μασ ςφςτθςε ο αξεπζραςτοσ επικόσ ποιθτισ Όμθροσ. Αυτόσ ο πολυταξιδεμζνοσ νθςιϊτθσ που «πολλϊν ανκρϊπων οίδεν άςτεα και νόων ζγνω» είναι πραγματικά ο τελευταίοσ Οδυςςζασ, ζνα ςυμβολικό δθμιοφργθμα. τον χαραχτιρα του ςυμπυκνϊνονται αμζτρθτεσ προςπάκειεσ κατάκτθςθσ του υγροφ ςτοιχείου από τουσ νθςιϊτεσ του Αιγαίου και ειδικά των Κυκλάδων. Είπα μφκοσ. Μφκοσ? ιμερα οι λζξεισ μφκοσ και μυκολογία κακϊσ ζχουν ταυτιςτεί με τα παραμφκια. Ετυμολογικά παραμφκι ςθμαίνει παρά τω μφκω ενϊ μφκοσ ςθμαίνει προφορικι ιςτορία. Για τουσ Αρχαίουσ Ζλλθνεσ μυκολογία και μυκολογοφμενα ιταν θ άγραφθ ιςτορία, θ Προϊςτορία όπωσ τθν ονομάηουμε ςιμερα.ιμερα οι αρχαιολόγοι μελετοφν και ερευνοφν τουσ μφκουσ που τουσ οδθγοφν ςε πολφ ςθμαντικζσ ανακαλφψεισ. Να ςθμειϊςουμε ότι θ αρχι ζγινε απ’ τον εραςιτζχνθ αρχαιολόγο Ερρίκο λιμαν, που με τον Όμθρο ςτο ζνα χζρι και τθν ςκαπάνθ ςτο άλλο, ζφερε ςτο φωσ τθν Σροία. Όςο και να διαφωνοφμε με τισ πρωτόγονεσ τεχνικζσ του (ιταν βλζπετε το 1870-80) και τισ καταςτροφζσ πολφτιμων ςτοιχείων, θ ςυνειςφορά του ιταν κετικι, γιατί άνοιξε το δρόμο τθσ αναηιτθςθσ και ζρευνασ του προϊςτορικοφ Ελλαδικοφ χϊρου. Μθν ξεχνάμε ότι προ λιμαν θ Ελλθνικι ιςτορία άρχιηε το 776 πΧ. με τθν πρϊτθ Ολυμπιάδα! Ο Οδυςςζασ είναι θ ενςάρκωςθ των διαχρονικϊν νθςιωτϊν. Θα τουσ παρακολουκιςουμε από τθν αρχι τθσ πορείασ τουσ μζχρι τα πζρατα τθσ τότε γθσ και ακόμα παραπζρα. Αυτι θ επικι πορεία κόςτιςε αμζτρθτεσ ηωζσ που πιρε θ ανταριαςμζνθ Μεςόγειοσ. Ήταν το αντάλλαγμα για ν’ αποκαλφψει τα μυςτικά και τ’ απίςτευτα πλοφτθ τθσ. Σα νθςιά των Κυκλάδων και ιδιαίτερα θ Κφκνοσ, είναι ο τόποσ γζννθςθσ του «Οδυςςζα». Σον βάηω ςε ειςαγωγικά γιατί όπωσ είπα είναι ο προϊςτορικόσ Θερμιϊτθσ – Κφκνιοσ και ζτςι ςτθν ςυνζχεια κα τον αναφζρω. Σο νθςί τθσ Κφκνου, όπωσ γνωρίηει όλθ θ επιςτθμονικι κοινότθτα – και κα ζπρεπε και όλοσ ο κόςμοσ- κατοικικθκε τθν 9θ χιλιετία, ςφμφωνα με τισ ζρευνεσ του Αδαμ. αμψϊν. Ο μεςολικικόσ αυτόσ πολιτιςμόσ, είχε απλωκεί ςτθν Ικαρία, ςτθν Νάξο και ίςωσ ςε πολλά άλλα Κυκλαδονιςια. Λζω «ίςωσ» γιατί θ άνοδοσ τθσ ςτάκμθσ τθσ κάλαςςασ κατά 50 -60 μζτρα, από το λιϊςιμο των παγετϊνων, ζκανε να χακοφν δια παντόσ, πολλοί τζτοιοι παρακαλάςςιοι οικιςμοί. Σο ότι ο οικιςμόσ του Μαρουλά δεν καταβυκίςτθκε ολόκλθροσ, ιταν εξαιρετικι τφχθ.
Με ςκάφθ καλαμιϊν παπφρου που αφκονοφςε τότε ςτισ λιμνοκάλαςςεσ και τα ζλθ τθσ περιοχισ, ζφκαναν μζχρι τθ Μιλο για τον πολφτιμο οψιανό, μζχρι τθν Νάξο, τθν Ικαρία τθν Μικραςιατικι ακτι. Φανταςτείτε λοιπόν 11.000 χρόνια πριν από ςιμερα, ο «Οδυςςζασ» μασ, είχε γνωρίςει τουσ ανζμουσ, τισ καταιγίδεσ, τισ καλαςςινζσ παγίδεσ και τα παιχνίδια τθσ πανζμορφθσ Τδάτινθσ Μθτζρασ Θεάσ - κάλαςςασ. Η κάλαςςα από αλσ που ςθμαίνει αλμυρι, ςτοιχείο ακατάλλθλο και κανατθφόρο για κάκε ςτεριανό οργανιςμό, με τον καιρό ζγινε πόροσ –πζραςμα -γζφυρα και ο «Οδυςςζασ» τθν 7θ χιλιετία, ςτο ξεκίνθμα δθλ. τθσ Νεολικικισ εποχισ, είναι πια «ζφθβοσ». Η Νεολικικι Εποχι που μεταμορφϊνει τον τροφοςυλλζκτθ – ψαρά ναυτικό, ςε γεωργό και κτθνοτρόφο, απογειϊνει τισ δθμιουργικζσ του ικανότθτεσ. Οι ανάγκεσ πολλαπλαςιάηονται. Χρειάηονται πολφ περιςςότερο οψιανό για τον εργαλειακό τουσ εξοπλιςμό, ςμφριδα, ανδεςιτικζσ λάβεσ για μυλόπετρεσ,
μάρμαρο, ϊχρα και διαλεχτά λικϊματα για τουσ πζλεκεισ, ςμίλεσ και αξίνεσ. το τζλοσ τθσ νεολικικισ εποχισ χρειάηονται επίςθσ το πανζμορφο όςτρακο spondylus gaedareopus, για κοςμιματα που κα φτάςουν με ανταλλαγζσ μζχρι τθν κεντρικι Ευρϊπθ και τθν Νότια Γερμανία. Η Κφκνοσ φιλοξενεί τουσ νεολικικοφσ αποικιςτζσ, που ακολουκϊντασ γνϊριμα χνάρια, ςτινουν τουσ οικιςμοφσ τουσ. φμφωνα με τισ ζρευνζσ μασ, το νθςί κατοικικθκε ςε όλθ τθ διάρκεια τθσ Νεολικικισ και ιδιαίτερα ςτο τελευταίο τμιμα τθσ. Είναι τότε που οι Κφκνιοι κα ζλκουν ςε επαφι με τον χαλκό. Η αφκονία των κοιταςμάτων χαλκοφ τουσ εκπλιςςει. Η χφτευςθ του ςε λίκινα καλοφπια , θ ςφυρθλάτθςθ και το φινίριςμά του, κα αναδείξουν