NUEVOS ESCENARIOS EN LA
NOVOS ESCENARIOS NA
DOCENCIA UNIVERSITARIA
DOCENCIA UNIVERSITARIA
PEDRO MEMBIELA
t
NATALIA CASADO
M.' ISABEL CEBREIROS
!" # $
% & '( &
) % * , - .&+&
. %978-84-15524-32-8
/ 1 2 0 0 3 , 3 4
3 * + 2 5 6 1 6 7 2
. 40 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8
! " "# $#% "
+ - , 1 1 7 .
1 3( 1 /3 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !8
& ' ( ) %
$
/ 9 . , 1 1 5
0 : , 1 1 , 1 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !;
* " " + , % " $ - .
$ 5 + ( . , 4
< = > &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
/ 01 $ " #+ % % " 2" 3
. , 1 1 / 9 :
, 1 1 , 1 1 5 0 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& "
4 5 " $ 6
" 7 "
5 0 : , 1 1 , 1 1
/ 9 . , 1 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?
8 9 : ; < " % 6 ; + " "
+ + 2 > 6 @3
?
= #
! 5 " + " "
6 @3 ( * + A 4
5 = + + 2 > &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ;
> + %
" ''??
/ B( 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& C8
@ A ) B
+ - ( + 1 + 5
D , 1 . &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& C;
( ) " C %
$ D
# $
+ + 1 B &&&&&&&&&&&&&& ;
5 D D " 1
2 & 0 ) 1 6 9 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ;"
& E #
A F + " G; ! " % G; 6 # " B ;
+ ( + D D . + E 4
. = &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& F
* + E %
+ ( $ + C " + % 6 "
2 2 B 0 + 9 1 2 5
= 5 0 1 /
, 3 ( 3 4 . 5 &&&&&&&&&&& "8
/ + " # %
(
2 B @3 = 1 ( 3 1
/ 3 14 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ";
4 E # " $ 6 % " H ) I
8 + (
" + ! %
B
@ 3 . 4, 3 , 1 . 4 1D 1&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8#"
= J " : " K$
GE3 B 1 3( 1 $ 0 B 3
+ 0 1 2 B 6 . B 1
H , &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 88
> L 7 " " G;
I 6 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8!8
@ ( " " # + 6 " $ " + %
+ " "
6 ( 5 = , < 5 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8!;
G; "%
," % + 6 $ " % " ,"
. 5 , 6 3
+) $ 5 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8
F ) " %
( 1
( D 5 3 J 1 &&&&&&&&&&& 8 "
& E # " " # % : + " % " M " N # % O
+ K7 . 5 D L 6
. M $ 5 . 4
+ &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8?
* E + ( %
( ) 6 "
" " %
C
/ E D F " $ %
" ( %
( )
2 B = - . = 1 , 3
2 B J B , 3 2 0 ) 1 . = 1 - 4
1 / 53 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8 ;
4 ' $ + " G; + % M "
L 6 . + K7
. 5 D N E 6 0 @
6 E 6 @ . 0 1
+ &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8C
8 + P %
AF!
@3 + / 5 L (O P ( B 14
+ 7 . &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8C"
= $ G; % G; " B " "
+ " G; ,
2 . 5 . 5 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8;
> F" ( ) O E D C " ACN N F #%
! + %
, 0 5 9 ( P ( P 5 1 6 7
+ 6 9 , , 1 1
G . &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8F8
&@ ! GQ G; " " G;
, < 5 2 B @ =
0 > &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8F;
& : H I
( D ( ) 1
, 4 5 + . ( + 4
- . = 1 3 /3 1 , 1 $ + 3
;
& F G; $ GQ % ( " " G;
# O
+ + K7 + ( + D D
. . 5 6 1 .
