Ruvarac

II

ÓÂÎÄÍÅ ÍÀÏÎÌÅÍÅ

„Ñðáñêè êœèæåâíèöè áèëè ñó êàî è šóáèòåšè öâå-žà, êî¼è âåëèêó ðàäîñò è óæèòàê ó öâåžó íàëàçå, è ïîíîñå ñå òèì øòî ¼å ó œèõîâîì âðòó íèêëî, íå ðàçáè¼à¼óžè, ïàê, ñåáè ãëàâå ñ ôèçèîëîãè÷åñêèì èñïèòèâàœèìà.“1 Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå (1884) ñàñòî¼å ñå èç äâà ïî÷åòíà íàó÷íà ïîêóøà¼à ìëàäîã áå÷êîã ñòóäåíòà ïðàâà £îâàíà Ðóâàðöà: Ïðåãëåäà äîìàžèõ èçâîðà ñòàðå ñðïñêå ïîâåñíèöå è Ïðèëîãà ê èñïèòèâàœó ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà. Îâå äâå ðàñïðàâå ïðåä-ñòàâšàëå ñó, ó âðåìåíó ñâîãà ïî¼àâšèâàœà, ïðàâè äîãàà¼. Èñòî-ðè¼ñêè ïðèëîçè ìëàäîãà Ðóâàðöà èíèöèðàëè ñó ÷àê, 27. îêòîáðà 1858, ïðåäëîã £îâàíà €îðåâèžà, îíäàøœåã ñåêðåòàðà Ìàòèöå ñðïñêå, äà ñå ïîñëîâè íà èçðàäè Èñòîðè¼å ñðïñêîã íàðîäà íà¼-ñòàðè¼åã âðåìåíà ïîâåðå óïðàâî œåìó, óç îáðàçëîæåœå äà ¼å ìëà-äè èñòðàæèâà÷ âåž ïðâèì ñâî¼èì ðàäîâèìà ïîêàçàî äà èìà äî-âîšíî ñïðåìå è íàó÷íå àêðèáè¼å çà ò༠ïîñàî.2 _{Îáðàžà¼óžè ñå} 1 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 1884, 19.} 2 _{„Íà¼ïîñëå íàäàì ñå äà ïàæšèâîñò ÷èòàòåšà ëàíñêå Ñåäìèöå íèó} ìèìîèøëè ÷ëàíöè î íàøèìà íàðîäíèì ïåñìàìà îä Âà¼óíîâà. Êî ¼å îâå ÷ëàíêå ïàæšèâî ÷èòàî, ìîðàî ñå äèâèòè òîìå èñòîðè¼ñêîì çíàœó, òîì ïðè-šåæàâàíè¼ó ó èñòðàæèâàœó è òîì îøòðîóìšó ó ñðàâíèâàœó è ïðåöåœè-âàœó èñòîðè¼ñêè äàòà; ñâî¼ñòâà, êî¼à ñå è êîä ñòàðè¼è ðåòêî ñïî¼åíà íàëà-çå, êî¼èì ñå äàêëå òèì âåžìà ðàäîâàòè ìîæåìî, øòî èõ êîä ìëàäîã ÷îâåêà – êî¼è òåê øòî ¼å 20-òó ãîäèíó æèâîòà ñâîã ïðåøàî – ó òàêî êðàñíî¼ ñâåçè íàëàçèìî. £à ñàì îâîãà ìëàäîã ëèòåðàòà ïèòàî, áè ëè ñå îí ïðèìèî, äà èçðàäè êðèòè÷íó ñðïñêó èñòîðè¼ó èëè öåëó, èëè áàð êî¼ó ïîâåžó ïàðòè¼ó ñðïñêå èñòîðè¼å, è îí áè ñå ðàäî ïðèìèî îâîãà ïîñëà, êî¼è ìó ¼å – êàî øòî ñå èç ñâåãà âèäè – íà¼âàòðåíè¼à æåšà æèâîòà œåãîâîã. Çà èñòîðè¼ó ñðïñêó îä íà¼ñòàðè¼è âðåìåíà äî ïðîïàñòè íà Êîñîâó, êî¼à íàì ¼å ïàðòè¼à íà¼òàâ-íè¼à è íà¼íåïîçíàòè¼à, èøòå îí ìàëî âèøå îä ãîäèíå äàíà âðåìåíà, è íåêà

