UNIVERSIDADE DE BRASÍLIA
O ARCAICO E O MODERNO NA ESCOLA BRASILEIRA:
UNIVERSIDADE DE BRASÍLIA
O ARCAICO E O MODERNO NA ESCOLA BRASILEIRA:
" " # " "$% & ' '( ) &" * &+ ,-' ") &+. ,-' & $ /" & &" &" 0 $ .')' # %" &' "1+ %' # '2%"$,-' &' ( + &" '+%' ") &+. ,-' $ 3 " &" .'$."$% ,-'
! " # $ " 4'5
% ! & '( & & 6
UNIVERSIDADE DE BRASÍLIA
O arcaico e o moderno na escola brasileira:
+) "$8'1+" &
'. ' $(+ % . "&+. . '$
"$% &' 5 '8 9 9 %" ' %'$ &" (+" "&' . &' : $ ;
$. 5 '86 6 2" %' ." & : $ ;
'8 9 9 < '%= >' & ' % : $ ;
/
DEDICATÓRIA
# #
)* %
% &
& +
/
AGRADECIMENTOS
2 ' " %" " # ,' # ( &"." @1+" " 1+" .'$% 2+ ) &". / )"$%" ") ) $> 8' ) ,-' . &=) . 6 ") " " " )#' /" .>"( %< 1+ 6 ( &",' # )" )"$%" @universidade brasileira pública e gratuita (UnB) $ #" ' &" "+ &"/'% &' "&+. &' " 1+ "A ) '89 9 %" ' %'$ &" (+" "&' . &' .+A ("$" ' & &" .')#"%=$. # '8 '$ " $%" '.+,-' )'% / ) %'&' "+ +$' &"& . " . & /"B ) 2 , .') # 4-' . + & " .' 2 " / %' 1+" &"#' & #+2 . ,-' &" C &+. ,-' ") $(+ ) %" $ D " &" C * .>"(+")+D " .' $-' #'&" " ) )" ) 6 $> 8' ) ,-' " &"/" (+ )"$%" " &" '$( & % '
"(+ $%" % - 5 '8 6 $ )"$%" 1+"% '86 6 8 "('
$'E '89 9 F. '2 %' : . '89 9 G & 1+ &" G %) $$
'$% '89 9 % &" '89 9 ? ) ".>" ' = '89 9 +. ."B
'89 9 < * '%= >' & ' % '89 9 .>" &' ? " "%%'$ '86 6 2" %'
." & '8 6 6 "( $ . $&' '86 6 %=/-' &" "B"$&" % $ '89 9 H / $ H" " " '89 9 + B '$%" ' " ' I 1+" )" '8" "." ) 8' ) ,-' >+) $ " 1+ 8 . ,-' # '8 '$ 6 ( &",' ' # '8" ' " 1+" ." % ) .')#' 2 $. &" &"8" 2" 5 '89 9 < '%= >' & ' % '89 9 /"+% &" 2 "+ '#" '89 9 ' $" &" ( >-" &" '+ '89 9 .>" &' ? " "%%'$ " '86 6 2" %' ." & 6
( &",' @ + $" $ + " / A $" $" " $& < #" ' . $>' " %"$,-' 1+" %=) )" & #"$ &' $' " . ". )"$%' &" %'&' # '."& )"$%' 1+" &-' +#' %" ' )"+ % 2 >'5 ) % .+ . % &" # " "$% ,-' +%' & &" ' "$% ,J" 1+ $%' ' "( )"$%' &' '( ) & * %+&' ")# " ")' &+ &' #' +) ' ' 8 $.' " ("$" ' ' 1+" < ) . &" $'%3/" "1+ #" & .+ & &" &" &+. ,-' & $ 6 ( &",' @ & ",-' &" ) $> "4 " .' 1+" & ' "$% ' &+. . '$ K &" '2 & $>' $ #" ' &' "%' " & ? ." & "%' " " %' #" .')+$ & &" &" '2 & $>' " % )2<) #" ' )"+ .' ,-'5 H ($" .3 ' " & B "B" " ")" " ' ( $&" #' ' &" 1+" & #+ ' '$(' &" &' $' &". /' &" %" % 2 >' .'$. &' .') &'.=$. $ ". "% &" &+. ,-' : ) % .+ ") & . # $ $ 0 $ " #" 1+ &" . )#';6 ( &",' ' $'/' ) (' 1+" 8 B $ G " ' )"+ 1+" &'
+$' 6 ( &",' ' .' "( 1+" &' &' "$% ' &+. . '$ K &" '2 & $>'6
"/ &' @ 1+"B & $%" ,J" ' '$(' &" +) .+ ' ) $ % &' #" '8 6 < $' "#%'6 &" G %* $ ." ) # )" #3( $ & # " "$%" #" 1+ $& 1+ $&' #" 1+ &' "
/
( &",' %'&' +A" %' .' 2' &' " & #" 1+ &" . )#' :"4 +$' & " .' #F2 . &' # &' " %+ " %+& $%" & " .' #F2 . &' # " "$%"; 2") .')' @
+%' & &" 1+" #" ) % ) ) $> "$% & $ " .' " .' > & -' " " 5 +2 ". "%3 &" &+. ,-' &' % &' &" ' 3 + " ' ",-' ? ." & ",-' "
'' &"$ &' "& (*( . & escola alfa6
( &",' ' &" B ' "%% +"$B & "4 $& L+" 'B ' '86 ." ' FA' &" " (+ '86 G'$' < " &" ' "%% +"$B & 6
( &",' ' 1+" 8 B $ * 5 % & ' )M
$" & + % . ? ( ' ' ? < " $. 2") .')' %'&' .')
1+") .')# % >" + &' .+ ' '8" ". &' #" .+ & &" &" &+. ,-'6
( &",' ' #" ' ("$" ' ' 8"%' / $>' N )F . ")
%'& 8" % " % )2<) #" $" % )3/" ) B &" %" #=+% . 1+" " '+/ &' ")# " %"$%' "$.' A $&' )" ") %'& ) $> ,J" 6 " %' " -' % $%' 1+" * ' &") 8 2<% . #'&" .' '. +) * '( &" "( % "+ $')" $" %" % 2 >' -' " " 5 &") & $ > $ ? $$ ( )"$'$ " $& ' "4 $& " O / ' $ $(< . $& < &" /" $& < *% .' $& < H .P" % $(" $
+4 &' " + ' ($' % $ " $>' & "$ " ' &" '
$> & $" $" "$" I )" & / &' 2 &=$ "$" +2" G + "M G" "$ ." G" ) $ ' (' $"%" $ ." $ $" 6 F Q3% & P .%>
+ $ ." ' &"+ . ' .' " .>" $" %3 "$+4
( ) % . + $>' & "% '2 3 + ' ? ."$%" + ' 2 " .>" 1+" < & M "2". :)-" &' + $>'; ' R$(" ' " '$ % $% $' / ' + '
+B )'$" ' "$M + $ % $ " ?" ."6
( &",' @ %' < ) $> 8 ) #' &) $ % ) $>
")',J" %"$ J" + =$. " $"( (=$. $" " %+ 2+ "$%' #" '&' &" #" 1+ 5 " "B ($ &' B "' S+ " P M$ %>" B "%> ' " < 6
2" % )2<) ( &"." ' $" % )3/" #' ' & Escola de Aperfeiçoamento
dos Profissionais da Educação.EAPE "%' & Secretaria de Estado e Educação do
Distrito Federal #' &' )'% /' 5 ' 8 % )"$%' ")+$" &' # " %+&' .') 2 " $ " T677 0! 1+" )" 8' .'$."& &' $' #" '&' &" 10/03/2008 10/12/208U " % )2<) #" .' > & # '8 '$ .+A " #'$ 3/" -' "%' .>" " &" )" &
/
+ ( "
+ !
+
"
+
/
Resumo
" .' 2 " >'A" "$% " )+ %' # '2 ") '2 " / " +) )# "5 ' /" 8 . )' 2+ . 8 "$<% . & )'&" $ B ,-' #" $ " ,-' &" %"8 %' %".$' *( .' $
&" + ' 8 ( )' # '8" ' " 2 B $&' + # 3% . #"& (*( . ") # & () '2 ' "%' 6 ' '+% ' &' " &" '$( & % #" 1+ $ 3 " &
'. ' $(+ % . "&+. . '$ ")#"$> ) " ") )" >' ' % 2 >' #"& (*( .' &" # '8" ' " 8 2"% B &' " 0 "% &' " 2") .')' & 1+" " 1+" .'$ ' & ) % # '." '5 ' # '8" ' " &" $(+ ' %+(+" &' "$ $' 8+$& )"$% 6 ' "$% $%' #'+.' &" "
+2 & ' # ".") " .' > &' #" " .' $ .'$%")#' $" & &" ' 1+" " /" 8 . $ % & )"$%" $ / ,J" & 1+ & &" &" $' " .' ' " .'$8 '$% & .') &" '+% $ ,J" 6
% %" " < " + % &' &" +) #" 1+ &" $ %+ "B "%$'( 38 . '. ' $(+ % . )"$%" ' "$% & .+A' '2A"% /' # )" ' 8' #"$ .')# ""$&" & 8 .+ & &" &" " .' 2 " # '# . .'$& ,J" &" 8 2"% B ,-'0 "% )"$%' '
"+ +$' ' '$(' &' <.+ ' VV6 '+4")' #' +) )'&" % "8 "4-'
$%" & . # $ # ') " % $("$. )"$%" @ .')# ""$ -' &' # 'A"%' &" )'&" $ & &" "#+2 . $ .+A' =4 %' ")# " " %"/" '. &' @ +$ /" B ,-' &
" .' #'#+ $'% & )"$%" &' + 6 8 2"% B ,-' #' ")
$' #" #".% / &" " %+&' < .')# ""$& & .')' +) &' ($' ) "4# " /' & )'&" $ & &" "#+2 . $ "$8 ) +) "$%" " # '2 ") % B &'6 " " "$% &' ")# ""$&")' +) "/ -' & %" %+ > %' '( 38 . ." . &' %") $' #" '&'
"#+2 . $' % .+ $&' " #" 1+ 1+" < # "&') $ $%")"$%" &" 2 " &'.+)"$% )")' &" "4 +$' 8 2"% B &' 0 "% &' ") " .' #F2 . . '. $ &<. & &" W K X " Y 6 /'B" -' "# " "$% % / # +) .')# ""$ -' &' # '2 ") &" #" 1+ +) /"B 1+" .' '. ) ") " "/' ) . &' 1+" . %"(' B )' .')'