αυτοφσ τουσ Προμθκείσ του χαλκοφ ςε μυκικά όντα. Να που ο Ήφαιςτοσ ξεπροβάλλει ςτθ ςκθνι. Οι κουριζσ ςτθν Κφκνο είναι ζνασ απ’ τουσ μάρτυρεσ αυτισ τθσ θρωικισ εποχισ, τθσ Εποχισ Χαλκοφ και ο κατεξοχιν μάρτυρασ και ιδανικόσ χϊροσ, για τθν περίοδο που ονομάηεται εξειδικευμζνα Περίοδοσ του Αρςενικοφχου Χαλκοφ. Η Θεά Φφςθ ευλόγθςε τθν Κφκνο, όχι μόνο με αυτοφυι χαλκό, αλλά και με ζνα μετάλλευμα που περιείχε χαλκό, μαηί με αρςενικό. Αυτό που ςε άλλεσ περιοχζσ άλλοι χαλκουργοί προςπακοφςαν να καταςκευάςουν, δθλ. το κράμμα, εδϊ θ Φφςθ το ζδινε από μόνθ τθσ. Σα εργαλεία που καταςκεφαηαν από αυτό, είχαν πολφ μεγαλφτερθ ςκλθρότθτα και αντοχι. Σο ςυγκεκριμζνο μετάλλευμα ζλιωνε ςε χαμθλότερεσ κερμοκραςίεσ, είχε μεγαλφτερθ ρευςτότθτα και ζπαιρνε πολφ πιο εφκολα το ςχιμα του καλουπιοφ ςτο οποίο χυνόταν. Σϊρα για πρϊτθ φορά ςυνειδθτοποίθςαν , ότι μποροφςαν να καταςκευάςουν εργαλεία όπωσ κεφαλζσ τρυπανιϊν και πριόνια με κοφτερά και ςκλθρά δόντια, που μποροφςαν να επεξεργαςτοφν το ξφλο πολφ καλφτερα. Ήταν θ αρχι τθσ επανάςταςθσ ςτθν ναυπιγθςθ ςκαφϊν. Σο κράμμα το αρςενικοφχου χαλκοφ, με μία περιεκτικότθτα από 1 ζωσ 6% αρςενικοφ ςχετίηεται με τθν εξζλιξθ τθσ τεχνολογίασ των κλιβάνων τιξθσ και τθν ζναρξθ τθσ αξιοποίθςθσ μεταλλευμάτων χαλκοφ. Σθν πρόταςι μασ για το πωσ κα πρζπει να ιταν οι κλίβανοι τθν παρουςιάςαμε το περαςμζνο καλοκαίρι. Επανεξετάηοντασ ςιμερα τθν απεικόνιςθ, πιςτεφουμε πωσ ο κλίβανοσ κα πρζπει να ιταν πιο κλειςτόσ ςτο επάνω του μζροσ, λειτουργϊντασ ςαν καμινάδα που διευκολφνει τθν είςοδο του αζρα και τθν περιδίνθςι του μζςα ςτον κλίβανο. Αντικείμενα αρςενικοφχου χαλκοφ και κοςμιματα ζχουν βρεκεί ςε όλο το Αιγαίο και τθν Κριτθ. Μακρά εγχειρίδια, πριόνια, μαχαίρια, ςμίλεσ και αγκίςτρια ςαν αυτά των κολωτϊν τάφων τθσ πεδιάδασ τθσ Μεςςάρασ ςτθν Κριτθ.
Εννζα αντικείμενα με μία περιεκτικότθτα 2,9% αρςενικοφ, ανακαλφφκθκαν ςτθν Πετρομαγοφλα τθσ Θεςςαλίασ. Πλικοσ από κτερίςματα ανακαλφφκθκαν ςε τάφουσ, ο γνωςτόσ κθςαυρόσ τθσ Κφκνου, αιχμζσ από λόγχεσ ςτθν Κφπρο, Αμοργό, Κριτθ, Φωκίδα, ςτο ζςκλο ςτθ Θεςςαλία, καρφίτςεσ ςτθ Νάξο και τθν φρο, εγχειρίδια και τριχολαβίδεσ ςτθ Θιβα, τθν Εφτρθςθ Βοιωτίασ, τον Αγ. Κοςμά Αττικισ, ςτθν Μάνικα (Εφβοια), ςτθν Πολιόχνθ ςτθ Λιμνο, ςτθν Σροία, ακόμα και ςτθν Λευκάδα. Ζνα «διεκνζσ πνεφμα» διατρζχει το Αιγαίο με τα μεταλλικά αντικείμενα γοιτρου, να είναι ςτθν κορυφι. Χαραχτθριςτικά είναι οι τριχολαβίδεσ (τςιμπιδάκι για τα φρφδια) για τθν αποτρίχωςθ και οι καρφίτςεσ για τα τατουάη. Ασ ςκεφτοφμε πόςα άλλα ηθτιματα κα πρζπει να είχε λφςει αυτόσ ο πολιτιςμόσ, για να αςχολείται με τον καλλωπιςμό! Οι αναλφςεισ, ζδειξαν ότι ουςιαςτικά ςχεδόν όλα τα χάλκινα αντικείμενα που βρζκθκαν ςτο Αιγαίο και πζρα από αυτό, ζχουν καταςκευαςτεί απ’ τον αρςενικοφχο χαλκό τθσ Κφκνου. Η ανάλυςθ άνκρακα που ελιφκθ από ζνα κραφςμα λιωμζνου μεταλλεφματοσ, ζδειξε ζπειτα από ραδιοχρονολόγθςθ το 2.800 πΧ. Επίςθσ θ ανάλυςθ ιςοτόπων μεταλλεφματοσ μολφβδου και χελϊνασ (slug), πιςτοποίθςε το ανωτζρω δακτυλικό αποτφπωμα τθσ καταγωγισ του μεταλλεφματοσ.
Ο «Οδυςςζασ» μασ, διακζτει αποτελεςματικότερα εργαλεία κατεργαςίασ ξφλου και εξελίςςει τθν ναυπθγικι του τζχνθ. Σο επαναςτατικό αυτό πριόνι, μαηί με το τςεκοφρι, το ςκεπάρνι και τθν ςμίλθ, του δίνουν τθ δυνατότθτα να κόψει ςανίδεσ ςε όποιο μικοσ και πλάτοσ κζλει. Μπορεί να δθμιουργιςει πατοφρεσ/αρκρϊςεισ ςτισ άκρεσ των ςανίδων για πιο επιτυχζσ «δζςιμο». Σα ςκάφθ πλζον είναι ςθμαντικά ελαφρφτερα και με πιο ιςχυρι καρζνα. Ζνα ελαφρφτερο πλοίο μπορεί να μεταφζρει περιςςότερουσ ανκρϊπουσ, προμικειεσ και φορτίο, ενϊ αντίςτοιχα το πλοίο τθσ νεολικικισ εποχισ, εγκαταλείπεται ςιγά ςιγά γιατί υςτερεί πλζον καταςκευαςτικά. Αυτι θ τεχνικι κα δϊςει το υδροδυναμικό καφμα τθσ εποχισ του, το Κυκλαδικό μακρό πλοίο, που προϊκθςε τθν νζα οικονομία μζχρι τθν Ιβθρικι μζςω Λευκάδασ, Κζρκυρασ, Ν. Ιταλίασ, ικελίασ, αρδθνίασ, Β. Ιταλίασ και Ν. Γαλλίασ.