ñâî¼èì áå÷êèì øêîëñêèì äðóãîâèìà ïîâîäîì ãåíåðàöè¼ñêîã ñêó-ïà íàêîí òðèäåñåò ãîäèíà, Ðóâàðàö ó ïðåäãîâîðó ïðåøòàìñêó-ïàíîã èçäàœà ñâî¼èõ ñòóäåíòñêèõ ðàñïðàâà èçðàæàâà æàšåœå øòî ¼åä-íó òàêâó íàó÷¼åä-íó ñèíòåçó íè¼å äîñïåî è äà îñòâàðè.3 Ó Ïðåãëåäó äîìàžèõ èçâîðà ñòàðå ñðïñêå ïîâåñíèöå, ïó-áëèêîâàíîì ïðâè ïóò 1856. ã. ó íîâîñàäñêî¼ „Ñåäìèöè“4_{, ìëàäè} £îâàí Ðóâàðàö êàî íà¼âàæíè¼è çàäàòàê è „æèâîòíó ïîòðåáó“ ñðï-ñêå íàóêå èçäâà¼à èçäàâàœå èçâîðà. Ïîçèâà¼óžè ñå íà Èñòîðè¼ó £îâàíà Ðà¼èžà, êàî íà „îñíîâ ñâåêîëèêîã èñòîðèîïèñíîã äåëî-âàœà ñðáñêèõ íàó÷åíèêà“, Ðóâàðàö ïîñåáíî èñòè÷å íåêðèòè÷-êè êàðàêòåð äîòàäàøœå ñðïñêå èñòîðèîãðàôè¼å êî¼à ñå ó òîêó öåëîã ¼åäíîã âåêà çàäîâîšàâàëà ïðåóçèìàœåì ïîäàòàêà èç Ðà-¼èžåâîã äåëà, áåç íåîïõîäíîã ïîçíàâàœà è ðàçóìåâàœà èçâîðà. êœèæåâíà ñïîìîžíà ñðåäñòâà. £à ìèñëèì äà Ñë. Ìàòèöà íà ïðåäëîã ìî¼ ïðèñòàíå, è îâî íàðîäíî äåëî îâîìå ìëàäîì ÷îâåêó ïîâåðè; ñïîñîáíè¼åã, è êî¼è áè ñå îâîãà ïîñëà ñ âåžèì ïè¼åòåòîì ïðèìèî, òåøêî žåìî ìåó ñïèñàòåšèìà íàøèì íàžè.“ – £. €îðåâèž, Ëåòîïèñ Ìàòèöå ñðïñêå, 1859, 98, 172. 3 _{„Ñ êàêâèì âåñåëèì ëèöåì ïîëåòèî áèõ ó Áå÷ íà äðóæíè ñàñòàíàê} ïîñëå òðèäåñåò ãîäèíà, à ïîçíàâà¼óžè äîáðî ñðöå âàøå çíàì, êàêî áè ñå è âè ðàäîâàëè, êàä áè âàì ñå ïîôàëèòè ìîãàî ñà ðàäîì ñâî¼èì ïîñëå ðàçëàçà íàøåã èç Áå÷à, êàä áèõ âàì ïîêàçàòè ìîãàî ñâî¼ó îöåíó è êîìåíòàð íà ñâå æèâîòå êðàšåâà è öàðåâà è äåñïîòà íàøèõ, ñâî¼ó Serbiju sacru, ñâî¼ êðè-òè÷êè ïðåòðåñ ñâàêîã ïîäàòêà Ëåòîïèñà íàøèõ.“ – È. Ðóâàðàö, Äâå ñòó-äåíòñêå ðàñïðàâå, Ïðåäãîâîð, IV. 4 _{„Ñåäìèöà ¼å óâåê èøëà êàî êœèæåâíè äîäàòàê Ñðáñêîãà} äíåâíè-êà, è ñâå äî 1854. óðåèâàî ¼å ñàì Äàíèëî Ìåäàêîâèž. Íî êàêî ñå ïîñàî íà Ñðáñêîì äíåâíèêó ðàçâè¼àî, Ìåäàêîâèž ïðåäà Ñåäìèöó íàðî÷èòîì êœè-æåâíîì îäáîðó, ó êîìå ñó áèëè €îðå Ïîïîâèž, £óëè¼å Ðàäèøèž, £îâàí €îðåâèž è €îðå Íàòîøåâèž. (...) Àëè èïàê, Ñåäìèöà è òàêî çàâèñíà, áèëà ¼å ïðèêóïèëà îêî ñåáå ñâå îíî øòî ¼å èìàëî ãëàñà ó îíäàøœî¼ ñðï-ñêî¼ êœèæåâíîñòè, êàêî ñòàðå âåëè÷èíå, òàêî è ìëàäå ñíàãå. £îâàí Ñò. Ïî-ïîâèž áèî ¼î¼ ¼å ðåâíîñàí ñàðàäíèê, £îêñèì Íîâèž Îòî÷àíèí øòàìïàî ¼å òó îäëîìêå èç ñâî¼å Ìîñêîâè¼å è Ñðáñòâà, £îâàí Èëèž ñâî¼å ñòèõîâå, ìåó îñòàëèì è Õàñàíà Ïåïåšàðà, òó ¼å è Íèêîëà Áîðî¼åâèž, à ïîðåä œèõ: £î-âàí £î£î-âàíîâèž, €óðà £àêøèž (’Òåîðèí’), Ñòå£î-âàí Âëàä. Êàžàíñêè. Òó ïîä øèôðîì ’Âà¼óíîâ’, ïî÷èœå ñâî¼ èñòîðè¼ñêè ðàä è Èëàðèîí Ðóâàðàö.“ – £. Ñêåðëèž, Îìëàäèíà è œåíà êœèæåâíîñò, 72-73.