6 < * . 1 E . 5 0
@ , +1 5 4
* + E . =
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8""
&& 5 ( 2 #
+ 3( 1 P 5 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !#
&* E " + G " -E . 1; E $
+ , $ $ #+
+ (B ) + /& &&&&&&&&&&&&&&&&&& !#"
&/ E # 5 D
" P " D
+ @ 6 2 B
6B E 6 1 9 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !8
&4 ' "2 F
+ $ D " ? " ( ) $ D
( P ( P 5 1 6 7 , , 1 1
+ 6 9 G . ,
0 5 9 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !8"
&8 C ! F D
" # %
3 6 14 ( , K 5 (
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !!
&=
+ . ( + @ 9 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ! 8
&> E " G; 1 K 6 : , # " , % E " + G " % E
+) = . ) 6
F
*@ D ( ) " %
R C J
0 & $ 5 , 5 34
( 146 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !?
* # E " ' ,
, . 5 = 5
, - &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !?"
* ( ) " ( " %
" %
( % ( )
/ 3 14 (
3 1 2 B @3 = 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !
*& ! ( "6 M + " % G; " + " "3
6 + &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !C8
** + 6 "
9"$ 7 + %
= 5 , . 5 &&&&&&&&&&&&&&&&& !C;
*/ E + + : + " "6 % +
6 + &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !;
*4 ' + :Q $ G; , 1 7 S 1 K
, 6 ( @
- + 7 5 * 4
= $ 5 -- / / @
@ 5 0 0 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !;"
*8 + " G; S 1 K " 6 7 B : ;
@ - , /
/ @ 6 ( @ 5 0 4
0 5 * = $ 5
"
*= 6 + , # K
6 ( , @
- + 7 5 * 4
= $ 5 -- / / @
@ 5 0 0 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !"8
*> F + $ " #+ 2
: , 1 1 , 1 1 5 0
. , 1 1 / 9 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !";
/@ + " " " E 6 " ; "#
0 ( . > @ < $ + K7 + 4
5 6 ( &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& #
/ E # O , " + " "6 %
0 ( . > @ < $ + K7 + 4
5 6 ( &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& #"
/ + E "
0 / 3 ( 1 + K7 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8
/& + "
3 0 D 2 B 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !8
/* " : + %
" "# 1!
6 2 5 0 ) 1 , 1 1 ( . 4
1 , 6 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !;
// 0! " " + " %
! ( ) 3
6 2& 1 $ ( 0 +& 1 $ (
/ &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
/4 : $ C $ T " %
8#
/8 E A N
O 6 " "
, 6 9 2 K & 3( 1 &&&&&&&&&&&& ?
/= ) " +
/ + L D (
. = M +Q
M + (B ) &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8
/> A
: 0 40 2 . 0 : ( 0
+ ) 2 . 4
@ 4 + =3 $ ) &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ;
4@ ( + " % + % " ( )
+ ) 3( 1 / + . &&&&&&&&&&&&&&&&&& C
4 " 7
+
3 2 B @ 1D 1 6 ( 6 6 9 5 4
( 6 M , 1 1&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& C"
4 F 6 : %
$ ( )
"
@ 3( 14 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ;
4& ! , J " C $ 6 " : , " #
@ L )
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& F8
4* " 2 %
2 B 3 = R , 1 1 /
5 3( 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& F;
4/ 5 " 7 " ) + " % 6
6 6 9 5 3 2 B @ 1D 1 6 (
88
44 A D " " $ )
+ B
. 3 /3 1 D & 0 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ""
48 "
( )
J @ 2 /3 1 +
+ 1 , 3 , &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?#
4= A $ ) C N
P 5 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?#"
4> ( " " 2 % , 6 " GQ % % + + # + +
6 - / &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?8
8@ : " " 2 $ % " , 6 " GQ
% + + # + +
/ & & - & 6 &&&&&&&&&&&& ?!8
8 2 ( " " + " U $ @
<> = 2 > &&&&&&&&&&&& ?!;
8 ( ) $ D :
A "$
) 1 . = 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?