'/ 0 *1& * & + & & & $& >'A" # " "$%" $ '% $
" .' " " 1+" "4" .") +) 8' , .'$% 3 @ .>"( & & '( & & ' 1+" #+&")' .')# ""$&" @ +B & $',-' ) $$>" )" $ &" '( 2") .')' &' "$8'1+" & '. ' $(+ % . "&+. . '$ 6
.'$ ' & $' #' %+ ,J" /" 8 . )' ") &'B" )" " &" '2 " / ,-'
# % . # $%" ") +) " .' %+ & ") +) )+$ . # ' &' "$%' $' &' % %' "&"
#" %=$. &" % # 3% . '2 ' "% " .'$% # '&+."$%" ' 1+" $% ('$ B
$ % & )"$%" .') # '#' % #"& (*( . "& )"$% & $' R)"% ' + .+ "
. '$ " & 8 .+ % .'$ ' & ,-' &' # '." ' &" 8 2"% B ,-'0 "% )"$%' &" "+
4
! & &
B $ .>'' '2 " /" )'$( ) $M # '2 ") $ )# " $'E & M 5 '$" )')"$% E" 8 $& 8 $% . " .> 8' )'&" $ B % '$ 2M %>" $ " % '$ '8 %".>$' '( .
%"8 .% $%' %>" . '') %>" $"4% E" . %.> '+% %" .>" 2 $( %>" #"& ('( . # .% ." $ '2 ' "%" # & () 6 $ %>" '%>" > $& " " .>" $ %>" "&+. % '$ '. ' $(+ % . 8 " & > /" 2""$ ) P $( "88' % %' )# '/" %>" #"& ('( . E' P '8 # ) M %" .>" 8' '$( % )" E" '8 %>' " E>' .'$ ' & %" +.> # '."&+ " 5 %>" ' %+(+" " %" .>" '8 %>" " # ) M .>'' 6 G'E"/" %% " '8 %> +2 &M "") %' 2" + "& 2M %>" .>'' $'E & M E> % . " M /" 8 "& '$ %>" 1+ %M "4 ) '8 B $
.>'' .')# "& %' '%>" $ % '$ 6
> %>" " + %"& 8 ') " " .> '8 "%>$'( #> . $ %+ " '. ' $(+ % . M ' "$%"& E>' " 8 % '2A".% /" E %' .')# ">"$& & 88 .+ % " B $ .>'' > & $ # '/ & $( .'$& % '$ %' %" .M &+ $( %>" %> ."$%+ M6 H" 2 '+(>% %>"$ )'&" % $%" & . # $ M "8 ".% '$ %' +) +# % $("$% M E %> %>" .')# ">"$ '$ '8 %>" "#+2 . $ )'&" $ %M # 'A".% E>' " +.." > E M 2""$ .'$$".%"& %' %>" +$ /" B % '$ '8 %>" #'#+ .>'' $& $'%"& M '8 " & $( $& E % $( %" .> $(6 .>'' %" .M .')# ">"$&"& $ '+ %+&M #" #".% /" '$" '8 %>" )' % "4# " /" ($ '8 %>"
"#+2 . $ )'&" $ %M %>" "8' " # '2 ") %' 2" .'$ &" "&6 $ %> "$ " E" +$&" % P" "/ "E '8 %>" > %' '( #> . %" %+ " 2'+% %>" %>")" $ %>" "#+2 . $ #" '&
% .+ % $( %> " " .> E> .> # "&') $ $% M &'.+)"$% 2 "& E %> )")' '8 "4 %+&"$% E>' E" " % +(>% >'E %' " & $& E %" $ #+2 . .>'' $ ' &" $" ' $ %>" W Z K Z X Z $& Y Z 6 +.> /' ." " "# " "$% % /" 8' %>" +$&" % $& $( '8
" " .> # '2 ") '$." %>"M +$&" $" %>" ) P '8 E> % E" . %"(' " A" + % . +) $ % $"E .>'' $& %".>$ . % ("$" % '$ 6 +.> ) P " % # " "$% $ %>" .>'' Z '+% $" $& %>"M (' ( $ % %>" / '8 %>" '. ' $%" .% '$ % ("$" % '$ %> % E" .'+ & .')# ">"$& E %> %>" .'$."#% '8 ("$" % '$ 2M Q $$>" ) E" %>" "&+. % '$ '. ' $(+ % . 8'.+ 6
4
2 * 3
+A'+ &[>+ @ [<.' " < "$$" # ) # + "+ # '2 \)" ['2 " /" +$ )# "5 @ + %" &[+$" ".>" .>" 8 <$<% 1+" &" )'&" $ % '$ # " % $ 8" % &" %".>$' '( " $'+ '2 " /'$ &" # '8" "+ 2 $% "+ # % 1+" #<& ('( 1+" &" ) $ < " '2 ' \%" &[+$" # % "% &[ +% " ) $ \ " "% &" '$(+" & %" &" ".>" .>" & $
" &') $" &" '. ' $(+ % 1+" "&+. % '$$" " ["88' , $% @ )< ' " " % / &" # '8" "+ 1+ .'$ ' &"$% " # '." + #> 2<% B % '$0 ".%+ % '$ .[" % @ & " " # '8" "+ &" $(+" #' %+( "6
"%%" %>\ " " % " < + % % &[+$" ".>" .>" "%>$'( #> 1+" '. ' $(+ % 1+")"$% ' "$%<" &'$% ['2A".% 8 # ") " " % .')# "$& " @ #" $" & 88 .+ %< &" [<.' " < "$$" &" [ ## '# " &" .'$& % '$ #> 2<% B % '$0 ".%+ B % '$ + .'+ &+ VV\)" \. " 1+
'+ $'% " #" #".% /" &[<%+&" " '+ "$%"$& .'))" +$ &" ($" " # + "4# " 8 &" )'&" $ %< <#+2 . $"6 $ ." "$ $'+ ")# +$%'$ +$" </ '$ &"
%%< %+ " > %' '( #> 1+" +%'+ &+ %>\)" &" [<#'1+" <#+2 . $" % .+ $% ."%%" ".>" .>" 1+ " % # <&') $ ))"$% " ."$% " &[ $%< =% &" )<)' " &" "4]< \/" &" <.' " #+2 1+" &" ' &" $" ' &" &<."$$ " W K X "% Y 6 " " + '$%
"# " "$% % /" #'+ +$" .')# <>"$ '$ &+ # '2 \)" &" ".>" .>" +$" 8' # .< "$ " "8 " '$ $'% '$ &" (<$" % '$ &" Q $$>" ) " ) 1+" &" génerations jésuitiques, illuninistes, scolanovistes "% techinicistes, "$.' " # < "$% @ [<.' " "% "4" , $% +$" 8' ." .'$% " @ [ /<" &" géneration sociointerationiste6
'+ .'$ ' &" $' #' %+ % '$ $'+ /'$ /< 8 < +4 .'+ &" &'+B" )' &['2 " / % '$ # % . # % /" & $ +$" <.' " %+<" & $ +$" )+$ . # %< &" "$%'+ &+
4
LISTA DE FIGURAS
(+ 7 ) # 7 # '. B ,-' &' )+$ . # ' &" $ % $ &" ' 3
(+ ( 38 .' 1+" "/" " ,-' "$% " ( + &" $ % +,-'0#'#+ ,-' $' )+$ . # ' &' "$%' $' &' % %' "&"
(+ W ( 38 .' 1+" "/" " ,-' "$% " ( + &" $ % +,-'0 "( J" &' "$%' $' &' % %' "&"
(+ K ( 38 .' 1+" "/" "$& &') . &' )+$ . # ' 1+" .')#J") "( J" &' "$%' $' &' % %' "&"
(+ X ( 38 .' 1+" "/" % / & &" & #'#+ ,-' &' "$%' $' #' "( J"
(+ Y ) # # '. B ,-' &' )+$ . # ' &" $ % $ &" ' 3
(+ ^ ) # W # '. B ,-' &' )+$ . # ' &" $ % $ &" ' 3
(+ T " % & 77T
(+ ! / &" ." ' ' ."$% ' & . & &" &" $ % $ &" ' 3
(+ 7 " % . '$ )"$%' $' ."$% ' & . & &" &" $ % $ &" ' 3
(+ 77 # & $' ."$% ' & . & &" &" $ % $ &" ' 3
(+ 7 ( "A ) % B
(+ 7W "8" %+ &" $ % $ &" ' 3
(+ 7K ". "% +$ . # &" &+. ,-'
4
(+ 7Y #" 1+ &' & $%" &' )+ ' & " .' "%$'( 8 &
(+ 7^ "1+ # )"$%' + &' $ .' "% &' & &'
(+ 7T &" + "%$'( 8 & 5 / -' 8 '$% &' 1+ & '
(+ 7! &" + "%$'( 8 & 5 / -' %" &' 1+ & '
(+ #" 1+ &' $ &' # '8" ' "
(+ 7 #" 1+ &' $' #3% ' & " .' : ' 8+$&'5 ( #-' &" % $ &' ' "8" %* ' 2 2 '%". " "/"$%+ &" + ;
(+ ) )"*( 8' " .')#+% &'
(+ W " + % &' " .' 8 $ '/ X 8 "$%"
(+ K " + % &' & " .' 8 $ '/ X /" '
(+ X # '/ &" ".+#" ,-' : '89 * 0 Y;
(+ Y % / & &" &" #' %+(+= : '89 ? %* 0 ^;
(+ ^ . # &" % 2 >' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
(+ T % / & &" &" #' %+(+= .' ( & : '89 $ 0 ^;
(+ ! % 2 >' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
(+ W % 2 >' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
(+ W7 % 2 >' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
4
(+ WW / ,-' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
(+ WK / ,-' &" #' %+(+= : '89 $ 0 ^;
(+ WX / ,-' &" " %+ : '89 $ 0 ^;
(+ WY . # &' / ' &" '" +8 $'
(+ W^ 8 .> & &' # <& ' &' ' " ' &" $ % $ &" ' 3
(+ WT . % $ 2 $. & &' ' " ' &" $ % $ &" ' 3
(+ W! '8 . $ &" #'" 5 +$'
(+ K & 4 '( /+ &" 6 ' (" .') & #% ,J" # 8 $
" % % )"$%" #"& (*( .'