Σα πειςτιρια των επαφϊν και τθσ πολιτιςτικισ επιρροισ που άςκθςαν οι Κυκλαδίτεσ ναυτικοί, είναι πολλά. Εμείσ λόγω πίεςθσ χρόνου κα ςασ παρακζςουμε ζνα μικρό παράδειγμα απ’ το Cagliari τθσ αρδθνίασ. Σα ειδϊλια που βλζπετε είναι λίγα μόνο από αυτά που βρίςκονται ςτο τοπικό μουςείο. Γιατί επεκτάκθκαν, τι αναηθτοφςαν και γιατί? Σα νθςιά είναι κορυφζσ βουνϊν τθσ καταποντιςμζνθσ Αιγθίδασ. Οι πεδινζσ εκτάςεισ που διακζτουν είναι περιοριςμζνεσ, δεν υπάρχει ζδαφοσ για εκτεταμζνεσ καλλιζργειεσ. Η μεγάλθ ανομβρία που είναι αρκετά ςυχνι, δθμιουργοφςε και δθμιουργεί ςοβαρά προβλιματα, με αποτζλεςμα δφςκολα θ αγροτικι οικονομία να μπορεί να ςυντθριςει τουσ πλθκυςμοφσ, ςτα Κυκλαδονιςια. Η πενία αυτι ιταν θ πιο ιςχυρι ϊκθςθ ςτουσ νθςιϊτεσ για να τουσ κάνει να μεταναςτεφςουν, ιδρφοντασ αποικίεσ μζχρι και τα πζρατα του γνωςτοφ τότε κόςμου. Η μετανάςτευςθ για να πραγματοποιθκεί, ςθμαίνει ότι είχαν εξαντλιςει κάκε άλλθ εναλλακτικι λφςθ. τθν προςπάκειά τουσ αυτι, διαμζνοντασ ςτο νθςί τουσ, τθν Κφκνο διαμόρφωςαν χαραχτιρα ολιγαρκι και λιτοδίαιτο και παράλλθλα ζγιναν επινοθτικοί, εκμεταλλευόμενοι ςτο ζπακρο τισ όποιεσ δυνατότθτεσ τουσ ζδινε το περιβάλλον τουσ. Και θ κάλαςςα ζγινε το μζςον επικοινωνίασ, επιβίωςθσ και πλουτιςμοφ τουσ. Η ςυνεχισ βελτίωςθ των μζςων ναυςιπλοϊασ κα τουσ επζτρεπε να αντιμετωπίηουν το ςχεδόν μονίμωσ φουρτουνιαςμζνο πζλαγοσ. Ζγιναν γνϊςτεσ τθσ κίνθςθσ των καλαςςίων ρευμάτων, παρατθρθτζσ των μετεωρολογικϊν φαινομζνων και τθσ κίνθςθσ των αςτεριϊν. Αυτι θ τεράςτια ςυςςϊρευςθ γνϊςθσ, ζκανε ταξίδια γρθγορότερα και αςφαλζςτερα, χωρίσ να χάνουν τον προςανατολιςμό τουσ, ακόμα και ςτουσ νυκτερινοφσ πλόεσ. Είχαν ανακαλφψει τθν Μεγάλθ και Μικρι Άρκτο και τον Πολικό Αςτζρα πολφ πριν απ’ τουσ Φοίνικεσ. τθν Νάξο ζχουν ανακαλυφκεί βραχογραφιματα όπου εμφανίηεται ο ηωδιακόσ κφκλοσ με τα ςφμβολα των αςτεριςμϊν. Η ςυνειδθτοποίθςθ των κανόνων τθσ Φφςθσ γφρω τουσ, εγγυικθκε τθν επιβίωςθ τουσ, εξζλιξε τον Κυκλαδικό Πολιτιςμό, και ζγινε θ βάςθ επιςτθμϊν, όπωσ θ Αςτρονομία, θ Φυςικι, θ Μετεωρολογία και θ Γεωγραφία. Αυτι είναι θ δεξαμενι απ’ τθν οποία άντλθςαν γνϊςθ οι Προςωκρατικοί Φιλόςοφοι τθσ Ιωνίασ, για ν’ αναηθτιςουν τθν λογικι ερμθνεία του κόςμου, απαγκιςτρωμζνοι πλζον από δοξαςίεσ, κεοφσ και δαίμονεσ. Ο νθςιϊτθσ είναι ταυτιςμζνοσ με τθν επικοινωνία. Οι επαφζσ με άλλεσ κοινωνίεσ και διαφορετικοφσ πολιτιςμοφσ, διεφρυναν τθν αντίλθψθ και τουσ πνευματικοφσ του ορίηοντεσ. Η νθςιωτικι κοινωνία αναπτφχκθκε μζςα απ’ το ςυνδυαςμό δφο διαφορετικϊν και αντιφατικϊν αντιλιψεων. Σον ςυντθρθτιςμό των μικρϊν κοινωνιϊν από τθ μία και τθν φιλελεφκερθ ςκζψθ του «κοςμοπολίτθ» απ’ τθν άλλθ.
Ο ορίηοντασ του Αιγαίου, ανοιχτόσ και απζραντοσ, χωρίσ φυςικά εμπόδια να περιορίηουν το βλζμμα, το πλικοσ των νθςιϊν που ςε προκαλοφν να τα επιςκεφκείσ και να μάκεισ τι κρφβεται πιο πζρα, δεν αφινουν κανζνα περικϊριο για δειςιδαιμονίεσ και προλιψεισ. Ήταν ζνασ χϊροσ για καλαςςοπόρουσ και εξερευνθτζσ. Ήδθ απ’ τθν Νεολικικι εποχι μεταφζρουν και ανταλλάςουν ι «εμπορεφονται» υλικά όπωσ ο καολίνθσ, ο οψιανόσ και οι ανδεςιτικζσ λάβεσ τθσ Μιλου για μυλόπετρεσ, ςμφριδα απ’ τθ Νάξο και μάρμαρο απ’ τθν Πάρο, με αγακά που τουσ είναι απαραίτθτα. Αυτζσ οι επαφζσ και ανταλλαγζσ, ςταδιακά κα μετατρζψουν τον γεωργοκτθνοτροφικό χαραχτιρα τθσ οικονομίασ του Αιγαίου ςε μεταπρατικό, οι ρίηεσ του οποίου ανιχνεφονται τουλάχιςτον απ’ τθν 4θ χιλιετία. Αυτόσ ο χαραχτιρασ εξακολουκεί να δεςπόηει ςτθν ςφγχρονθ Ελλθνικι οικονομία. Η χριςθ των μετάλλων οδθγεί ςτισ διαφορζσ ωσ προσ τθν κζςθ των ατόμων ςτο ςφνολο, δθμιουργϊντασ τισ ςυνκικεσ για τθν ταξικι διαφοροποίθςθ. Η οικονομία αναπτφςςεται με μεγάλθ ταχφτθτα, με τθν ανάπτυξθ τθσ μεςογειακισ πολυκαλλιζργειασ, που είναι το τρίγωνο ελαιοκαλλιζργεια, ςιτθρά, αμπελοκαλλιζργεια, μαηί με τθν μεγάλθ παραγωγι μεταλλικϊν αντικειμζνων, τθν ναυπθγικι και τθν υφαντικι.