Êàî íà¼âàæíè¼å èçâîðå çà ñðïñêó èñòîðè¼ñêó íàóêó Ðóâàðàö íà-âîäè õðèñîâóšå, äèïëîìå, ïîâåšå, óãîâîðå è äðóãå ëèñòèíå ñðï-ñêå âëàñòåëå, êàî è íàòïèñå, êî¼è ñàäðæå „÷åñòî âåîìà âàæíå èñòîðè÷êå äàòêå è ¼åñó ó òîëèêî òàêîåð ïðàìåí çà ïîâåñíèöó íàøó“. Ãîâîðåžè î Ïîâåñíèöè ñðïñêîã íàðîäà îä Äàíèëà Ìåäàêî-âèžà (1851), Ñòåðè¼à ó èñòîì ïðàâöó íàãëàøàâà óòåìåšèòåšñêè äóõ Ðà¼èžåâå Èñòîðè¼å, àëè èñòè÷å è œåíà îãðàíè÷åœà, êàî è íåîäëîæíó ïîòðåáó äàšå äóõîâíå íàäãðàäœå: „Èìà âèøå îä 80 ãîäèíà êàêî ¼å àðõ. Ðà¼èž íàïèñàî ñâî¼ó Èñòîðè¼ó ’ðàçíèõ ñëà-âåíñêèõ íàðîäîâ, íàèïà÷å Áîëãàð, Õîðâàòîâ è Ñåðáîâ’. Êàä ñå óçìå äà ó îíî äîáà è êîä äðóãè åâðîïñêè íàðîäè êðèòè÷íà ñâå-òëîñò íè¼å áèëà âåëèêà, äà ¼å Ñðáè¼ó ãóñòè ìðàê ïîêðèâàî, ó êî¼è ïðîíèêíóòè íè¼å áèëî ìîãóžíî: ìîðàìî ïðèçíàòè äà ¼å Ðà¼èž ñà ñâî¼îì ïîâ¼åñíèöîì ó÷èíèî ÷óäî.“5 Ðóâàðàö èçâîðå ðàçâðñòàâà ó äâå îñíîâíå ãðóïå: 1. „íåïî-ñðåäíå“, ïðâîòíå ïîâåñíè÷êå èçâîðå; 2. ïîñðåäíå, „îäâåäåíå“ èç-âîðå. Ó îâå äðóãå ñâðñòàâà „èñòîðè÷êà äåëà ïîçíè¼èõ âðåìåíà, êî¼èõ ñó ïèñöè óïîòðåáèëè èçâîðå ïðâå âðñòå, è êî¼à ó òîëèêî çàñàä, äîê ñå îâè ïîñëåäœè íå íàó, ìåñòî œèíî çàñòóïà¼ó“6_{. Âåž} îâäå ñå ìîæå óî÷èòè îñíîâíà ðàçëèêà ó ïðîãðàìñêèì ñòàâîâèìà Èëàðèîíà Ðóâàðöà è Ñòî¼àíà Íîâàêîâèžà, êî¼è ó ïðâîðàçðåäíå èñòîðè¼ñêå èçâîðå óáðà¼à è „íàðîäíó òðàäèöè¼ó“. Íîâàêîâèž èç-âîðå äåëè íà òðè ãëàâíå âðñòå: ïðâå, íà¼ïîóçäàíè¼å, ñàâðåìåíå ñïîìåíèêå è àóòåíòè÷íå ëèñòèíå è çàïèñå; äðóãå, äîìàžå è ñòðà-íå ïèñöå, êî¼è ñó óòîëèêî ïîóçäàíè¼è óêîëèêî ñó áëèæè àóòåí-òè÷íèì èçâîðèìà; è òðåžå, êî¼å çàñòóïà „íàðîäíî ìèøšåœå èëè íàðîäíà òðàäèöè¼à î äîãàà¼èìà“7_. 5 _{£. Ñòåðè¼à Ïîïîâèž, Êðèòèêå, ïîëåìèêå, ïèñìà, ïðèð. Ä. Èâàíèž,} Âðøàö, 2001, 147. 6 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 11.} 7 _{Ñò. Íîâàêîâèž, Íàðîäíå òðàäèöè¼å è êðèòè÷êà èñòîðè¼à, ó:} Ñòî-¼àí Íîâàêîâèž è „ôèëîëîøêà êðèòèêà“, 52.