(+ K7 +$' # ""$.>" 8 .> &" # ". ,-' &' / ' &'
(+ K #' %8* ' '2 " )" & &' # '8" ' "
(+ KW )'$% (") &' #' %8* ' 5 ( +#' &" % 2 >'
(+ KK .' %' ')"+ % "
(+ KX 8'%' &" 6 S+ " P ) &" $& ") 7!W!
(+ KY )")' &" 6 S+ " P ) &" $& 8 "$%"
(+ K^ )")' &" 6 S+ " P ) &" $& _ /" '
(+ KT 8'%' &" 6 %>" "$$ BB' ") 7!W!
4 /
(+ X C# & 4 &" "$>' &" $& < &" /"
(+ X7 # '8" ' &' )#< ' V # '8" ' & "#F2 .
(+ X . %+) &" L+ $' .') # '&+,-' &" %"4%' &" +$'
(+ XW 5 $
(+ XK )" ' $ % +)"$%' &" $%" /"$,-' 8 "$%"
(+ XX )" ' $ % +)"$%' &" $%" /"$,-' _ /" '
(+ XY 8'%' &" 6 $"%" :@ " 1+" & ; .') 6 $ ." :@ & " % ; + )-6
(+ X^ 8'%' &" 6 + ,
4/
CONVENÇÕES USADAS NA TRANSCRIÇÃO*
DE DADOS COLETADOS
5 7 $F)" ' #* ' &' #'$%' $& . / % '
. )#' : 7 6 / % ; 5p'%'.' 'i$%" . '$ s" ". '$ &' :."$3 ' $%" . '$ % $ . %' # $3 ";
: ^0 ^0 ^; $F)" ' "$% " # =$%" " $' 8 $ &' # '%'.' ' $& . ) & % & '2 " / ,-' $' . )#'
4")# '5 57K: ^0 ^0 ^;
" .' αααα: 8 ; $')" 8 .% . ' & " .'
" $ #" 1+ &'
* ? %*
$ " + $ # '8" ' &" $(+ ' %+(+"
7 W666 +$' ``
: 7; $F)" ' "$% " # =$%" " $& . ) $> % $ . %
+2 $> &' $& . =$8 "
a $& . ) +) %') &" /'B " "/ &'
:666; % ".>' 1+" 8' ) % &'
C # D "$+$. &' ") # $& . ) 1+" ' 8 $%" " %3 "$&' :: ;; % ".>' "$% " # =$%" " &+# ' -' .')"$%3 ' "
" . ". )"$%' & #" 1+ &' $ " &' $' # '%'.' ' $%" . '$
` & #% ,-' & .'$/"$,J" + & ") & '( * 6 ' 7& % & '89 9
.>" &' ? " "%%'$ 6 "+ % 2 >' 2") .')' ( % "4#" =$. &" #" 1+ &' %" &' + +$ &" '. ' $(+ % . -' )#' % $%" 2 B &' # " "$%" % 2 >'6 <) & .'$/"$,J" & #% & 8' ) ') & '+% .'& 8 . ,J" . & #" #" 1+ &' 6
`` #%'+ " #' +) " % %<( &" & % $. )"$%' # "# " "$% ' +$' #' ' 1+" " 1+" .' '. ") "/ &=$. -'
4/
:VVV; "$+$. &' $.')# ""$ /"
b # + 2 "/"
b b # + ) '$(
c W0? %* $& . 8 '2 "#' % &' +$' W " &
# '8" ' ? %*
d $& . 8 )+ %R$" #' "4")# '5 ' +$'
" #'$&") ' )" )' %")#'
c ? %* 0 W $& . 8 '2 "#' % #' "4")# '5 8 &"
4/
SUMÁRIO
1. Estrutura da pesquisa X
767 # '2 ") &" #" 1+ 76 L+" %J" &" #" 1+ 76W " ,-' (" 76K 2A"% /' (" 76X +2 " ,J" 76Y 2A"% /' " #". 8 .' 76^ % B" .'$." %+
2. Considerações acerca das particularidades da escola brasileira W7
67 #" % $=$. & $',-' &" '( ") $$>" ) 6767 (" ,-' A" + % .
676 (" ,-' +) $ %
676W (" ,-' " .' $'/ % 676K (" ,-' %".$ . %
6 ?'B" &" "4 +$' & " .' "#+2 . $ . '.
3. Balizas linguísticas T
W67 A'/") . =$. & $(+ (") W6 '. ' $(+ % . "&+. . '$
W6W (" ,-' '. ' $%" . '$ % " ' R)"% ' + .+ " . '$
4. Uma escola brasileira hoje 7 7
K67 )+$ . # '
K6 +2 ". "% &" &+. ,-' K6W " .' " ". '$ &
K6K & ",-'
K6X .'' &"$ ,-' #"& (*( .
K6Y # '8" ' &" $(+ ' %+(+"
K6^ %+ )
K6T .' "% &" & &'
4/
K67 )"& ,-' #"& (*( . K677 $%" " & ,J" $' . )#' K67 ")#' ")# ""$& &' $' . )#'
Considerações finais 7!X
Referências bibliográficas 7
Apêndices 7W
7!
& & ' " +
& * & , ( % 6
& + + & , 0 &
( / % - " 3- - %
& % + ! 8
! , + + &7!* 3 & +
"*+ *& % * , )*
& & & % (
1 + , * 0 + + "
* ! )* & * % * ,
)* ( )* & & * )*
! %* , & & & &
% $ % + + + 9 *&
! ! & 0 & + &* & &
& & ( )* ! * 7
5* * ! & ,:,,,. &* & &
& 3 *& ,
Considerações iniciais
/ $-' )' ")6 / % & &" &' ($ 8 . &' &" '+% ' #'&" " & #' <.+ ' ") + B" " ". '& ") '+% # / ") $'/' .'$%"4%' 666 (+$ 8 ()"$%' 1+ " 1+" $ ($ 8 . $%" # +) ' > )"$' %"$%' #'&") ( "( " $'/ # / .')' ' "4")# ' . 3 .' & 8' ) . . " " % () % B & $' #' %+(+= C&" #' D .+A ' (") # '."&" & "+$ -' & # "#' ,J" 8 & 1+" #" ) $".")