Σο εμπόριο με τθν ϊκθςθ που του δίνει αυτό το «διεκνζσ πνεφμα», κα γνωρίςει ακμι και ποικιλία, γεννϊντασ ςυςτιματα μζτρθςθσ, βάρουσ και επιφανείασ, τθσ αςτρονομίασ, γεωγραφίασ, φυςικισ και χθμείασ. Όλα αυτά βζβαια αντλοφν από το πολφ μεγάλο απόκεμα γνϊςεων τθσ νεολικικισ δεξαμενισ εμπειριϊν. Πολλοί τάφοι ςυνοδεφονται από εξαιρετικά αφιερϊματα προσ τιμι των νεκρϊν και διαπιςτϊνουμε τθ γζννθςθ των κρθςκευτικϊν τελετουργιϊν, που κα είναι τα κεμζλια για τισ πεποικιςεισ και τισ λατρευτικζσ πρακτικζσ του μινωικοφ και του μυκθναϊκοφ πολιτιςμοφ. Σζλοσ, αυτό το υπζροχο δθμιοφργθμα, θ Ελλθνικι γλϊςςα αντλϊντασ από τισ νεολικικζσ ρίηεσ τθσ, αναδφεται τθν 3θ χιλιετία, για να καταλιξει ςτθν γλϊςςα που μιλά ο τελευταίοσ Οδυςςζασ, ςτα ακάνατα ζπθ του Ομιρου. Αυτό για να ςυνειδθτοποιιςουμε πόςο βακιζσ ρίηεσ ζχουν τα χαραχτθριςτικά του Ελλθνικοφ Πολιτιςμοφ. Ο Αιγαίοσ/ Κυκλαδίτθσ/Κφκνιοσ, με τθ ναυτοςφνθ του και το εμπόριο κα γίνει ο αγωγόσ, ο δίαυλοσ γνϊςεων και ιδεϊν από άλλεσ κοινωνίεσ, φζρνοντάσ τεσ ςε επαφι μαηί τουσ και διαμορφϊνοντασ όχι απλά ζνα μίγμα, αλλά ζνα κράμμα αξεχϊριςτο: τον Αιγαίο Πολιτιςμό. Αυτι θ ορολογία που ειςιγαγαν οι αρχαιολόγοι μζςα γφρω ςτο 1925, απορρίφκθκε λόγω τοπικϊν διαφοροποιιςεων. Όλοι όμωσ, ζχουν τόςα κοινά χαραχτθριςτικά, που κατά τθ γνϊμθ μου, ο Αιγαίοσ Πολιτιςμόσ είναι θ ονομαςία που τουσ περικλείει όλουσ. Ο προϊςτορικόσ νθςιϊτθσ, με τα ταξίδια και τισ επαφζσ του με άλλεσ κοινωνίεσ, διεφρυνε τουσ ορίηοντεσ τθσ ςκζψθσ του. Σι άλλο είναι θ Οδφςςεια, παρά θ αντανάκλαςθ του νθςιωτικοφ πολιτιςμοφ του Αιγαίου και ειδικά των Κυκλάδων και ο Οδυςςζασ ςυμβολίηει τον πολυταξιδεμζνο νθςιϊτθ. Ο ανεξάρτθτοσ Αιγαιάτθσ – Κυκλαδίτθσ που τα ταξίδια του τον ζφεραν ςε επαφι με άλλουσ λαοφσ με διαφορετικζσ νοοτροπίεσ. Αυτό το περιουςιακό ςτοιχείο κα τον βοθκιςει να διαμορφϊςει τθν δικι του φιλελεφκερθ ςκζψθ, χωρίσ περιοριςμοφσ ςτο χρϊμα, τθ φυλι ι τθν καταγωγι των ανκρϊπων. ’ αυτόν τον άνκρωπο κα χρωςτά αιϊνια θ ανκρωπότθτα τθν φιλελεφκερθ ςκζψθ που μιςεί κανάςιμα κάκε τυρρανία και αποκλειςμό, ενϊ καλλιεργεί εντατικά τθν Φιλοςοφία και ωκεί ςτθν γζννεςθ των Δθμοκρατικϊν κεςμϊν. Αυτι λοιπόν είναι θ εξίςωςθ. Όλα ξεκινοφν από ζνα πρόςωπο: τον Οδυςςζα τον Κφκνιο τον αποκαλυπτόμενο. Κάκε βιμα τθσ προςωπικισ του αναηιτθςθσ, καταλφει τα όρια και φανερϊνει όλο και μεγαλφτερουσ κόςμουσ. 1. Κφκνοσ -> 2. -> Δ. Κυκλάδεσ 3. Κυκλάδεσ -> 4. Ν. Αιγαίο -> 5. Αιγαίο -> 6. Α. Μεςόγειοσ -> 7. Μεςόγειοσ. ΚΤΚΛΑΔΙΚΟ ΠΛΟΙΟ – Ο ΘΑΛΑΙΟ ΙΠΠΟ
Εδϊ κα πρζπει να ςτακοφμε ςτθν περιγραφι του Κυκλαδικοφ πλοίου, γιατί πρόκειται για ζνα πολφ εξελιγμζνο και ςοφά εμπνευςμζνο ναυπιγθμα. Σθν εικόνα τθσ μακζτασ τθν ζχουμε αναρτιςει αν και διαφωνοφμε για τθν καταςκευι τθσ. Είναι θ μόνθ που απ’ ότι γνωρίηουμε υπάρχει. Ευελπιςτοφμε πωσ κα ζχουμε τθν καταςκευι τθσ δικισ μασ μακζτασ ςφντομα. Αυτό που μασ κάνει εντφπωςθ είναι το ςχιμα του. Κφριο ςτοιχείο τθσ δομισ του, ιταν ζνα βαρφ πεπλατυςμζνο και αςφμμετρο πρυμναίο τμιμα. Ο ρόλοσ του δεν ιταν διακοςμθτικόσ, αλλά απόλυτα λειτουργικόσ. Σο βάροσ του προκαλοφςε ςθμαντικι τάςθ για βφκιςθ μζςα ςτθ κάλαςςα, ζκανε δθλαδι το ςκάφοσ να «πλανάρει», με αποτζλεςμα να μειϊνονται οι τριβζσ και να αυξάνεται θ ταχφτθτά του. Είχε αρκετά μεγάλο όγκο και βάροσ ςε ςχζςθ με τθν ολικι χωρθτικότθτα του ςκάφουσ. φμφωνα με τισ παραςτάςεισ των ςκαφϊν ςε τθγανόςχθμα ςκεφθ, το φψοσ του ιταν μεγαλφτερο απ’ το 1/3 του ςυνολικοφ μικουσ. Αυτό ςθμαίνει ότι για ζνα πλοίο μικουσ 30 μζτρων, θ καταςκευι αυτι είχε φψοσ γφρω ςτα 10 -12 μζτρα και λειτουργοφςε και ωσ αεροτομι και ωσ ...ιςτίο! Αναφζρω τθν λζξθ ιςτίο, γιατί πλαγιοδρομϊντασ με κόντρα άνεμο, θ πλατειά πρυμναία απόλθξθ λειτουργοφςει ςαν ενόσ τφπου ιςτίο – λατίνι. Ο άνεμοσ χτυπϊντασ τθν πλαγίωσ ζςπρωχνε το ςκάφοσ εμπρόσ. Σο πθδάλιο, που είχε τθν μορφι δφο δίδυμων πεπλατυςμζνων κουπιϊν εφαρμοςμζνων δεξιά αριςτερά ςτθν καταςκευι αυτι, ζδιναν τθν ικανότθτα ελιγμϊν ακριβείασ, ςαν ζνα είδοσ πρωτόγονου stern thruster. Δεν ζδινε ϊκθςθ μεν, αλλά μεγιςτοποιοφςε ζντονα τθν απόκριςθ του πθδαλίου, λόγω αυξθμζνθσ βφκιςθσ τθσ πρφμνθσ.