8& ' D " % D #
$ & * + 1 6 2& 1 $ ( &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ? "
8* +
"$ ( )
0 L * N L
, &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ??
8/ ' 6 - .+ " G;
0 6 1 . + 1
8!
84 E + " " 5! 1 + " +
@& / 3 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ? ;
88 D )
+ " 2
2 B . ( 1 4+ 3 6 4
6 14 3( 1 + 2& 0 ) 1&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?C
8= " $ %
6 + B
&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?C"
8> 0! " " " " 3
@ @ ( B 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?;
=@ ' ) : -5 1.
# V $ 1 " N
2 B . ( 1 4+ 5 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?F8
= " + " G; + ! ,
O ' W 6 G; #
"$
5 5 7 + 5 . &&&&&&&&&&&&& ?F;
= + ) %
G; < , G;
9 ' W XO
6 M1 / 0 +&
& . &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&?"
=& F + " A " #" O#
6 / 3 ( 1 9 1 6 .
3( 1 , 3 0 , 3 3( 1
0 5 + + B 2 B 4
7 0 ) 1 6 6 1 L 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&& ?""
=* G; % " % ( # ; " 2
6 ) . 5 + 6 ) .
= &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& #
=/ ! " Y "
$ O C
8
=4 " # :
+ N ! "$
2 B @ 0 6 1 + . 9 0 4
) 1 6& 2 5 . , )
, 1 / ( * 73 +1
P 5 + 6 1 . 5 3 1 B 1 3
2 K . , 3 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& 8;
=8 F ( O B " D M % " 6 "
D
. $ + ( + 3( 1 H B
@ @ ) 6 1 (
P ( * 2 B . = 1
1 , 1 1 , 3 2 B L 2 5
6 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !
== E # 5 $ M " 6 %
" P %
:
L , 3 + 6 ( @ 1 2 B
3 6 1 . 3 ( 9 1 = &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& !"
=> Y " + " $ P " % :
+ E &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&
>@ +
2 4. &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& "
> C " : + % 6 E " F E + %
M '
- & + @ D 1 2 B 1
1 D L 1 1 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ?
> G; P " 5 % " ! , O 9 F O ' $ N " %
' W -FO' NX 'W.
. . 0 + ,
8?
>& C " G; + , 6 % Q + " $ # 7
O P
0 3 / 0 0 . - ( &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& ;
>* + "
$ $
. ( 3( 1 3 2 B @ 1D 1 6 ( &&&&&&&&&&&&& C
>/ E + " " D % ( % ( ) 6 "
* + 4 + + 4+
7 4 5 &&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&&& C"
>4 " # B + + % " : # "
2 2 B 3 0 , 3 3( 1
D , 1 . = 1 2 QQ L + * / 4
5Q M 1 S 0 7 + ( 4
!
"# $
%
&'
$
(!
" #$ % "# & $ % "# ' % "#
)
( ) ) "* ) " + , $ ) - ./ $ $ $ 0 )
1 !
" 2 $ ! # ( ) ) ) .
$ ) 3) ) #
$ *
. ) + , $ ) $ !
$ #
+
4 $ 5 2 *
5 ) )
6 6 ! " ,
! ! 6$ " ) 5 2
5 + 6$ 1 7 -8 # &99:; < &9 '/# 4 5 " ) , ) ) -= ) &99>/#
. ) * $
1 ?@ A@ , )
B
/ ! ! ,
5 #
C 2 C 2 -&99:/ 5 ) 5 5 ) ) " 2 "* )
$ 7 #
2 ) ) 3 5 ) $ 5 ,
) " ! )
! $ $ # ! 3 " ! ) ! #
= ) -&99>/ D @ -&9 / ,
) ) 5 "
) ) 5 " $6
- 7# ) 6) ! ) ,
) ) 6 /; 1 - 7# 2
+ " / ) ! - 7#
" ) ! ) ! " 2 ) /#
" $6 ) "
) ) "
3 6) , " $ ! -. &9 /#
. $ , 5 ,
) *
E 3 # F 5 $ ,
3 ! 1 5 2 " 3,
" 5 * 3, $ 5
2 2 5
) ) ) $ ) # ( * 5 5 ) 3, $ ! 2 2
! ) 3, G
H " + 5 ) )
"* ) " + , $ ) - ./ $ ,
$ $ 0 ! )
1 ! " 2
$ ! # ( * 5 !