Ìëàäè £îâàí Ðóâàðàö ó íåïîñðåäíå èñòîðè¼ñêå èçâîðå óáðà¼à ëåòîïèñå8 _{è æèòè¼à}9_{. Çà ïîäåëó ëåòîïèñà êîðèñòè ñïîšàøœè} êðè-òåðè¼óì – œèõîâ îáëèê è äóæèíó – êëàñèôèêó¼óžè èõ íà êðàòêå ëåòîïèñå („kurze Annalen“) è õðîíèêå, îäíîñíî ðîäîñëîâå.10 _Îâà Ðóâàð÷åâà ïîäåëà ïðåäñòàâšà ïðâè ïðàâè ïîêóø༠ðàçãðàíè÷åœà ëåòîïèñà è ðîäîñëîâà ó ñðïñêî¼ èñòîðèîãðàôè¼è.11 _{£îø áîšó è} ñâå-îáóõâàòíè¼ó ïîäåëó äàî ¼å ó ÷óâåíî¼ ðàñïðàâè Î êíåçó Ëàçàðó.12 8 _{„Ïðåìà Ðóâàð÷åâî¼ ïîäåëè, êî¼ó óñâà¼à è Šóáîìèð Ñòî¼àíîâèž,} ðàçëèêó¼åìî ñòàðè¼å è ìëàå. Ñòàðè¼è ëåòîïèñè – êî¼å ïî €. Ðàäî¼è÷èžó òðåáà íàçèâàòè Ïîâåñò î ãîñïîäè ñðïñêî¼ – ïðèêàçó¼ó óêðàòêî âëàäó ñâèõ Íåìàœèžà.“ – Ï. Òîìàö, Êîñîâñêà áèòêà, 1968, 17. 9 _{„Îäíîøåœå ìåó îâå äâå ôîðìå íè¼å òàêâî, äà áè ñå óçåòè ìîãëî,} äà ¼å ¼åäíà ôîðìà èç äðóãå ïðîèçèøëà, è òå÷à¼åì âðåìåíà ¼åäíà ñå èç äðóãå ðàçâèëà, æèâîòîïèñè èç ïðîñòå è íåñàâðøåíå ôîðìå ëåòîïèñà: âåž îáà ïðàâöà èäó íàïîðåäî, ïðåìäà ñå êàäêàä ¼åäàí äðóãîã äîòè÷å, ¼åäàí ó äðóãè ïðåëàçè.“ – È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 2. 10 _{„Ñâè ðîäîñëîâè êî¼èìà ðàñïîëàæåìî (10 òåêñòîâà – ðåäàêöè¼à)} ïîòåêëè ñó èç ¼åäíîã îðèãèíàëà. Íè¼åäàí îä œèõ íå ïðåäñòàâšà ïðâîáè-òàí òåêñò, à ìåóñîáíî ñå ìíîãî ðàçëèêó¼ó. Ñâè ñó îíè ïðåðàèâàíè – ñêðà-žèâàíè, ñàæèìàíè èëè äîïóœàâàíè – îíèì ÷åãà ó ïðâîáèòíîì òåêñòó íè¼å áèëî. Ïî îöåíè Èëàðèîíà Ðóâàðöà ïðâîáèòàí ðîäîñëîâ ñàñòàâèî ¼å Êîí-ñòàíòèí Ôèëîçîô íåøòî ïðå ñâîã äåëà Æèâîò äåñïîòà Ñòåôàíà Ëàçàðå-âèžà, äàêëå, ó ïðâî¼ ÷åòâðòèíè XV âåêà. Òî ¼å áèî êðàòàê òåêñò, óïðàâî îíàêàâ êàêàâ ¼å ó äåñïîòîâî¼ áèîãðàôè¼è. Šóáîìèð Ñòî¼àíîâèž ñëàæå ñå ó ïîãëåäó âðåìåíà è àóòîðà, ñàìî ìèñëè äà ¼å ïðâè ðîäîñëîâ áèî îïøèðíè-¼è, à äà ãà ¼å Êîíñòàíòèí ñêðàòèî. €îðå Ðàäî¼è÷èž òî óñâà¼à, àëè äîêàçó¼å äà ¼å ïðâè ðîäîñëîâ ñàñòàâšåí ïî èíòåíöè¼è êðàšà Òâðòêà äà áè äîêàçàî ñâî¼å ïðàâî íà íåìàœèžêó êðóíó. Ïî œåìó îíè ñó ñå ðàçâè¼àëè ïðåìà ïî-òðåáàìà âëàäàëàöà. Òâðòêîâ ¼å íàñòàî èçìåó 1374. è 1377, çàòèì ¼å äîøàî Ñòåôàíà Ëàçàðåâèžà (1402-1427), ïà äåñïîòà €óðà (1433-1446), ñðåì-ñêèõ Áðàíêîâèžà (1506-1509) è, íà¼çàä, ðîäîñëîâ £àêøèžà (1563-1584) è òó ñå ðàçâî¼ ïðåêèäà íåñòàíêîì ïîñëåäœå ôåóäàëíå ïîðîäèöå îä çíà÷à¼à.“ – Ï. Òîìàö, Êîñîâñêà áèòêà, 16. 11 _{„Ìåóòèì, òàêîçâàíè ñòàðè¼è ëåòîïèñè íå ñàäðæå ÷èíèîöå} ïðà-âîã ëåòîïèñà. Õðîíîëîãè¼à ¼å âåîìà îñêóäíà – çàáåëåæåíî ¼å ñâåãà íåêîëè-êî ãîäèíà.“ – €. Òðèôóíîâèž, Ñðïñêè ñðåäœîâåíåêîëè-êîâíè ñïèñè î êíåçó Ëàçàðó è Êîñîâñêîì áî¼ó, 163. 12 _{„Ñâå äî Èë. Ðóâàðöà íè¼å ñå ïðàâèëà ðàçëèêà èçìåó ðîäîñëîâà è} ëåòîïèñà. (...) Èë. Ðóâàðàö (Î êíåçó Ëàçàðó 237-239) ¼å èçäâî¼èî ðîäîñëîâå