Για να εξιςςοροπθκεί θ τάςθ βφκιςθσ τθσ πρφμνθσ, το άλλο άκρο, θ πλϊρθ δθλαδι, κατζλθγε λίγο πιο κάτω από τθν ίςαλο γραμμι, ςε μία οριηόντια πεπλατυςμζνθ απόλθξθ. Θα πρζπει να ιταν μία πλατειά ςανίδα με ςθμαντικό μικοσ (οριςμζνοι τθν είχαν εκλάβει ωσ ζμβολο). Η απόλθξθ αυτι μείωνε τον διατειχιςμό, τθν πλευρικι ταλάντωςθ, το μπότηι. Λειτουργοφςε δθλαδι ωσ ηυγοςτάτθσ (stabilizer), απλά αντί να είναι πλάγια όπωσ ςτα Πολυνθςιακά κανϊ, είναι ςτθν πλϊρθ, γιατί αυτό εξυπθρετοφςε τισ ςυνκικεσ του Αιγαίου και τθσ Μεςογείου.Η πρωραία απόφυςθ επίςθσ, μείωνε τισ πλευρικζσ τριβζσ, αφξανε τθν ταχφτθτα και γενικά βελτίωνε τθν υδροδυναμικι του ςκάφουσ. Η καρζνα από τθν πρφμνθ ζωσ τθν πλϊρθ είχε ςχιμα V που μοιάηει πολφ με τα ςφγχρονα ιςτιοπλοϊκά ςκάφθ. Ζδινε πολφ μεγάλθ ευςτάκεια γιατί μετατόπιηε το μετάκεντρο πολφ χαμθλά. τθν πλιρθ φόρτωςθ, θ ίςαλοσ γραμμι μετατοπιηόταν προσ τα πάνω, αφξανε τθν επιφάνεια τθσ καρζνασ και ζδινε ακόμα μεγαλφτερθ ευςτάκεια. Πικανόν να ζφεραν και ιςτίο. ε όςτρακα κεραμικισ ςτθ Μιλο, απεικονίηεται ςκάφοσ ιςτιοφόρο με πολλά κουπιά και τεράςτιο πθδάλιο, που ςφμφωνα με παρατιρθςθ του Α. Κοηαδίνου, ζδινε πρόςκετθ ϊκθςθ ςτο ςκάφοσ ςαν το τιμόνι – κουπί τθσ βενετςιάνικθσ γόνδολασ. Με τθν βοικεια επίςθσ 15 ζωσ 25 κουπιϊν ςε κάκε μπάντα, το Κυκλαδικό πλοίο μποροφςε να φτάςει ταχφτθτεσ των 10 και 12 μιλίων τθν ϊρα με ιδανικζσ ςυνκικεσ πλεφςθσ. Θεωροφμε επίςθσ ότι ζςτω και αν δεν γίνεται ορατό ςτισ απεικονίςεισ, τα μεγάλα πλοία διζκεταν ςκαρμοφσ. Σο ψαράκι ςτθν πρφμνθ, πζρα από ςφμβολο του πλοιοκτιτθ όπωσ ζχει χαραχτθριςτεί, εκτελοφςε και χρζθ ανεμοδείκτθ. Αυτό το πολφ εξελιγμζνο και ςοφά εμπνευςμζνο ναυπιγθμα είχε ιδιαίτερα ανεπτυγμζνεσ υδροδυναμικζσ δυνατότθτεσ, ϊςτε να ζχει τθν ικανότθτα όχι μόνο ν’ αντιμετωπίηει τισ αντίξοεσ ςυνκικεσ του Αιγαίου και τουσ ιδιαίτερα ιςχυροφσ ανζμουσ του, αλλά και να τισ εκμεταλλεφεται ευνοϊκά για τθν βελτίωςθ τθσ πλεφςθσ του. Ήταν πραγματικά ζνα πλοίο «κοφρςασ», επιδρομϊν και μεταφοράσ πολφτιμων φορτίων, όπωσ λαφυραγωγθμζνα πλοφτθ (εργαλεία, όπλα, πολφτιμα ςκεφθ και μζταλλα). Γι αυτά τα φορτία ιταν διατεκειμζνοι να φτάςουν ςτα πζρατα του κόςμου και ίςωσ ακόμα πιό μακριά.