$& $' " # $>' %+ C&" #+< D .')' 2") " . "." ($' : K;6 ' '+% ' &' ' '$(' &' %")#' # / #'&") " ) '+ )"$' 8 & "0'+ " . % .')' /" 8 . )' $ 2" #3( $ &" ' +))'$& &" $& &" " .' > & # & ' %') &" " % 2 >' &" #" 1+ 6
Uma reflexão sobre o arcaico e o moderno depois de tudo que já se desconstruiu sobre a concepção de tempo linear e também sobre as oposições binárias estruturalistas pode parecer ingênua. Ocorre que, analogamente ao
emprego daquelas palavras no texto drummondiano, $' " .' . sem nenhum
predicado estético como verificamos naquele belo texto de epígrafe desse segmento . insiste em submeter seus alunos a práticas pedagógicas que tiveram significado em um momento histórico que as requeria . como ocorreu com o
projeto jesuítico de educação materializado no ou
como demandava aquela específica sociedade do século XIX com o modelo de uma escola tradicional – todavia nossa escola continua, na contemporaneidade, por vezes, quase que impermeável às propostas renovadoras em nome de uma tradição hoje ineficiente.
7
leitura, em outras palavras, consegue ler textos mais longos, localizar e relacionar mais de uma informação, comparar vários textos e identificar as fontes.
2")' 1+" .')# ""$ -' & ) B" & " .' 2 " #" .' " %" %* ' "
%"' & ) / & # '."&=$. 5 8 ' '8 '. ' '( $% '#' '( # .' '( "
> %* '8" ".") $' +2 & ' '2 " ' %") 6 " % % % . 1+" .' '. ) ") "/ &=$. " " $% (' # '2 ") $& -' # "'.+# $%" $ .'$%")#' $" & &"5
& % 2+ ,-' & #" ' 1+" $-' 2") " " " . "/" #" & /" "( J" &' )' % 1+" "4 %" +) " "/ & .'$."$% ,-' &" % #'#+ ,-' $ ( $&" . & &" 2 " 6:666; $% " ' .") )+$ . # ' .') ) ' $F)" ' &" $ 8 2"%' " %-' K . # % 6 . & &" &" -' + ' # " "$% ' ) ' $F)" ' &" #" ' 1+" $-' 2") " " " . "/" 5 WTW ) 6 ) "(+ & " %3 ' ' &" $" ' .')
7!! ) 6 : T;
&") $& %+ & '. "& &" "% & -' & % $% & 1+" &" +) ' '$ &" +) )#" '+ )" )' & 1+" " &' $ . ' & "#F2 . 6 ' % $%' " .' &"/" &"1+ " % &") $& 6 .P '$75 C 8 2"% B ,-' $-' < #"$ ' # "$& B &' & " %+ " " . % &" +) &"%" ) $ &' & ') ) # . ,-' &" " .'$>". )"$%' # $%"$,J" " #". 8 . ") .'$%"4%' " #". 8 .' &"
+ '6D: Q 7!TK #6X !;
" " "$% &' .'$ &" )' 1+" ' R)"% ' + .+ " . '$ : ; '8" ".") 2 B * & # +) # 3% . #"& (*( . 1+" %"$& @ $"." & &" .'$%")#' R$" &' )+$&' "% &' ") 1+" / /")' 6 ' "$% $%' " .' &" >'A" " %"
' )'&" $' " " #"( %"$ B)"$%" ' . .' ' "$%"$& &' .')' ) %" B ,-' & '2 ' " .=$. &' $ . '$ )' "$8 ) &" +) # 3% . 1+" #" &"+ "8"% / & &"6
'$.' & )' #' .') '+. )2" % :7!!T; 1+ $&' 8 ) 1+" "&+. ,-' < +) &') $ ' '$&" ' # &' %") 8+%+ '6
')' $' #" 1+ %"$% "4# . ' 8 . ' & " .' 2 " $' 1+" & B " #" %' @ & 8 .+ & &" &" .'$ ' & ,-' & # 3% . 8 2"% B ,-'0 "% )"$%' # ". )"$%" $ + &" $(+ ) %" $ &' 1+" ' .> ) ) &" W' . . ' &'
7
"$ $' 8+$& )"$% . 2" /" 8 . " " " < +) # '2 ") #"$ 2 " '6 8 . ' % )2<) #'&" " / %' .')' +( .')+) $' )+$&' .'$%")#' R$"' .> ) & C. " & " .' D $-' " #' +) # '2 ") "4. + /' & " .' 2 " $' "$% $%' . 2" "$% 1+" ' 1+" '+% ' # " "$8 "$% ) .')' +2 $> '+. )2" % :7!!K; $ /" & &" < :7;o iletrismo1+" & 8" " &' $ 8 2"% )' _ ' # )" ' "8" " " @ 8 % &" 8 ) & &" .') ' )+$&' & " . % " ' "(+$&' &".' " & + =$. &" " .' B ,-' # $* + =$. &' .+)# )"$%' &" +) # " '( % / "#+2 . $ 5 "&+. ,-' #'#+ 2") .')' : ; as dificuldades de aprendizagem &" ) $' <%$ . # "'.+# ,-' 1+" " /" 8 . $ #" 1+ $ . & '. ' $(+ % . "(+$&'
+)#" B :7!T!; +) 8 "$%" &" #" 1+ 1+" A3 $ ." "$( A & .') # '2 ") "&+. . '$ 6 .P '$ : T; < +) . % .' .'$%+$&"$%" & #' % . #F2 . $' %" )" . $ 1+" " " "#+% .')' C.'$/"$ "$%" .'$/"$. '$ " 2 % .+A' %" %" # / "( ) &".'& 8 . ,-' ") &"% )"$%' & .')# ""$ -'D6 <) & ' " "
#'$% '+% ) % ,-' &" % %" %" 1+" 8+$. '$ ) .')' +) % & % & &; " 1+" $-' &-' .'$% &" / .')' ' # '8" ' " " )"$%" "$ $ )6
'#,-' #' # '#' +) .')# ""$ -' &" +) $% (' # '2 ") .')' < ' &" +) " .' 1+" $-' .'$ "(+" '8" "." "&+. ,-' &" 1+ & &" ' "+ #'/' % $',J" _
arcaico ' "$%"$& &' .')' '2 ' "%' " #' '+% ' &' moderno "$%"$& &' .')' # & () 1+" +2 % %+ "8 . "$%")"$%" ' 1+" " %' $'+ '2 ' "%' _ $& #'&") " 2 % $%" F%" # $' $3 "6 #"$ # + % ' % %% +2 $> 1+" 1+" " '. &"$% "$% " $% (' " )'&" $' < ".+ 5
)2' .'$8 %' :'. &"$% ; "$% " $% (' " )'&" $' % /" ") "4 % &' &" &" $% (+ & &" ' &A"% /' _ &" 1+" &" / '
+2 % $% /' 2 % %' _ $ ." $' <.+ ' ? .')
1+"& &' )#< ' ') $' / $&' # "." .')' ' $"' '( )' :)'&'; $' <.+ ' ? :666; # )" ( $&" #' =) . "$% " $% (' " )'&" $' / '.' " ") " ,-' @ #'" % $ $' <.+ ' V? 5 "(+$& "$% " ')R$% .' " . 3 .' "$% " 8 $ &'
<.+ ' V? " $ . ' &' V? 6 : 7!!! #6 W K;
A opção metodológica de colocar em evidência rotinas escolares de uma classe de Língua Portuguesa para se postular uma compreensão do malogro da
4." %' & .'$8" =$. &" 2" %+ # '8" & #' "&" .P .P '$ $' : 0 X0 T;
W
escola pública contemporânea em alfabetizar/letrar seus alunos, bem como ouvir ex.alunos da escola pública do primeiro quartel do século XX deve.se ao fato de as políticas públicas educacionais referenciarem suas propostas recorrentemente em modelos externos, sem dar olhos e ouvidos ao que ocorre pragmaticamente na sala de aula. Aliás, verifica.se que há muito mais estudos historiográficos balizados em análises de documentos oficiais (leis e decretos) que propriamente dedicados à realidade palpável: a dinâmica de interação entre o aluno e o professor.