Ðóâàðàö ¼å ó Ïðåãëåäó èñòàêàî îñíîâíà îáåëåæ¼à äîòàäàøœå ñðïñêå èñòîðèîãðàôè¼å, èçäâî¼èî œåíå íà¼âàæíè¼å òîêîâå è íî-ñèîöå è äàî êðàòàê ïðåãëåä ïîñòèãíóòèõ ðåçóëòàòà. Íàâåî ¼å è îñíîâíå ïðåìèñå íà êî¼èìà ìîðà ïî÷èâàòè êðèòè÷êà íàöèîíàë-íà èñòîðèîãðàôè¼à, êàî è íàöèîíàë-íà¼âàæíè¼å çàäàòêå êî¼è î÷åêó¼ó œåíå ïîñëåíèêå. Èçäâî¼èî ¼å, ïðå ñâèõ äðóãèõ, èçäàâàœå íà¼ñòàðè¼èõ èçâîðà – íåïðîó÷åíèõ çàïèñà è ëèñòèíà. Óç òî, ïîêàçàî ¼å çàâèä-íó íàó÷çàâèä-íó ñïðåìó è øèðîêî ïîçíàâàœå ãðàå.13 Äðóãè Ðóâàð÷åâ øêîëñêè ðàä, Ïðèëîã ê èñïèòèâàœó ñðï-ñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà, èçëàçèî ¼å òîêîì 1857. è 1858. ã. ó „Ñåäìè-öè“.14 _{Èëàðèîí Ðóâàðàö ¼å ó Ïðèëîãó ïðâè ó ñðïñêî¼ íàóöè} ïîêó-øàî äà íà äîìàžî¼ ãðàè ïðèìåíè ðåçóëòàòå íåìà÷êå ìèòîëîøêå øêîëå. Èñõîäèøòå ñðïñêå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å, óáåäšèâî ¼å äîêàçè-âàî Ðóâàðàö, ¼åñòå ìèò, à íå èñòîðè¼à. Ìèò ¼å, íàèìå, îíî æèâî-òâîðíî ¼åçãðî íà êîìå ¼å ñàçäàíà ñðïñêà ¼óíà÷êà ïåñìà î „¼óíàöè-ìà è äîãàà¼è„¼óíàöè-ìà íà¼ñòàðè¼èõ âðåìåíà“. „£óíà÷êà ñêàñêà“ ¼å åïñêà òðàíñïîçèöè¼à äðåâíå „áîãîâñêå ñêàñêå“, à ó œåíèì íà¼èçðàçè-îä ëåòîïèñà, à ëåòîïèñå ïíà¼èçðàçè-îäåëèî íà ’ïîêóøà¼å’ äà ñå ñàñòàâè ëåòîïèñ (êàî øòî ¼å êîïîðèœñêè è äð) è ïðàâå ëåòîïèñå (êàî øòî ¼å ñå÷åíè÷êè è äð).“ – Š. Ñòî¼àíîâèž, Ñòàðè ñðïñêè ðîäîñëîâè è ëåòîïèñè, Áåîãðàä-Ñðåìñêè Êàðëîâöè, 1927, VII. 13 _{„Ó ïðâî¼ ðàñïðàâè ïîêàçàî ¼å Ðóâàðàö êîëèêî ¼å âåž êàî ñòóäåíò} ñàâëàäàî èçâîðå çà íàøó ïîâåñò, è âåž òó ñå œåãîâ êðèòè÷êè òàëåíàò èñïî-šèî, ¼åð ¼å íà íåêîëèêî ìåñòà èñòàêàî çàâèñíîñò ñðïñêèõ ëåòîïèñà îä ñòà-ðèõ æèòè¼à. Îí ¼å âåž òàäà óêàçàî íà âàæíîñò ëèñòèíà êàî èçâîðà ïðâîãà ðåäà è íà çíà÷༠ìëåòà÷êèõ ðåëàöè¼à, ïîñâåäî÷èâøè òèìå äà ñó ìó äîáðî áèëà ïîçíàòà äåëà Ðàíêåîâà. Îí ¼å êàî ìëàäèž óî÷èî çíà÷༠Äóêšàíèíîâå õðîíèêå è íàãëàñèî ïîòðåáó èñòîðè¼ñêî-êðèòè÷êîãà èñïèòèâàœà òîãà ñïî-ìåíèêà. Ó òîì ÷ëàíêó èñòèöàøå îí âåž òàäà ïîòðåáó ñèñòåìàòñêîã çáîð-íèêà ñòàðèõ ñðïñêèõ çàïèñà, è òó œåãîâó æåšó èñïóíèî ¼å òåê ïðåä êð༠œåãîâà æèâîòà àêàäåìèê Šóá. Ñòî¼àíîâèž, êîãà ¼å ïîêî¼íèê îáèëàòî ïîò-ïîìàãàî, ïðèîïžèâøè ìó 213 çàïèñà.“ – £. Ðàäîíèž, Èëàðèîí Ðóâàðàö, Ëåòîïèñ Ìàòèöå ñðïñêå, 1905, êœ. 233, ñâ. VI, 108. 14 _{„Ñåäìèöà“, VI, 1857, 17-19, 25-27, 33-36, 49-52, 68-69, 81-83,} 89-90, 106-108, 113-114, 137-138, 161-162, 177-178, 193, 194, 211-213, 143-145, 265-268; 1858, VII, 6-8, 57-60. Ïðåøòàìïàíî ó: È. Ðóâàðàö, Äâå ñòó-äåíòñêå ðàñïðàâå, 1884, 19-102. Äîäàòàê, 115-116.

òè¼èì ëèêîâèìà ïðèñóòàí ¼å ïàãàíñêè ïàíòåîí è ñâåò íåáåñêèõ, êîñìîãîíè¼ñêèõ äîãààœà. Ïîëàçåžè îä îñíîâíå ïðåìèñå äà ¼å „¼óíà÷êà ñêàñêà“ áèíàð-íà òâîðåâèáèíàð-íà, ñà÷èœåía îä äâà îñíîâáèíàð-íà ñàñòî¼êà, „õèñòîðè÷êîã è áà¼îñëîâíîã“, Ðóâàðàö ïðâåíñòâî äà¼å ìèòó êî¼è, ó ïðàâî¼ „¼ó-íà÷êî¼ ñêàñêè“, íèïîøòî íå ñìå áèòè ó êîëèçè¼è ñà èñòîðè¼ñêèì äîãàà¼èìà è ëèöèìà êî¼è ñó ñå íà œåãà íàêàëåìèëè.15 _{Øòî ¼å} ðàñïîí âðåìåíñêîã æèâîòà „¼óíà÷êå ñêàñêå“ âåžè, áðî¼íè¼è ñó àíàõðîíèçìè êàî è íàêíàäíè óïëèâ èñòîðè¼ñêèõ èçâîðà, äîê ïð-âîáèòíè ìèò ó ïðîöåñó ðåèñòîðèçàöè¼å ñâå âèøå ãóáè ñâî¼å îñíîâíî çíà÷åœå. Ìåóòèì, è òàêàâ, ìèò îñòà¼å èíòåãðàòèâíî ¼åçãðî ñèæåà, ïëàòíî íà êîìå ñå, òåê ó ïî¼åäèíîñòèìà, îöðòàâà¼ó èñòîðè¼ñêè ïîòåçè.16 _{Îâàêî ñõâàžåíà, Ðóâàð÷åâà „¼óíà÷êà ñêàñêà“} êîðåñïîíäèðà ñà „ïðèðîäíîì ïîåçè¼îì“ áðàžå Ãðèì êî¼à ¼å, êàî èçðàç „êîëåêòèâíå äóøå íàðîäà“, áîæàíñêîã ïîðåêëà.17 Ðóâàð÷å-âè ñòàâîÐóâàð÷å-âè î ãåíåçè ñðïñêå „¼óíà÷êå ñêàñêå“ èç ìèòà ðàçÐóâàð÷å-âè¼àëè ñó ñå óïîðåäî ñà ïîãëåäèìà íàñòàâšà÷à è ñëåäáåíèêà áðàžå Ãðèì, ïðèïàäíèêà òçâ. „ïðèðîäíîìèòîëîøêå“ („naturmythologisch“) øêîëå, êî¼è ìèò òóìà÷å êàî òðàíñïîçèöè¼ó „íåáåñêèõ“ çáèâàœà, òåæåžè äà óíåñó è îäðååíó „ñàçíà¼íó êîìïîíåíòó“ ó îáðàçàö ìè-òîëîøêîã ìèøšåœà. Òà øêîëà ñå ¼îø íàçèâà è ìåòåîðîëîøêîì 15 _{„Ìîãëî áè ñå ðåžè: ïîâåñò ¼å òåëî ñêàñêå, à äóõ ìèòóñ.} Îæèâšàâà-¼óžà ¼å ñèëà ïàê ó äóõó, è ñ òîã ñó ñå è õèñòîðè¼ñêè äîãàà¼è ìèòóñó ïîäâðžè, è ñâî¼ó äå¼ñòâèòåëíó ñâåçó îñòàâèòè ìîðàëè. Ìèòóñ ¼å ïðâî óñëîâè¼å çà ïî-ñòàíàê ¼óíà÷êå ñêàñêå: ãäå œåãà íè¼å, òó íåìà íè ¼óíà÷êå ñêàñêå.“ – Èñòî, 25. 16 _{„Ó ìèòóñó ëåæè îñíîâíà ìèñàî, ñïà¼à¼óžè äóõ, æèâîòâîðíà ñèëà} ¼óíà÷êå ñêàñêå, îíà äà¼å ñêàñêè ðàçâèòàê, îí îáðàçó¼å ¼åäíîñò, îí ¼å èäå¼à, íà êî¼î¼ ñå ¼óíà÷êà ñêàñêà îñíèâà. Ñòîãà ¼å è ìèòè¼ñêà ìàòåðè¼à ó ¼óíà÷êî¼ ñêàñêè âèøå ó öåëîñòè ó êðóïíèì öðòàìà âèäíà, ¼åð îíà ñâåçó œåíó îáðà-çó¼å, à õèñòîðè¼ñêà ìàòåðè¼à ñàìî ñå ó ïî¼åäèíèì îäëîìöèìà çàäðæàëà.“ – Èñòî, 25-26.