υνεχίηοντασ το ταξίδι μασ βλζπουμε τον «Οδυςςζα» μασ ζτοιμο να βγει απ’ τα ςτενά όρια τθσ Α. Μεςογείου που τϊρα πλζον με το εξελιγμζνο ςκάφοσ του είναι απόλυτα εντόσ βολισ και μπορεί να ξεπεράςει τα επιτεφγματα των προκατόχων του. Για ποιό λόγο όμωσ ο Οδυςςζασ κζλει ν’ ανοιχτεί ακόμα πιο μακριά ςτθν Δ. Μεςόγειο, μία δφςκολθ, μθ οικεία κάλαςςα με μακρινζσ αποςτάςεισ? Ο λόγοσ είναι τα μζταλλα, χρυςόσ, άργυροσ και χαλκόσ. Σα δφο πρϊτα είχαν αναγορευκεί ςε πολφτιμα μζταλλα ιδθ από τθν Μζςθ Νεολικικι (5.500 πΧ.). Η αξία τουσ μεγαλϊνει ςυνεχϊσ γιατί τα ευριματα ςε κοςμιματα και ςκεφθ από τθν Νεϊτερθ Νεολικικι πολλαπλαςιάηονται. Σα μζταλλα αυτά ζχουν αναδειχτεί ςε ςφμβολα πλοφτου και δφναμθσ. Σαυτόχρονα, θ αυξανόμενθ ηιτθςθ ςε αρςενικοφχο χαλκό απαιτεί εξεφρεςθ νζων κοιταςμάτων, γιατί τα τοπικά αποκζματα αρχίηουν να εξαντλοφνται. Τπιρχαν δε πλθροφορίεσ, ότι ςτθν μακρυνι Δφςθ βρίςκονταν τεράςτιεσ εκτάςεισ με αφάνταςτο πλοφτο ςε μζταλλα. Χρυςόσ που μποροφςαν να τον ςυλλζξουν από ποτάμια, αςιμι και χαλκόσ ςε ςχεδόν επιφανειακζσ φλζβεσ. Οι εκτάςεισ αυτζσ ιταν θ Ν. Πορτογαλία και θ Ιςπανία. Η περιοχι τθσ Δ. Μεςογείου είχε πολφ πιο ζντονθ μεταλλοφορία από τθν Α. Μεςόγειο, αν εξαιρζςουμε τα Βαλκάνια και τθν Β. Ελλάδα απ’ όπου κατάγονται τα χρυςά κοςμιματα τθσ Νεολικικισ Εποχισ. Η μεγάλθ ανάγκθ τουσ όμωσ ιταν ο χαλκόσ, γι αυτό κάκε χρόνο τα Κυκλαδικά πλοία άρχιςαν να εξερευνοφν τα παράλια τθσ Δ. Μεςογείου για μεταλλεφματα, μζχρι που ζφκαςαν ςτθν Ιβθρικι. Φαντάηομαι δφο – τρείσ από το πλιρωμα να ςτζκονται ςτθν πλϊρθ του ςκάφουσ και να κοιτοφν προςεκτικά τισ παραλίεσ, τα ςτόμια και τισ όχκεσ των ποταμϊν, ενϊ οι κωπθλάτεσ ζλαμναν και το ςκάφοσ προχωροφςε αργά – αργά. Αυτό που ζψαχναν, ιταν τα ςθμάδια του χρυςοφ που λαμποκοποφςαν μζςα ςτθν άμμο και το χϊμα. Αν ο χρυςόσ βριςκόταν ςτο ςτόμιο του ποταμοφ γνϊριηαν ότι κάπου προσ τα ανάντι του κα υπιρχαν χρυςοφόρεσ φλζβεσ, απ’ όπου προζρχονταν τα κραφςματα αυτά. Σο ίδιο ςυνζβαινε και με το αςιμι, αντικρφηοντασ τα μεταλλεφματα του Αργεντίτθ και του Ακανκίτθ, όπωσ και με τα φωτεινά χρϊματα των μεταλλευμάτων του χαλκοφ, τον Αηουρίτθ, Κυπρίτθ και Μαλαχίτθ. Όταν ζφκαςαν ςτθν Αλμερία ςτθν ΝΑ. Ιςπανία, βρικαν αυτό που γφρευαν. Για μερικοφσ αιϊνεσ ιταν ικανοποιθμζνοι να εξάγουν τα μεταλλεφματα από τισ αποκζςεισ των ποταμϊν και να ιδρφουν εποχιακοφσ οικιςμοφσ και εγκαταςτάςεισ ςτισ εκβολζσ των ποταμϊν.
Η ανάγκθ για μεγαλφτερθ παραγωγι, τουσ ζκανε να προχωριςουν προσ τθν ενδοχϊρα και να ςτιςουν μόνιμουσ οικιςμοφσ μεταλλωρφχων. τα μζςα τθσ 3θσ χιλιετίασ, αναπτφςςεται ο πολιτιςμόσ του Los Millares, με τισ οχυρωμζνεσ πόλεισ. Σα τείχθ του κυμίηουν ζντονα τθν Πρωτοκυκλαδικι τεχνικι. Οι
προμαχϊνεσ και τα τείχθ είναι ίδια με αυτά ςτο Παλαμάρι (κφροσ), τθ Χαλανδριανι (φροσ)και τθ Λζρνα (Αργολίδα).
Ιδρφονται και περιφερειακοί οικιςμοί όπωσ το Almanzora και το El Tarajal για τον άργυρο, το El Barranguet και το Las Pilas για τον χρυςό.
Πριν οι μετριςεισ με ραδιενεργό άνκρακα δϊςουν πρϊιμεσ χρονολογιςεισ, πολλοί επιςτιμονεσ πίςτευαν πωσ ο πολιτιςμόσ αυτόσ, επθρεάςτθκε ζντονα απ’ τθν Μυκθναϊκι εξάπλωςθ. Όμωσ οι Μυκθναίοι αποίκθςαν τθν περιοχι πολφ αργότερα, περίπου 1.200 χρόνια μετά. Η άποψθ λοιπόν ότι θ Ιβθρικι μεταλλουργία ιταν μία ανεξάρτθτθ αυτόνομθ εφεφρεςθ ενόσ ικαγενοφσ Νεολικικοφ πλθκυςμοφ, ζχουμε τθν εντφπωςθ ότι δεν είναι ςωςτι. Γιατί πζρα απ’ τθν προφανι εκλογι των οικιςμϊν να εξαρτϊνται απευκείασ από τθν παραγωγι των πολυτίμων μετάλλων χρυςοφ και αργφρου, τα οποία εξιγαγαν ςτθν Α. Μεςόγειο, δεν υπάρχει πρωταρχικό ςτάδιο επεξεργαςίασ αυτοφυοφσ χαλκοφ ςτο Los Millares. Η επεξεργαςία αρχίηει με τον αρςενικοφχο χαλκό, ςαν αυτό τθσ Κφκνου, και τον επεξεργάηονται ςφμφωνα με τθν Αιγαιακι τεχνολογία.
αν απόδειξθ κ’ αναφζρουμε αυτό: Όταν ανακάλυψαν τον Otzi, τον μουμιοποιθμζνο άνκρωπο των πάγων τθσ Αυςτρίασ ποφ ζηθςε το 3.000 πΧ. ,ο πζλεκυσ που ζφερε, ιταν καταςκευαςμζνοσ με τθν παλαιά τεχνολογία. Σο 99,7% ιταν κακαρόσ χαλκόσ, άρα θ τεχνολογία του κράμματοσ ιταν άγνωςτθ ςτθν Δ. Ευρϊπθ.
Εικοςιεπτά αντικείμενα που ανακαλφφκθκαν ςτο Los Millares, ζχουν περιεκτικότθτα 2,3% ςε αρςενικό και 16 από το El Malagon ζχουν περιεκτικότθτα 1,7% (Lambert 1997). Η πικανϊτερθ εξιγθςθ είναι ότι, δεν υπιρχε αυτόνομθ ικαγενισ ανάπτυξθ τθσ μεταλλουργίασ ςτθν Ιβθρικι, αλλά ιταν αποτζλεςμα του Κυκλαδικοφ αποικιςμοφ τθσ. Ο πολιτιςμόσ του Los Millares ζχει ονομαςτεί και πολιτιςμόσ των χιλιάδων, γιατί καλφπτει μία ζκταςθ των 20.000 τετρ. χλμ. κατά μικοσ των ΝΑ. ακτϊν και πικανϊσ και τα εδάφθ ςτα Δ. και Β. των ορυχείων του Ρίο Σίντο και τθν ςφγχρονθ πόλθ τθσ Χουζλβα ςτθ Ν. Ατλαντικι ακτι. Η πόλθ του Los Millares ιταν ζνα μεγάλο κζντρο μεταλλουργίασ χαλκοφ, με πάνω από 1000 κατοίκουσ, περίπου 7χλμ. Β. Σθσ Αλμερίασ ςτθν ΝΑ. ακτι κοντά ςτθ Santa Fe de Monduza και ανακαλφφκθκε το 1891 από τον Luis Sirret.