$ ! 3 ) ) + , $ ) $ ) 3, ) 0 ! # - >>9 F #
&999/ 2 * 7 ,
! 6$ $ ! 7 5 $ 5 * )
2 - 2 $ ,
7 / ! - 2 ,
:
$ ) $ ) 3) 7 * ! " 2 , ! 5 " ) +
) 7 # . $
6 I I + ! 5 ,
! 3 -$ 6 / 3 - I 3 1 ,
/# . , ) + I ) ) $
$ ) 0 ) ) )
$ ! # 5 2 5
3 #
%
( , 3
F ! , E
3 # " 1 $
7 ) ,
" 2 ) 7 $ ,
) - $$ ) ; ) ; * J 5 " , " I ; , , ! ) ; K.
" 2 /# K ) $ , 2 $ 7! ) " ) ) - )
! ! $ 5 / 5 $ ,
" ) + + 5 5
) # . 7 ,
$ , 3 L 5 -&99>/ 2 -&9 / 5 5 $ $
7 ! 0 5 1 #
) +
" 2 ) ,
) 0 ! " 2 $ $ . $ ) 3) 0 ! # M * $ 5 )
! 2 ! !
$ ) 5 3 $ 3
! 2 # ! $
) ) 6 ! ,
! ) $ ! " #
NO $ ! " ! ,
OP -. >/#
NO ! . ) O
Q
N### O O
2 O ) ) 6 6 O ,
! OP -. B/#
NO ! " 1 ,
O$ ) ) $ OP -. &/#
( $ $ " 2 5 )
) ) ) $ * ,
! 2 $ ! "
5 5 ) 5 ! $ "
! , "
#
NO 6) O 5 R S ,
* 2 OP -. Q/#
NO ) ) ,
O 2 + $ ) P -. &/#
NO$ O ! $ ,
P -. 9/#
NO T 6 O $ ,
O , 3) P -. /#
NO ) ) O 2 $ ! " , 5 OP -. '/#
. $ . $ ) 3) 0 ! ,
) " $ )3
0 ! 5 $
" 2 $
$ #
NO " 2 6) $ ;
O$ ; ! ) ; ,
OP -. &/#
NO , ) " 2
! O ! 2 ) $ +
" 3 0 P -. /#
. $ ! ) 0 ! ,
" 2 5 5 *
, $ 5 $
$ ! $ " ,
>
,
. ! ) $ ,
! ) ) $ $ + , $ ) $ ) 3) 0
! # . ! " $6 ,
) ) 6
! ! " " 2
" ! ) !
! #
$ !
! 5 ! $ !
3 * $ " " ,
$ ! * $ $ ,
" I $ $ 0 ) #
)
. # # 8# -&9 /#
# ! # ! #
=# -&99>/# ! " # = " U + :9# # - >>9/# # $ %$ &'
= U 8 #
2 # # -&9 /# % () * +
, # & ! -&V ! /# " U + . # .#
D 8# @ F# -&9 /# K 2 W $ $ ) - =/U . J ,@ $ J, #& ' && B',:Q#
< X# -&9 '/# - % . / + # % / # K U D " J A $ . - . /# ,
#
C 2 # X# C 2 8# K# -&99:/# K2 $ )
@ $ # / ' / 0 1 > ,&># = C# ) <# # -&99>/#
2 ! # = " U = , + K #
F .# # -&999/# # = , " U ) ! #
8 F# @ # C # = # X " <# < ?# -&99:/#+ 1# 0 1 / ' #