17 _{Âèä. Ð. Kokjara, Istorija folklora u Evropi, I. Prevele sa italijanskog}

Tatjana Majstoroviæ (I tom) i Julijana Vuèo (II tom), Biblioteka „XX vek“, urednik Ivan Èoloviæ, Prosveta, Beograd, 1984, 277.

(„ãðîçîâàÿ“), áóäóžè äà œåíè ïðåäñòàâíèöè (Max Müller, A. Kuhn, Schwarz è äð) ñâîäå ñâå ìèòñêå îáðàñöå íà îñíîâíó êîì-ïîíåíòó áîðáå ñâåòëîñòè è ìðàêà. Ïðèëîã ó òîì ñìèñëó íàðî÷è-òî êîðåñïîíäèðà ñà ñîëàðíîì òåîðè¼îì ìèíàðî÷è-òîâà, ÷è¼è ¼å òâîðàö Ìàêñ Ìèëåð18_. Ðàñïðàâšàœå î ïîðåêëó è êàðàêòåðó íàøå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å, èçâåäåíî èç îñíîâíå ïîäåëå ¼óíà÷êå åïèêå íà „ïðàâå ¼óíà÷êå ñêà-ñêå“ è „õèñòîðè÷êå ïåñìå“, êî¼å ñó íàñòàëå „îäìàõ ïî ÷èíó è äîãàà¼ó, äîê ¼å îí ¼îø ó æèâîì ñïîìåíó áèî“, Ðóâàðàö çàïî÷è-œå àíàëèçîì ïåñìå î æåíèäáè öàðà Äóøàíà. Îâà ïåñìà, ïî çàïî÷è- œå-ìó, ïðåäñòàâšà íà¼÷èñòè¼è ïðèìåðàê „¼óíà÷êå ñêàñêå“ ó ñðïñêî¼ ¼óíà÷êî¼ ïîåçè¼è, ìèòñêó òâîðåâèíó êî¼à „çàñëóæó¼å ó âèøå ïî-ãëåäà ïîçîðíîñò èñïèòàîöà ¼óíà÷êèõ ñêàñêè“. Îäáàöó¼óžè ïîêó-øà¼å èñòîðè¼ñêîã òóìà÷åœà âî¼âîäå Áàëà÷êà19_{, Ðóâàðàö ãà} ïîè-ñòîâåžó¼å ñà ïðàñòàðèì äåìîíîì èíäè¼ñêå ìèòîëîãè¼å Âàëàñîì20_, ñâîäåžè, íà ò༠íà÷èí, è ñàì ñàäðæ༠åïñêå ïåñìå íà äðåâíè è èíòåðíàöèîíàëíî ðàñïðîñòðàœåíè ìèò î çìà¼åáîðñòâó, êî¼è ¼å ó ïåñìè ïðåíåò íà èñòîðè¼ñêå ëè÷íîñòè è äîãàà¼å.21 _Íèêîëà Ðà-äî¼÷èž ñìàòðà äà ¼å íà¼ëåïøå ðåçóëòàòå ó ìèòîëîøêîì òóìà÷åœó 18 _{M. Müller, Beiträge zur vergleichenden Mythologie und Ethologie,}

Leipzig, 1869.