Προςτατευόταν από τείχθ με πυργίςκουσ και επάλξεισ Κυκλαδικοφ τφπου, άρα υπιρχε ςοβαρι αντίςταςθ ςτθν ειςβολι από τουσ ικαγενείσ κατοίκουσ. Σθν περίοδο από το 2.800 μζχρι το 2.600 πΧ. ο πολιτιςμόσ του ζφκαςε ςτο απόγειό του. Σα τείχθ και οι οχυρϊςεισ ζφκαςαν ςτο ανϊτερό τουσ ςθμείο. Τπάρχουν ςοβαρζσ ενδείξεισ για εμπόριο με τθν Α. Μεςόγειο, ειςθγμζνθ κεραμικι, αντικείμενα από δόντια ιπποπόταμου, αυγά ςτουρκοκαμιλων κλπ. Μία ιεραρχία που ζπρεπε να προςτατευκεί, είναι εμφανισ ςτα κτερίςματα των τάφων. Η ςυγκζντρωςθ του πλοφτου κα οδθγοφςε προσ τθν ταξικι διαφοροποίθςθ. Αντικείμενα κφρουσ και θ ανάγκθ για προςταςία τθσ ιδιοκτθςίασ, κάνουν τθν εμφάνιςι τουσ. Ζτςι διαφαίνεται θ φπαρξθ μίασ πρϊιμθσ μορφισ κράτουσ με ςκοπό τθν διαςφάλιςθ των δικτφων εμπορίου και ανταλλαγϊν. Η ΑΝΟΔΟ ΣΗ ΕΠΟΧΗ ΣΟΤ ΟΡΕΙΧΑΛΚΟΤ ΚΑΙ Η ΠΣΩΗ ΣΟΤ LOS MILLARES Η εξζλιξθ των όπλων και τθσ εργαλειακισ καταςκευισ, μαηί με τα κφματα απ’ τθν δθλθτθρίαςθ των ανακυμιάςεων του αρςενικοφ, απαίτθςαν τθν εφεφρεςθ του κράμματοσ του ορείχαλκου. Ο καςςίτεροσ που απαιτείται για το κράμμα, είναι πολφ ςπάνιοσ, πολφ πιο ςπάνιοσ απ’ τον χαλκό, τον χρυςό και τον άργυρο. Σα ορειχάλκινα αντικείμενα είναι ανϊτερα και με πολφ μεγαλφτερθ ςκλθρότθτακαι ζχουν τθν εμφάνιςθ του χρυςοφ. Όπωσ το πετρζλαιο ςιμερα είναι το αίμα τθσ ςφγχρονθσ οικονομίασ, τθν ίδια αξία είχε και ο καςςίτεροσ τθν εποχι του Ορείχαλκου. Σρείσ ιταν οι διακζςιμεσ πθγζσ καςςίτερου απ’ όπου κα μποροφςαν οι Κυκλαδίτεσ –αν είχαν τθν δυνατότθτα- να προμθκευτοφν το πολφτιμο αυτό μζταλλο το 1.840 πΧ. Η μία πθγι πολφ μακριά απ’ το ΒΑ. Αφγανιςτάν, θ δεφτερθ ςτα Kestel-Goltepe ςτθν κεντρικι Μ. Αςία και θ τρίτθ πθγι με τεράςτια αποκζματα, ςτα Δυτικά (Ιβθρία, Κορνουάλθ, νθςιά ίλυ, Καςςιτερίδεσ νιςοι). Σο 1.840 πΧ. τα ορυχεία του Kestel-Goltepe ζπαψαν να χρθςιμοποιοφνται γιατί οι Μινωίτεσ πλθμμφριςαν τθν αγορά με καςςίτερο απ’ τθν Δφςθ και ζτςι θ προμικειά του από εκεί,ςυνζφερε πολφ περιςςότερο. Οι Μινωίτεσ ζγιναν οι μοναδικοί παίκτεσ πλζον ς’ αυτιν τθν διαδικαςία, μονοπολϊντασ τθν προμικειά του ς’ όλθ τθν Α. Μεςόγειο.
Η ηιτθςθ μειϊνεται και αυτό κα ζχει ςαν αποτζλεςμα τθν οικονομικι δυςπραγία του Λοσ Μιλλάρεσ και των αποικιςτϊν απ’ τισ Κυκλάδεσ. Σο διάςτθμα απ το 2.200 – 1.900 μεγάλεσ αλλαγζσ ςυμβαίνουν ςτα νθςιά. Η ανακτορικι Κριτθ πλζον είναι ςε κζςθ να κυριαρχιςει ςτον Αιγαιακό και όχι μόνο χϊρο, κάνοντασ μία δυναμικι είςοδο. Ζχοντασ τθν τεχνογνωςία των Κυκλαδιτϊν δαςκάλων, οι μακθτζσ κα τουσ ξεπεράςουν, καταςκευάηοντασ πλοία με πιο βακφ κφτοσ, κλειςτό κατάςτρωμα, μεγάλα ιςτία και μεγαλφτερθ μεταφορικι ικανότθτα. Ο Κυκλαδικόσ Πολιτιςμόσ καταρρζει ςιγά – ςιγά, τα κεραμικά με το χάραγμα του διπλοφ πζλεκυ ςτθν βάςθ, διαδίδονται ςε όλο το Ν. Αιγαίο. Η Κρθτικι ειςβολι ςτισ Ν. Κυκλάδεσ και θ δθμιουργία κρθτοκεντρικϊν δρόμων διαμζςου των Κυκλάδων, ςυγχρόνωσ ι αμζςωσ μετά τθν ανζγερςθ των ανακτόρων, προκάλεςαν ανατροπι τθσ υπάρχουςασ τάξθσ και μαηί μ’ ζνα ςυνδυαςμό παραγόντων που κ’ αναφζρουμε ςτθ ςυνζχεια, το ςκθνικό ςτο Αιγαίο άλλαξε εντελϊσ. 1. Η Μινωικι Κριτθ με τεράςτια οικονομικά και πλθκυςμιακά αποκζματα ςε ςχζςθ με τισ Κυκλάδεσ, ναυπθγεί όπωσ αναφζραμε, ςκάφθ που υπερτεροφν των Κυκλαδιτϊν. 2. Η κατάρρευςθ τθσ αποικίασ ςτθν Ιβθρικι, με τθν επακόλουκθ απϊλεια πλοφτου και θ ηιτθςθ ορείχαλκου πλζον, ιταν πζρα απ’ τισ δυνατότθτεσ των μικρϊν Κυκλαδικϊν κοινωνιϊν. Ζτςι τζκθκαν εκτόσ αγοράσ. 3. Η Μινωικι Κριτθ καταλαμβάνει πολιτικά και ςτρατιωτικά τισ αγορζσ τθσ Εγγφσ Ανατολισ (υρίασ, Ιςραιλ και Λιβάνου) και τθσ Αιγφπτου. 4. Μία ξθραςία με μεγάλθ διάρκεια ςτισ Κυκλάδεσ, επιδεινϊνει τα προβλιματα. ιτοδεία με φυςικό επακόλουκο τθν πείνα προκαλεί ςυρράξεισ και ςυγκροφςεισ ανάμεςα ςτισ μικρζσ κοινωνίεσ των νθςιϊν. Τπάρχει θ άποψθ ότι οι επαφζσ με τθν Εγγφσ Ανατολι ζφεραν και επιδθμίεσ που μείωςαν ακόμα περιςςότερο τον πλθκυςμό των νθςιϊν. Σο αποτζλεςμα είναι ότι ςτθν Κφκνο οι 22 πρωτοκυκλαδικοί οικιςμοί που άκμαηαν μζχρι τότε, ςυρρικνϊνονται ςε μόλισ τρείσ. Αυτόν τθσ Αγ. Ειρινθσ, που πιςτεφω ότι ιταν μάλλον φυλάκιο, των Λουτρϊν όπου ςε μία ζκταςθ περίπου 10 ςτρεμμάτων, εξόρυςςαν και επεξεργαηόντουςαν τάλκθ, ςτεατίτθ και αρςενικοφχο χαλκό και αυτόν τθσ Κϊμθσ.