+#'$> )' 1+" +) #" 1+ &' $+) 8+%+ ' # *4 )' 1+ " " & .' " '2 " 1+" " .' & / & &' <.+ ' VV # ' VV " %') " .')' * F % ) " &"
"% B" " " & &+. ,-' . '$ ') & ' R)"% ' + .+ "
. '$ 6 " 3 1+" + / -' &" " .' 2 " " % .')# "% e ) $> ")' #' # "/" "(+$&' )"%38' &" .P '$ :7!! ; ' 1+" >3 &"$% ' & C. 4 # "% D &' .'% & $' & &" + " 1+") 2" '8" "." +2 & ' )"$' ) % &' 1+"
" % %' " %+&' &" &'.+)"$%' '8 . 6
"(+$&' " " $'%3/" '. ' $(+ % " #"& ('(' " % &+$ &"$ "W5
) &' # $. # '2A"% /' & "%$'( 8 $ #" 1+ "&+. . '$ < "/" ' 1+" " %3 #' &"$% ' & C. 4 # "% D & / & .')+) $' ."$3 ' "&+. . '$ &"$% 8 . $&' " &'.+)"$% $&' ' # '." ' #" ' 1+ -' # '&+B &' " + % &' "&+. . '$ 6
" # '." ' .'$ %") ") ,J" &" '% $ " $ . ,-' &" "$% &' #" ' # % . # $%" $' ."$3 ' "&+. . '$ #' " " " ") > 2 %+ " '. % /"B # ") &" #" ."2 &' #' # % . $%" " % )2<) #" 1+ &' " 6 : Q 7!! #6 ^;
" .' > )"%'&' *( . % )2<) A+ % 8 . " #' " .')#' % dimensão interdisciplinar &" 1+" $"." % )' # #' %+ $' .')# ""$ -' '2 " ' # '2 ") ") 1+" %-'6 "(+$&' .> 88 $K
W
K
'. ' $(+ % . $%" . '$ < +) #" #".% / %"* . " )"%'&' *( . '2 " ' + ' & $(+ (") 2 " & $ $(f % . $
'. ' '( " $ $% '#' '( 6 ' . + &" % B" & . # $ " '. ' $(+ % . .')# % > # "'.+# ,J" & % = 3 " .') $(+ (") '. "& &" " .+ %+ 6 : G 7!!Y #6 W;
3 .P '$ : T; ") .'$8" =$. $' $%"% B 2") " /" %"$%" #"& (*( . % $ 8' ) &' " . % . #" "4# " -' compreensão ecumênica A3 1+" " .'$. " " ( % ' )" )' %")#' #"& ('(' " $(+ % $' " 8' ,' &" $%" 8" $ )" >' & .'$& ,J" &" "$ $' # "$& B (")6
" ) $" 1+" %J" " "$. & $" " )')"$%' $% '&+%* ' $%" #" ) #" 1+ &' " )"$% ) "8 "4-' 1+" ' # " "$% )' 6 ( $ B )' #' ' % 2 >' 1+" +2)"%")' @ 2 $. & "(+ $%" ) $" 5 ' # )" ' . # %+ ' % % & &" . ,-' & " % +%+ & #" 1+ :# '2 ") 1+" %J" " ,J" '2A"% /' )"%'&' '( ")# "( & " . %"(' #' %+ & # $3 " &' & &' .' "% &' ;U ' % = . # %+ ' "(+ $%" &"& . ) " @ "/ -' & %" %+ %"* .' )"%'&' *( . $& . & '2 " ' %") 2") .')' @ $3 " &" # %" &' ) %" .' "% &' $ #" 1+ ")# . /" 8 . $&' " > #*%" " $ . " .'$8 ) '+ < "8+% & 6 F % ) .'$ &" ,J" % B")' ' 2 $,' & #" 1+ .')' +) %'&' " / )' # % &" " " .'#' '
#' %" &" .'$>". )"$%' # '&+B &' '2 " ' %") # 3 " & &+. ,-' " 6
K
X
Capítulo 1
Estrutura da pesquisa
1.1 O problema de pesquisa
" .' 2 " >'A" '2 " / " +) )# "5 ' /" 8 . )' 2+ . 8 "$<% . & )'&" $ B ,-' & # 3% . #"& (*( . #" $ " ,-' &" %"8 %'
%".$' *( .' $ &" + ' 8 ( )' # '8" ' " 2 B $&' + # 3% .
"&+. % / $' /" % ( ' &' % #< A" + % .' & .*# 0# 38 "0 "# '&+,-'6 " 1+ $ 3 " & '. ' $(+ % . "&+. . '$ ")#"$> ) " ") )" >' ' % 2 >' #"& (*( .' ) #'+.' &" " +2 & ' -' .' > &' #" " .' # ". )"$%" #" ' # '8" ' " 1+" &"/" ) .'$ ' & ' # '." ' &" 8 2"% B ,-'0 "% )"$%'5 ' # '8" ' " &"
$(+ ' %+(+" &' Y'" ^' $' &" " .' B ,-'6 " %" "$% &' $& ( )' ") $' #" 1+ #' 1+" % # '." ' $-' %") =4 %' $ .'$%")#' $" & &"6
1.2 Questões de pesquisa
: ; ' 1+" % $% .'$% 2+ ,J" &' " %+&' & $(+ (") -' )"$' .'$>". & $ '. "& &" 1+" . "$, 8' )+ & $ ( )3% . $' ) % / >3 <.+ ' e
: ; L+ " .'$% 2+ ,-' " #". 8 . & '. ' $(+ % . "&+. . '$ $ .')# ""$ -' &' # '2 ") > %* .' & .'$ ' & & ,-' &' # '." ' &" 8 2"% B ,-'0 "% )"$%' $'
e
: ; ')' < ' .'% & $' &' % 2 >' #"& (*( .' ") +) " .' #F2 . 1+" ( / % ") %' $' & . # % 1+" < ' ")2 ") & )'&" $ & &" 2 " e " 3 1+" # '#' % &' R)"% ' + .+ " . '$ .>"('+ %< 3e
: ; L+" # 3% . &" "% )"$%' -' "/ &"$. & ") +) . " &" Y9 < "X &" +)
" .' &" #" 8" & . # % 1+" "# " "$% )'&" $ & &"e ' 1+" " 8 " &" " .' & &" < "# " "$% % / ") $' ' " %+&'e
: ; ' 1+" $% ( )"$%" ' +$' # "$& $ " .' #F2 . " >'A" ' $-' '.' " % 8 %' )"$%"e
X
Y
1.3 Asserção Geral
&" . ,-' &" # 3% . #"& (*( . ") +) &" + &" $(+ ' %+(+" &' ^' $' &" " .' & &" &" +) " .' #F2 . .'$%")#' R$" %+ & $' "$%' $' &'
% %' "&" 2") .')' *& &" /'B" &" "4 +$' & " .' #F2 . &' # )" ' 1+ %" &' <.+ ' VV @ +B & '. ' $(+ % . "&+. . '$ " & $',-' ) $$>" )" $ &"
'( $ % + -' ' $"." 3 ' & 3 '(' "$% " ' # " "$%" " ' # &' # #' %+ " +) .')# ""$ -' & / 2 & &" &' # 'A"%' &" )'&" $ & &" "#+2 . $' &' ' # '." ' &" 8 2"% B ,-'0 "% )"$%'6
1.4 Objetivo Geral
" . "/" # 3% . #"& (*( . ") +) &" + &" $(+ ' %+(+" &' ^' $' &" " .' & &" &" +) " .' #F2 . .'$%")#' R$" %+ & $' "$%' $' &' % %' "&" 2") .')' *+ /'B" &" "4 +$' & " .' #F2 . &' # )" ' 1+ %" &' <.+ ' VV @ +B & '. ' $(+ % . "&+. . '$ " & $',-' ) $$>" )" $ &"
'( #'&" -' $ % + ' $"." 3 ' & 3 '(' "$% " ' # " "$%" " ' # &' # #' %+ " +) .')# ""$ -' & / 2 & &" &' # 'A"%' &" )'&" $ & &" "#+2 . $'
^
1.5 Subasserções
: ; .')# ""$ -' &' # 'A"%' "&+. . '$ A" + % .' +) $ % " .' $'/ % %".$ . % " '. ' $%" . '$ % "4# . 3 # 3% . # " "$%" ") $' " .' $ .'$%")#' $" & &"6
:2; # '#' % &" " ( % > %* & "&+. ,-' $' <.+ ' VV #" )")* &" "+ "4 " %+& $%" : ' &" $" '; # '# . 3 +) $'/ .')# ""$ -' '2 " # 3% . #"& (*( . .'$%")#' R$" 2") .')' ." . &" #' % . "&+. . '$ "#+2 . $ 6
:.; " B ,-' &" +) "%$'( 8 .' 2' % / '. ' $(+ % . )"$%" ' "$% & $+) " .' %+ & ") %' $' & . # % 1+" < )2' ' &" )'&" $ & &" .'$% 2+ 3 # " +. & ,-' & 1+" %J" &" #" 1+ " % / ' "$ $' # "$& B (") &" $(+ #' %+(+" % .')' & 8 .+ & &" &" )# ")"$% ,-' & # '#' % &' R)"% '
+ .+ " . '$ 6
:&; $%" /"$,-' #"& (*( . $ . " "%$'( 8 & # '#J" " % %<( &" " %+ "
" . % 1+" #'&") .' ( ." % .+ %+ " % % 8 . & $ " .' & & "8 "4 / & &"
& #" 1+ 1+ % % / 6
1.6 Objetivos específicos
: ; $/" % ( > %' . )"$%" # " "$, &' # 'A"%' "&+. . '$ A" + % .' +) $ % " .' $'/ % %".$ . % " '. ' $%" . '$ % # " "$%" $ " .' 2 " &' <.+ ' VV " VV 6
:2; ".'$ % + +) )")* & " .' 2 " &' $' W K X Y " ^ # % & .' "% &" & &' . %"(' B &' ") " %' # '&+B &' #' $& / &+' 8 2"% B &' 0 "% &' $ 1+" &<. & $ "4 . # % &' # : ' &" $" '; $ . &' "$% " &<. & &" Y 6
T
1.7 Matrizes conceituais
Práticas pedagógicas
Interação
aluno/professor Contexto histórico
*# )")' B ,-'
& . # $ % / & &" "#"% % / "$ $' & )"% $(+ (")
( ) % .
/ ,-'
#'$%+ .+ %'
# B' "$ $' .'$8" '$
"$% & $' # '8" '
2 % 3 # " . % / :& ") $ ,-' &" / ' " " ( ' ' ;
" "% / "
. 8 . %*
"$ )"$%' & '$% "8' ) : <.+ ' V? ;0 ')# $> &" " + )')"$%' & $&"
/"( ,J" " + % $' "&+. ,-' # ' 8 >' &' .' '$'
(ii)
*# )")' B ,-'
& . # $ % / & &" "#"% % / "$ $' & )"% $(+ (")
( ) % .