19 _{Åòèìîëîãè¼à èìåíà âî¼âîäå Áàëà÷êà ¼å âåîìà ðàçíîëèêà. Œåãîâî}

èìå ñå èçâîäè îä ñâ. Áëàæà (£. Êîïèòàð), Bimrock fon Palàcker-à èç íåìà÷-êîã åïà î Wolfdietrich-ó (Ì. Õàëàíñêè; À. Ãàâðèëîâèž, Èñòîðè¼à ñðïñêå è õðâàòñêå êœèæåâíîñòè óñìåíîãà ïîñòàœà, Áåîãðàä, 1912, 43); îä ðóìóí-ñêå ðå÷è „balaurul“ ó çíà÷åœó „çìà¼à“ (À. Âåñåëîâñêè; âèä. T. Maretiæ, Književna obznana, 13); îä èìåíà õðâàòñêîã áàíà Ìà¼åð-Áëàæà (B. Drec-hsler, Postanje Luciæeve Robinje, Rad JAZU, 1909, CLXXVI); îä èìåíà èñòî-ðè¼ñêîã àðáàíàøêîã ïîòóðèöå Áàëàáàíà êî¼è ¼å ó÷åñòâîâàî ó ñóêîáèìà èç-ìåó òóðñêîã ñóëòàíà Ìåõìåäà è €óðà Êàñòðèîòà Ñêåíäåðáåãà ïîëîâè-íîì 15. â., à êî¼åãà ïîìèœå è Àíäðè¼à Kà÷èž Ìèîøèž ó ñâîì Razgovoru ugodnom (1756) è ñë. 20 _{Âèä. Ìèòîâè ñòàðå Èíäè¼å, Áåîãðàä, 1981, 219; 231.} 21 _{„Íà Ìèëîøà ¼å ïðåíåñåíà ïðàñòàðà ñêàñêà î óáèâàîöó çìà¼à, êî¼è} ¼å ïðâîòíî áîã áèî, êîãà èìåíó ó ïåñìàìà íàøèì íåìà âèøå òðàãà.“ – È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 32.

ñðïñêå ¼óíà÷êå åïèêå Ðóâàðàö ïîñòèãàî ó ñåãìåíòèìà î Áàëà÷êó è õðòó Êàðàìàíó èç ïåñìå Áàíîâèž Ñòðàõèœà ñòàðöà Ìèëè¼å22_. Ó Ïðèëîãó ñå äàšå ðàñïðàâšà î ñìðòè âî¼âîäå Ìîì÷èëà. Ðóâàðàö ñå ñà ìíîãî æàðà ëàžà àíàëèçå åïñêîã ïåâàœà î ïîãèáè-¼è ÷óâåíîã ñåâàñòîêðàòîðà è äåñïîòà, íåñâàêèäàøœå èñòîðè¼ñêå ôèãóðå êî¼à ¼å èìàëà çàïàæåíó óëîãó ó îäíîñèìà Áóãàðñêå, Ñð-áè¼å è Âèçàíòè¼å ó 14. â. £îø èçðàçèòè¼å ñå ìèòñêîì êàðàêòåðè-çàöè¼îì ¼óíàêà è äîãàà¼à, ïðåìà Ðóâàðöó, îäëèêó¼å êðóã ¼óíà÷-êèõ ïåñàìà î Ìàðêó Êðàšåâèžó. Ðàçìàòðà¼óžè æèâîòâîðíè, äå-ëàòíè àìáè¼åíò „¼óíà÷êå ñêàñêå“ ó êîíòåêñòó ìèòñêå ïðî¼åêöè¼å Ìàðêîâîã ëèêà, Ðóâàðàö ó ïåñìàìà î Ìàðêó Êðàšåâèžó îòêðèâà äèíàìè÷êó ñïðåãó ìèòñêèõ è èñòîðè¼ñêèõ åëåìåíàòà, ïðè ÷åìó ñòàðè¼è ìèòñêè ñëî¼ íè ó êîì ñëó÷à¼ó íå óñòóïà ïîçíè¼èì ïîâå-ñíèì ÷èœåíèöàìà. Óïðàâî îáðíóòî, èñòîðè¼ñêå ðåìèíèñöåíöè-¼å è îâäå ñó ó ñëóæáè ïðåîâëàó¼óžèõ ìèòñêèõ ïðåäñòàâà. Ó ñâèì ¼óíà÷êèì ïåñìàìà êî¼å ñâðñòàâà ó ãðóïó ïðàâèõ „¼ó-íà÷êèõ ñêàñêè“ Èëàðèîí Ðóâàðàö íåäâîñìèñëåíî ïðåòïîñòàâšà ìîòèâñêó ãðàó èñòîðè¼ñêî¼, èíñèñòèðà¼óžè íà âåëèêî¼ ñòàðèíè è ïîêðåòšèâîñòè ìîòèâà, êàî è íà œèõîâî¼ èíòåðíàöèîíàëíî¼ ðàñïðîñòðàœåíîñòè. Ðóâàð÷åâ Ïðèëîã îâèì ðåäîâèìà çàñëóæó¼å äà ïîíåñå åïèòåò ïèîíèðñêå ñòóäè¼å ó çàñíèâàœó ìèòîëîøêå øêî-ëå ó ñðïñêî¼ íàóöè 19. â.23 _{À. Ñåðåíñåí, ó èñòîì ïðàâöó, èñòè÷å} 22 _{„Ó ñïåöè¼àëíîì äåëó ñâîãà Ïðèëîãà ïðåòðåñàî ¼å Èëàðèîí} Ðóâà-ðàö ÷èòàâ íèç ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà äà ó œèìà óòâðäè ïðàñòàðå åëå-ìåíòå. Íà¼âàæíè¼å ¼å îâäå, êàêî ¼å ïîçíàòî, œåãîâî ðàçëàãàœå î Áàëà÷êó âî¼âîäè è õðòó Êàðàìàíó. Òó ìó ¼å è íà¼áîšå óñïåëî óòâðäèòè âåçå èçìåó íàøèõ íàðîäíèõ ïåñàìà è ïðàñòàðå èíäè¼ñêå ñêàñêå. Ó îñòàëèì ñëó÷à¼å-âèìà ìîæäà íè¼å áèî òîëèêî ñðåžàí. Íî îâäå ñå íå ðàäè î ïî¼åäèíîñòèìà, íåãî î ãëàâíîì çàäàòêó – äà ñå ò. ç. èñòîðèñêå íàðîäíå ïåñìå ïðèêàæó êàî ¼óíà÷êå ñêàñêå, êàòêàä ñ ïðåóçåòèì èìåíèìà èñòîðèñêèõ ëè÷íîñòè.“ – Í. Ðàäî¼÷èž, Î èñòîðèñêîìå ìåòîäó Èëàðèîíà Ðóâàðöà, 180. 23 _{„Ðóâàðàö ïðâ ãî ïðèìåíè ìèòîëîøêî-ñïîðåäáåíèîò ìåòîä íà} ðà-áîòà âî ¼óæíîñëîâåíñêàòà ôîëêëîðèñòèêà. Òàêàâàòà ðàðà-áîòà å ïîòòèêíàòà è îä ïîòðåáàòà äà ñå èçíà¼äàò îáëèöèòå íà íà¼ñòàðàòà íàöèîíàëíàòà êóëòóðà, ìèòîëîãè¼à è ðåëèãè¼à, øòî å îáóñëîâåíî îä âðåìåòî íà èçäèãàœåòî íà ãðà-ƒàíñêàòà êëàñà è íà ïðèíöèïîò íà íàöèîíàëíîñòà. Ìåƒóòîà, ïîäîöíà,