Εδϊ κα ικελα να επιςθμάνω μία μικρι παρατιρθςθ. Αυτοί οι οικιςμοί ζχουν ςθμεία άμεςθσ οπτικισ επαφισ μεταξφ τουσ που ίςωσ με τθν χριςθ χάλκινων κατόπτρων να επικοινωνοφςαν. τθν Άνω και Κάτω Κϊμθ, πιςτεφουμε πωσ πρζπει να βρίςκεται το Μεςοκυκλαδικό κζντρο του νθςιοφ. Τπάρχουν πειςτιρια για ζντονθ κατοίκθςθ, ςε μία τοποκεςία φυςικά οχυρι, απομονωμζνθ, αλλά με εφφορα εδάφθ και το κυριϊτερο με πθγι νεροφ που υπάρχει ακόμα και ςιμερα. Τπάρχουν πολλζσ ενδείξεισ για ςυςςϊρευςθ και αποκικευςθ προϊόντων. Ο οικιςμόσ πρζπει να είχε ζκταςθ δεκάδων ςτρεμμάτων και ιταν το καταφφγιο των προϊςτορικϊν Θερμιωτϊν, ςε μία εποχι επικίνδυνθ και αναςφαλι. Κάτι παρόμοιο είχε ςυμβεί ςτο Μεςαίωνα με τισ πειρατικζσ επιδρομζσ.
Οι Κυκλάδεσ πλζον δεν αποτελοφν το κζντρο των εξελίξεων ςτο προϊςτορικό Αιγαίο. Απλά μετατράπθκαν ςε περιφζρεια τθσ Μινωικισ Κριτθσ και ο ρόλοσ τουσ πλζον ιταν δευτερεφων. Σο 1627 πΧ. θ τρομακτικι ζκρθξθ του θφαιςτείου τθσ Θιρασ, ςαρϊνει το Ν. Αιγαίο και καταςτρζφει ςε μεγάλο βακμό τον Μινωικό Πολιτιςμό. Μετά τθν καταςτροφι μία νζα δφναμθ αναδφεται ςτον ορίηοντα του Ελλαδικοφ χϊρου: ο Μυκθναϊκόσ Πολιτιςμόσ, που κ’ αναγκαςτεί ν’ ανακαλφψει απ’ τθν αρχι τα βιματα του πρϊτου «Οδυςςζα». Ωςτόςο, γφρω ςτο 1.250 π.Χ. θ Ανατολικι Μεςόγειοσ ςείςτθκε από τα κφματα των ειςβολϊν και επιδρομϊν απ’ τουσ Λαοφσ τθσ Θάλαςςασ. Οι Μυκθναίοι χάνοντασ τισ αγορζσ τθσ Εγγφσ Ανατολισ αναγκάςτθκαν να ςυρρικνωκοφν και τελικά να καταρρεφςουν και θ Ελλάδα πλζον ειςζρχεται ςτουσ «ςκοτεινοφσ» λεγόμενουσ αιϊνεσ, ςτθν Εποχι του ιδιρου. Οι ςυνεχόμενεσ καταρρεφςεισ τριϊν ακμαηόντων πολιτιςμϊν ςε διάςτθμα μόνο 8 αιϊνων, προκάλεςε μία «ςυλλογικι αμνθςία». Η γνϊςθ πλζον περνά ςτα χζρια των κρατοφντων, των αρχόντων, των ιερατείων και των μαντείων. Η γνϊςθ είναι δφναμθ και γι αυτό αφορά τουσ λίγουσ.
Οι πλθροφορίεσ κωδικοποιοφνται και μεταδίδονται προφορικά, ςτθριηόμενεσ ςτθν πολφ εξαςκθμζνθ μνιμθ. Η ποίθςθ που προχπιρχε του Ομιρου, κα γίνει το μζςο γι’ αυτιν τθν αποτφπωςθ. Ο ραψωδόσ, μζλοσ μίασ αδελφότθτασ του ιερατείου, είναι κοινωνόσ αυτισ τθσ γνϊςθσ, που δεν εξαντλείται ςτο να περιγράφει τα κατορκϊματα θρϊων και κεϊν, αλλά δίνει λφςεισ ςε κάκε πρόβλθμα τθσ κοινωνίασ. Η Οδφςςεια δεν είναι φανταςιοπλθξίεσ και ιςτορίεσ για παιδιά, αλλά ζνασ κϊδικασ – πλοθγόσ γι αυτοφσ που είχαν το κάρροσ ν’ ανοιχτοφν ζξω από τισ τιλεσ του Ηρακλι, βάηοντασ πλϊρθ για τισ απζναντι ακτζσ τθσ Εςπερίασ και ακόμθ πιο μακριά. Οπότε ο «Οδυςςζασ» των αμφθτων ζφαγε τον Λωτό, ξζχαςε τα ναυτικά μεγαλεία των δφο χιλιετιϊν και παρζμεινε να παραδζρνει ςτο Αιγαίο και το Ιόνιο, παλεφοντασ με Κφκλωπεσ, Λαιςτρυγόνεσ και ςειρινεσ, αλλά αυτό είναι μία άλλθ ιςτορία... Κλείνοντασ τθν παρουςίαςθ αυτι, κα ικελα να επιςθμάνω τον πολφ ςθμαντικό ρόλο που διαδραμάτιςε θ Κφκνοσ ςτθν εξζλιξθ του προϊςτορικοφ πολιτιςμοφ ςτο Αιγαίο. Και αφοφ θ Ιςτορία κάνει κφκλουσ, μποροφμε να είμαςτε ςίγουροι, ότι αν δεν ξεχάςουμε τα επιτεφγματα του παρελκόντοσ, κα αναδυκοφμε ξανά και θ Κφκνοσ κα υποδείξει για άλλθ μια φορά καινοφργιεσ πορείεσ...