/ ,-'
#'$%+ .+ %'
# B' "$ $' .'
"$% & $' # '8" ' # " . % / :# 'A"%' . / B %* ' .'; "
.'$%"+& %
"$ )"$%' &' "$. . '#"& % 8 $." " 0
+) $ )' : <.+ ' V? ; ')"$%' & 1+"& &
)'$ 1+ % &'
'&" $' # 'A"%' &" )'&" $ & &" "#+2 . $' \
"&+. ,-' #'#+
!
8 . $ # 3% . #
.')+$ & &" " #
'. "& &" .') % / & &" &" +) .+ .+ '
% .+ &' .') / /=$. &'
+$' / ,-' #" '
# '( " ' $& / &+ &' +$' $( " '
") $"$>+) %" %" #' & &"
"$ $' .' " " .' $%"(
"$% & $' +$' "8 "4 / . % . /' % & # / &
"$ $' &" %")#' $%"( 5 +) %+ $'
# " .'
. " " ' '+% ' # " .'
# 1+"
"$ )"$%' $ %+ % &" '+ " + #" " " %+ " # 3% . &" '>$ "E"M : ;
&"8"$& &' $' #' $ ' " 4" " " $ $&' &" B"/"&' " ,-' ' # 'A"%' &" "&+. ,-' &' ( +#' . %* .' .'$% ' ( +#' >"(")I$ .' & " .' % & . '$ $' #" '&'
!
(iv) "
")' B ,-' "&+. ,-' 2 $.3
/ ,-'
#'$%+ .+ %'
# B' "$ $' .'
"$% & $' )" ' # '&+,-'
&" " .' " :%" %" &" )F % # " .' > ;
1+ $% & &" &" +$' %"$& &'
") 1+ & &" :C%+ $' & 8')"D
" .' &" B $.' # ' "% B ,-'
&' % 2 >' &'."$%";
"$ )"$%' & %"' & &) $ % ,-' &" #' % B ,-' & "&+. ,-' )')"$%' &
% &+ &" YK ) 8 . ,-' &' "$ $' #F2 .' .') #" & &
1+ & &" "&+. ,-' # )
3 '('
/ ,-'
# '." + " 8' ) % / "$ $' .'
"$% & $ " ,-' +$'0# '8" ' "8 "4 / . % . $/" % ( % / )"& & #' " % +%+ &"
# % . # ,-' 8 "4 /" #"& ('( .+ %+ )"$%"
"$ /" 1+ & &" &
# "$& B (")
"$ )"$%' /M('% P $' &' @ #' %+ ,J" &
'. ' $(+ % . "&+. . '$
$' #' % . #F2 . .')
% ' &" +) "$'/ &' .')# ""$ -' &' "$ $' &
$(+ #' %+(+" +#%+
.') .'$."#,-' # " . % / # % &' 8 $ & &<. & &" T &' <.+ ' VV $' .'$%"4%' &
.'$ ' & ,-' & &")'. . 2 " +$ /" B ,-' &
W
Y: (+ X7;
* * " *& )* )* ,
< " 3 *
E trago comigo todas as idades
:,,,.
< " 3 * ,
# & ' * '( &
& ! & '(
+ & ! " + ,
& )* 1
2 =!
* & + ,
:,,,.
Tive uma velha mestra
* 07 " + * '(
& " ,
3& & )* &
+ * )* *3 % ,
Cora Coralina
Y
W7
Capítulo 2
Considerações acerca das particularidades da escola brasileira
'. "& &" 2 " >'A" .'$8 (+ " ") +) )3 ( ) $' 1+ "$.'$% )' &" &" ' /" % ( ' &" " ,J" & ) $." % '# " -' .')' -' &"$F$. &" " . / &-' $& # % . & ") 8 B"$& 2") .')' ) '+ & " $'/ &' ) $ 8" % ,J" .+ %+ "$ &" -' + ' ")# " %" %")+$> '6 " ,-'
$(+ 0 '. "& &" % )2<) "/ &"$. )# " " $%" #" #" 1+ &' 6 " .' &' .') ' %'$ . &' : X;5
'. "& &" & % % & . '$ .'$ " / ' #" ' )"$' &+ . .%" % . 5 ( $&" / ,-' $' "#" %* ' /" 2 " '
." ' ) % &' @ $' ) # & -'6 # " "$% %'& / . .%" % . & 8 + &"B " #" )" 2 & &" % # . & '. "& &" )'&" $ 1+" " + % $+) %+ ,-' &" +) ( & "$%" &" / "& &" $(+ % . )+ %' & 8" "$%" & & "% ,-' & . "% " .')# % )"$% & & '. "& &" &" . % 6 :
X #6 ;
8" "." .'$& ,J" # 1+" ' +$' %"$> ." ' @ )'& & &" .+ % & $(+ ' %+(+" < +) & # " '( % / & " .' 6 .')# ""$ -' &" & 8 .+ & &" # $"." )"$%" #' +) .')# ""$ -' & " ,-' "$% " " .' " '. "& &"6
"(+$&' '+ & "+ :7!!T; &"$% " ' '2 %3.+ ' .+ %+ 1+" " " . '$ &' @ $(+
8 & $' )" ' 8 ) -' ' ) ( /" '2 "%+&' $' # )" ' $' &"
" .' & &" ' 1+" $' "/ # '#' 1+" +) .')# ""$ -' "$'/ & &' 8"$I)"$' & $(+ (") #'&" & .'$% &" +) # 3% . #"& (*( . ) .'$ "1+"$%" ") &"
+ $%" 8" $&' $' 1+ & ' &" ' &' 1+" .'$>".")' &" '$( & % 6
) %' & ") $ &' #' /'B" >"(")I$ . -' $% (' $ " .' 2 " " % "8 &" &" /"$&3 ' %+ " $ & 83. 6 " +) &' >3 1+" " 1+" "( "( ) / "& &" $-' # " % ( & & $(+ #' %+(+" '+ 1+" ($' )^ ' .'$% 2+%' &" +)
^
W
.')# ""$ -' . "$% 8 . $' 1+" .'$." $" ' 8"$I)"$' & $(+ (")U &" '+% ' &"/'% &' #" 1+ &' " ")#"$> ) " >3 &<. & $ # '&+,-' &" .'$>". )"$%' ." . &
$(+ (") " +. & $&' .') "+ " %+&' 1+" %J" > %* . 6 G3 ) &" &+ &<. & ' %'$ . &' :7!TK; A3 +2 $> / +) &" " #".%' 5
A idéia de que somos um país privilegiado, pois do ponto de vista linguístico tudo nos une e nada nos separa # "." )" .'$%+&' " #"$ ) +) &' ( $&" ) %' ( &' ")
$' .+ %+ 6 ) ) %' #' $ &" .'$ "1f=$. & $' #'
$ )"& & ") 1+" $-' " ".'$>".") ' # '2 ") &" .')+$ . ,-' "$% " 8 $%" &" & 8" "$%" / "& &" & $(+
$ & " 8 B # " ' /= ' 6 : 7!TK #6
!;c( 8' $' 'h
" .' 2 " "$%"$& & .')' # %" &" " .')# "4' .' #' '. % )2<) < ) . & #' )+ % %"$ J" #' % )2<) " "$. "( &" "# '&+B $% (' ) %' '+
)# ")"$% +) )'&" $ & &" @ /"B" * &" "1+ # )"$%' 6 ?" 8 . ) " ") )+ % " .' # " "$, &" $%"$ # 2* . " 2' %* ' & ( % +2+% B &' T6 /" 8 . )' 2+ . 8 "$<% . & )'&" $ B ,-' #" $ " ,-' &" %"8 %' %".$' *( .' $
WW
2.1 A pertinência da noção de em Mannheim
"."#,-' &" # %" & '2 &" Q $$>" ) A+$%' " %' " 2 " ' _ $'% & )"$%" $' )" ' #"& (*( .' # "." "/'. ") (+$ +) ." %' ) " % 1+ $&' $-' ' +) /" -' #' "+ $')" < '. &' #' % . #F2 . &' "( )" ) % &" YK6 ) /"B 1+" $-' .')# % > )' &" ) % & .')# ""$ -' " ". '$ )' +) "$ ' &" " +%' # $' ' " %+&'6 '2A"% /' &" $' "8 "4-' $-' " 3 "$% $ 1+" " " %< &"2 %" #' . "& % )' $ / % & &" 2") .')' $ %+ & &" &" + '2 A3 1+" " .' '. )#' % $%" 1+" % '$ )"$%' " % )2<) 8' $"." / '
" #' % # # '2 ") "&+. . '$ %+ .')' A3 +2 $>'+ H" " : X;
&" % . $&' " " " ' # '$" ' & '. ' '( & A+/"$%+&"6 i '#' %+$' ".' & % )2<) 1+" )" )' $ &<. & &" T &' <.+ ' VV ' ..> A3 / / #' % / )"$%" '2 &" " #"$ &' >F$( '5
" 3 "4 (" &' 8 ) " 1+" ' )+$&' .'$%")#' R$"' %"$> "&" .'2" %' "&+. ,-'6 :666; $$>" ) 8' &' # )" ' 8'. B3 '2 " " R$(+ ' " ")2' / $&' /' 1+" #'&") " & .+% /" '+ )" )' "A" % &' #" ."2"+ .') )+ % (F.
)#' %R$. & "(+ )"$% ,-' & $8 +=$. "&+. % / $+)
<#'. .')' $' ") 1+" os valores fundamentais que
constituem as vigas mestras da nossa civilização são
submetidos a profundas avaliações6 : GG 7!T #67K^;
c( 8' $' 'h
' % $%' 8'. )' $' ' ' > # $',-' &" '( 8' )+ & $' "$ ' C
# '2 ") &" ("$" . '$" D! :7! T; 1+" $' " / 3 &" "8" "$. # #' %+ )' +) .')# ""$ -' # ".' =$. &" # 3% . '2 ' "% $ " .' 2 " .'$%")#' R$" ")# " $' . ) $>' &" +) / ,-' &" + & ' $. > %* . 6
" " "$% &' "/ ")' # %" & %" %+ > %' '( 38 . & #'$ /" ' '2 +) $'/' "$8'1+" 2" ' & .')# ""$ -' & $',-' &" (" ,J" 1+" A'( +) $'/
+B @ 1+" %-' A3 1+" & / -' .'$ ( & # '#' % #' / $ _ $' )" '
!
WK
#"& (*( .' "$% " # 'A"%' #"& (*( .' >"(")I$ .' " .'$% >"(")I$ .' : W; $-' " #'$&" @ 1+" %J" 1+" $%" #" ) ' #" 1+ &' >'A" " # ". )"$%" $' ) . '.' )' &" +) &" + &" $(+ ' %+(+" +) /"B 1+" . %"(' &" $3 " &" " +%' $-' / ) ' )# .%' &" +) .')# ""$ -' '2%+ & $(+ (") $' # '." ' "$ $' # "$& B (")6 " ) $" ' / $ 1+" " "(")' #
" "$> $" " "()"$%' &' % 2 >' $-' < 1+" " 1+" &"8"$&" ' # 'A"%' & "& ('( G %* .' % . :7!!7; ) ' B" ' ' > %' *( 8'7 1+" ".' ")' "$% " '+% '
+%' " .')' ') $" '$, /" ? & " G &' 8 %"#> $'+ R) %' " M$" # $%"% B ' )')"$%' ) ($ 8 . % /' &" $' " .' 6 $%"$&")' 1+" ' &"2 %" 1+" " " "$') &' +%' $ % + : ^; ' # " "$% ' )'&" ' >"(")I$ .' .')' ' 1+" ) $%=) " % +%+ . # % % " ' .'$% >"(")I$ .' .')' ' 1+" / ) # ')'/" +) )'&" ' &" '. "& &" #" 8" % $+) / -' & ( )' )" R$ . & "&+. ,-' $-' " #'$&" ' $' ' # '2 ") &" #" 1+ 6
'$.' & )' .') " +.. :7!!^; 1+ $&' " " ".+ +) / -' )". $ . % A3 1+" '. "& &" $-' " % &+,-' )'$' % . &" +) #'&" &') $ $%" " &" "( .+ %+ $ / & & #" ' " ")2 ) +) . )#' $&"#"$&"$%" .'$ % %+ &' #' .'$8 %' " .'$% $+ )"$%" # ""$.> &' #' ($ 8 . &' .+ %+ )"$%" '#' %' % 1+
" /" 8 . $' &" .')# ' "$% " # 3% . #"& (*( . $ . I$ . 1+" '2 " / )' $ + &" $(+ #' %+(+" " 1+" )#"&") .'$ ' & ,-' &' # '." ' &"
8 2"% B ,-'0 "% )"$%' " #' % . #F2 . .') # '#' % "$'/ &' .')' &' R)"% ' + .+ " . '$ .+A' % ' < +) $'/ .')# ""$ -' & $(+ (")77 $. + /" # +% & ") +) / -' ) 4 % $-' )". $ . % & & $R) . '. " &
$(+ (") .')' #' %+ '+0&" 8 '+ P> P>% $ $& '2 ' ($' &' 8 (" ' &
& % &+ % $ % 6 B-' #" 1+ # '#')' +) . %"(' B ,-' 2 B & $ $',-'
&" '( #' %+ & #' Q $$>" )6
"%') $' " "$> &' "$ ' C # '2 ") & (" ,J" D /" 8 . )' 1+" ' +%' :7!!W; "$% 1+" $',-' ) & ") $ & &" (" ,-' " %3 % " & +)
( &' " 1+") $" " %")#' '+ )" )' 2 ' *( .' 1+" ' #"$ &' 1+" % '$ > 2 )"$%" ' .'$8" >" +) $'/ & )"$ -' ' 1+" %+ ( +#' '. .+A' $%" " " -' .')+$ )" )' 1+" % ( +#' $-' %"$> ) .'$/ / &' $ )" ) <#'. 6
& $%" ' +%' "%') ' . % .' %" 3 ' $&" 1+" % &+B # )' ' )"$%" " "
7
) C "%"$% $' &' % & " &" 5 2 $,' &" +) #' =) . D: K; / $ "/= .') )+ % +. &"B + #' ,J" $ . ") " ,-' ' " .' $'/ )'6
77
#* " %+ &" $.'$%3/" % %+ ' '2 " > %' '( 8 #"& (*( . # .'$ % + )' " " . # %+ ' .'$ % % )' 1+" ' F$ .' &'.+)"$%' 1+" ' )" )' %")#' ' "$% ) +) #' % . #F2 . &" "$ $' " % B") +) $'/ .')# ""$ -' # ' "$ $' &" $(+ #' %+(+" -' '
WX
#"$ )"$%' $ "4# " -' C$-' .'$%")#' $" & &" &' .'$%")#' R$"' D ") '+% # / %" $ . &' $+) ." % & % . '$' *( . $-' "(+ ' #" %"$. )"$%' .' "% /' ) #"$ ' &")'( 38 .'6 .')# ""$ -' / " . "." #" ) $=$. &' " #* ' A" + % .' $ " .' .'$%")#' R$" 6 $' # )" )'% / ,-' # " ( % )' % .')# ""$ -' ") 1+" " &" ( % % $',-'6 1+" " "$ ' ' +%' # )" )"$%" .' '. ") " "/' ' " % &' %" "$% $&' > /" &+ / # "&') $ $%" $ .')# ""$ -' &' # '2 ") & (" ,J" 2" 5:7; ' "$8'1+" #' % / % " : ; ' "$8'1+" +2A"% / % ')R$% .' ")-'6
"(+$&' ' +%' ' "$8'1+" #' % / % # "/ "."+ $ $, A3 1+" " " # '."&" & "% )"$%" &" +) % & ,-' +) $ % 6 " #"$ )"$%' .'$."2" ' %")#' C"4%" $ B &'D &" ) $" )". $ . % 6 '$% #'$&' " " .'$."#,-' &" %")#' %")' 1+" 1+" " &" '. # ' %")#' $%" ' 5 ' %")#' / /"$. 6 " .' &' .') ' #"$ &' 7 5
, @ &< &" +$ & &" (" . '$ ' > 2 %+ . 2'+,' ")# "( &' # " " %+& ' % $ .+ ' &' )'/ )"$%' " # %+ _ 1+" / $> "$&' #+ )"$%" "4%" $'5 2 " &' +$ . )"$%" ") >' )" " $' " <.+ ' #'&" "
+2 % %+ &' #' +) .'$." %' 1+" )"&" $%" $ )"$%"6 : G 7!!W #67!!;
$',-' ) $$>" )" $ &" (" ,-' $' < 2 % $%" . #' "(+$&' '##'5
Q $$>" $ $%" " &' $ "4# . ,-' & .'$ % +,-' &' .'$>". )"$%'
'. # '.+ '+ &"8 $ (" ,-' .')' +) C8 %' .' "% /'D .')' +) 8' ) &" %+ ,-' '. 6 + "A $ '( )"$%" ' .'$." %' &" A+/"$%+&" +$ & &" &" +) (" ,-' $-' < +) ( +#' .'$. "%'
.')' 8 ) % 2' '+ " % 6 $1+ $%' +) ( +#' '. .'$. "%'
&"8 $" " .')' C+$ -' &" +) $F)" ' &" $& / &+' % /< &" ,' $ %+ )"$%" &" "$/' / &' '+ .'$ . "$%")"$%" &" "A &' D
: #6 7! ;
7
WY
)"& & ") 1+" $',-' &" .'$"4-' (" . '$ #'%"$. B ,J" " 1+" +$ & &" (" . '$ $-' . .+$ . "/" +) ( +#' .'$. "%' % .')' +) 8 ) '+ " % #' %+ )' 1+" ' ")# "(' & "4# " -' '( 0 *1& #'&" & .'$% &
".' =$. &" +) " #* ' &" # 3% . #"& (*( . &" +) # &' $& # " "$%" $ " .' 2 " &" #" %' &" % $% #' % . #F2 . 1+" %"$% ) $ % + $'/' +)' # ' 1+ & ' &" ' &' 1+" .'$>".")' 6 ' " .' $ ." .'$8" '$ '('
& ") $ ,-' &" " &"3 ' 8 B " #" ,-' #"& (*( . A" + % . $ .' I$ ' 1+" A+ % 8 . $' " .' > #' "8" "$. " " ( +#' .')' '( 0 *1& 6 + % # 3% . .'$%")#' R$" $' 1+" .'$." $" ' "$ $' & $(+ #' %+(+" $& " %-' ( &
" " " #* ' .' '$ 6
L+" % & ,-' < " 1+" ( "( %-' ")'%' )')"$%' > %* .' " " "/ &"$. ") # 3% . " .' " .'$%")#' R$" eQuem '+o quê "% ' )"$% # 3% . '2 ' "% ") $' " .' .'$%")#' R$" e ' ..>
#" '$ & &" &" . & ("$%" & %+ ,-' '8 " :666; $8 +=$.
.'$A+$% & )'% / ,J" 1+" / ) A+ %3 ' "1+ %'
& $R) .' &' # #< &" ")#"$> 6 "8 . =$. &' A+ % )"$%' .'$ "(+ &' % &+B " $" " %" )' #" $.' #' ,-' &' / ' " # "&') $ $%" $' %") 6 No caso da escola, tais
valores são, como acima nos referimos, de natureza predominantemente conservadora – isto é – tradicionalmente
oposta a inovações6: G 7!T #6 7Y ;c( 8' $' 'h
% %+ ' &" "4")# 8 . ,-' '2 " / " 1+" $ G %* + %+ ' " #"$ ' %")#' "8 "4J" #'$% ) +#%+ .') > %* $" . ) $> " $' "$% &' &" +) &" .'$ % +,-' & &< &" # '( " ' .')' $' ) > %* . ") &"8" &" +) .'$."#,-' &' %")#' > %* .' 8+$& & $ "4#" =$. .'$. "% &' +A" %' 7W #' % $%' 8 $ &
.') / -' ) $$>" )" $ &" %")#' " &" $' # "'.+# ,-' ") %"$% )' # " "$% +) $%" 8 ." & > %* & " .' # % &" "+ "4 +$' $/" %"$&'
) > " 1+ & . "& 2 & &" / %' 1+" 2' # %" &' " %+&' > %' '( 38 .' 1+" #" 1+ )' &"2 +, ) " # "&') $ $%")"$%" '2 " &'.+)"$%' '8 . 6 % %+&"
7W
W^
)"%'&' *( . " %3 8 $ & .') 1+ ' 1+" $$>" )7K &" % . .')' 8 ( & &" &'
. %< ' . '$' *( .' # " #' %+ +) .')# ""$ -' &" (" ,-' +) /"B 1+"
% / $.+ &' +) ( +#' ($ 8 . <) & ' $. + ")
)" )' 1+" $%"$,J" &" 8' ) ,-' " &" .'$8 (+ ,-' # % & 1+ $'/ )# " J" " .'$%". )"$%' ")" ("$%" #'&") " # '." &' .') +) & ",-' )# )"$%" # " . % :666;
($ 8 . ,-' '. & "4 %=$. &" $%"$,J" 8' ) % / .'$ %" ") 1+" % /< &" #'&") " % / $.+ &' $. + /" ' $& / &+' 1+" " %-' " # . )"$%" "# &' " 1+" $+$.
) $% /" ) .'$% %' #" ' +$ .') ' '+% ' 6 : G 7!!W
#6 X;
" ) $" . "& % )' 1+" " / $.+ ,-' " ) $ 8" % ") 1+ 1+" %")#' 1+ $&' +) # '8" ' &" #" %' &' 1+" 8' &". $ &' #' +) &'.+)"$%' '8 .
"A " " # '&+B &' #' +) ( +#' &" & " % '+ " 1+" & # % . ") &" + 1+ ' ' 1+" " %3 ( &' +) % & ,-' . % B & ") # 3% . #"& (*( . "/ &"$. & ") +) &" + " ' 1+" & 8" " &" +) "& ('( V j '+ S < # ". -' 1+" ' %" )' (" ,-' )# )" ' .'$." %' A3 1+" . "( " " / $.+ ' .') 1+") # % .
<) &' %")#' $" '+ &" " % +%+ 2 ' *( . %-' 2") $%"% B &' #' H" " : X;6 ' . ) $>' &" # " "$% # )" "/ &=$. & )"$% & &" &" " %=$. @ )+& $, $& )+ %' & ") $ & "$% " ' &'."$%" &" $(+ #' %+(+" %')")' +) $'%3/" " " . "."&' " %+&' " B &' ") 7!!7 $' % %' "&" 6 #" 1+ &'
"'%I$ ' ' " +$" 1+ 2" " ' #' . '$ )"$%' $%" # "% ,-' " ' # $"A )"$%' & % / & &" $(+ % . " #"& (*( . &' # '8" ' " "("$%" &" . " & $%" &" +) &'.+)"$%' "$%-', 5 # & & = # 7& . +2 & $' "8 "4-' '2 " "8 .3. & # '#' % &' ( 2 $"%" &' (" %' " & "&+. ,-' 2 " " " $' % '+4" "(+ $%" .'$. + J" $ 1+" '. -'5
7K
% / $.+ &' .'$ +$ ( +#' ($ 8 . &")3 $. + "$ +$' ) )' 1+" $%"$. '$" &" 8' ) . *$ M &" .'$8 (+ . *$ # % &" .+ " $+"/ )# " '$" M .'$%". ) "$%' ")" ("$%" #+"&"$ " # '." &' .'$ +$ & ".. *$ )# )"$%" # " . % 6 :666; ($ 8 . . *$
WT
76 !Xl &' "$% "/ % &' "( ) %" ") "$% &' & 8 .+ & &" &" &" . "/" ' # $. # ' )"%'&' *( .' " %"* .' 1+" &-' 8+$& )"$% ,-' @ '#' % 2") .')' " .' $(f % . &" 1+" " " # $. # ' " ' ( $ )U 6 Xl &' # '8" ' " .'$8 ) ) %" "."2 &' % " $ )"$%' " ' "$% ,J"
# )# ")"$% % # 3% . 6
+% ' % 2 >' 1+" )" "." $' %"$,-' .')' +) # )" "/ &=$. < ' &" S+ " P &" " ." + " :7!!X;6 ) +) & " % ,-' .+A' '2A"% /' " &" $" +) 1+ & ' & & . # $ '$%"F&' " "%'&' '( &" $(+ ' %+(+" ") " .' &" ) ( %< ' & "&" #F2 . &' % &' &" -' + ' # " /" 8 . )#' %R$. &' "$ $' & & . # $ $ 8' ) ,-' &' 8+%+ ' # '8" ' " 1+" +) ) . " &" " %+ $ < " $ . +%' .'$. + + 1+" C ) ' # %" &' "$% "/ % &' .'$% .') "4#" =$. # '8 '$ $%" ' $ < " $ . &' 7g ( + ' 1+" >"
# '#' . '$ +) / -' # ()3% . &' "$ $'6 # 3% . < 1+" + %"$% ) ,-'
&'."$%" $ 3 " & )"%'&' '( " #". 8 . " $-' ' .'$>". )"$%' . &=) .' # '# )"$%" & %'6D
) '+% ' " %+&' )+ %' "# " "$% % /' # & .'$% $+ & &" @ $' "8 "4-' " B &' #' / 6 # $ ' " ' ") 1+ % ' " .' &" -' + ' :&+ # % .+ " " &+ #F2 . &+ $%" ' 7' ")" % " "% /' &" #+2 . &' '2 ' % %+ '
C "% )"$%'5 &' # '." ' &" "4. + -' '. ' / . ' & # 3% . #"& (*( . D ' " '7X : T; /" 8 .'+ $ #" #".% / &" +$' " # '8" ' " 1+" ,J" # '#' % " )
$"8 . "$%" # +% & $+) " . % % 8 . '+ &" .'$%"4%+ B & .') % "8 )".R$ . ' 1+" (" / $' +$' 5 $& 8" "$, &" .')# ')"% )"$%' .') % "8 "$% " '+% ' .')#' % )"$%' 1+" )#"& ) .'$ % +,-' &' .'$>". )"$%'6
$& 1+" > A +) % & ,-' &" " %+&' 2 " &' ") $3 " &" &'.+)"$%' % .')' 1+" " .+A' %"' < &" "8' ) "&+. . '$ "8" "$. & $ $" & &" &' %")#' %"$. '$ )' #' '+% ' &' # '#' "(+ $%" . %"(' &" $3 " &" # 3% . #"& (*( . @ +B & .'$."#,-' ) $$>" )" $ &" (" ,J" 2" 5 : ; (" ,-' A" + % . U : ; (" ,-' +) $ % : ; (" ,-' " .' $'/ % : /; (" ,-' %".$ . % " :/; (" ,-' '. ' $%" . '$ % 7Y6
7X
/ 6 # $6 C "% )"$%'5 &' # '." ' &" "4. + -' '. ' / . ' & # 3% . #"& (*( . 6D $5>%%#500EEE6>'%%'#' 6.')0/ &"%+ W0 / 6>%)
." &' $' & 7 0 70 T @ 7 >6
7Y