ïîêðåòšèâîñò ìîòèâà è óëîãó èíòåðíàöèîíàëíèõ ñèæåà ó ñðï-ñêî¼ åïñðï-ñêî¼ ïîåçè¼è24_{. Ò. Ìàðåòèž ïàê ñìàòðà äà ó íàøî¼ ñòàðè¼î¼}

åïèöè „ne treba tražiti ni mitologiju ni istoriju, veæ pripovjedaæi ma-terijal, koji nikako nije u onolikoj mjeri originalan, kako se obièno misli.“25 _{À. Ãàâðèëîâèž òàêîå íàãëàøàâà çíà÷༠ìîòèâñêå ãðàå}26_. Ìëàäàëà÷êà ðàñïðàâà Èëàðèîíà Ðóâàðöà èìàëà ¼å ó âðåìå-íó ñâîãà ïî¼àâšèâàœà ëåï ïðè¼åì. Íà œó ñå íàäîâåçó¼ó èñòðà-æèâàœà Èâ. Ðàäåòèžà, êî¼è íà ïî¼åäèíèì ìåñòèìà ñâîã Ïðåãëåäà ïàðàôðàçèðà Ðóâàð÷åâó ñòóäè¼ó, ïðèõâàòà¼óžè áåç ïîãîâîðà œå-íå îñíîâœå-íå çàêšó÷êå27_{. Í. Íîäèëî òàêîå ðàçâè¼à Ðóâàð÷åâå}

ïî-÷åòíå ïðåìèñå: „Mi rekosmo, da bogovi, što pod pritiskom nove i nestrpljive religije, a što pod nagonom antropomorfiènim u naroda arijskih, postaju, kadikad, junaci uzvisiti, polovni ljudi. Kazasmo, da je to bivalo kod Perzijanaca, kod Helenâ, i kod Latinâ; a evo sad primjetismo, da je po tome prilika misliti, da je ovako i kod nas pro-lazilo.“28 _{Íîäèëî ïðèçíà¼å Ðóâàðöó ïðâåíñòâî ó ïðîó÷àâàœó} íà-ðîäíå ðåëèãè¼å è ìèòîëîãè¼å íà êîðïóñó íàðîäíèõ ïåñàìà: „Pri-îä 70-òèòå ã„Pri-îäèíè âàêâèîò íà÷èí íà èçó÷àâàœå íà íàñòàíóâàœåòî íà åï-ñêèòå ïåñíè ñå çàïîñòàâóâà, è ñå áàðààò íîâè ðåàëèñòè÷êè ìåòîäè íà ÷óâàœå âî âðñêà ñî ðåàëíàòà èñòîðè¼à.“ – Öâ. ÎðãàíŸèåâà, Îñâðò âðç èçó-÷óâàœàòà íà íàñòàíóâàœåòî è ðàçâèòîêîò íà ¼óæíîñëîâåíñêàòà åïèêà äî 1920 ãîäèíà, Èíñòèòóò çà ôîëêëîð – Ñêîï¼å, Ïîñåáíè èçäàíè¼à, êíèãà 1, Ñêîï¼å, 1972, 11. 24 _{À. Ñåðåíçåí, Ïðèëîã èñòîðè¼è ðàçâè¼àœà ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ} ïåñà-ìà, Ïðîñâåòíè ãëàñíèê, Áåîãðàä, 1894-1896. – Âèä. À. Ñåðåíñåí, Ïðèëîã èñòîðè¼è ðàçâî¼à ñðïñêîã ¼óíà÷êîã ïåñíèøòâà, Ïðåâåî ñ íåìà÷êîã Òîìè-ñëàâ Áåêèž, Çàâîä çà óŸáåíèêå è íàñòàâíà ñðåäñòâà, Âóêîâà çàäóæáèíà, Ìàòèöà ñðïñêà, Áåîãðàä, 1999.

25 _{T. Maretiæ, Kosovski junaci i dogaðaji u narodnoj epici, Rad JAZU,}

1889, XCVII, 181.

26 _{À. Ãàâðèëîâèž, Èñòîðè¼ñêà ñåžàœà ó íåêèì íàðîäíèì ïåñìàìà î}

Êðàšåâèžó Ìàðêó, Ãëàñ ÑÊÀ, 1900, LVIII, 141.

27 _{„Ovako posvema na zemlju preneseni mitus spojio se sa historièkimi}

dogaðaji i stopiv se u povijest proizveo je junaèku skasku, o kojoj se može reæi, da nije drugo veæ talog bogovske skaske, slabi obris starijega mitusa.“ – Iv. Radetiæ, Pregled hrvatske tradicionalne književnosti, Senj, 1879, 108.

suæe bogova u velikom dijelu naših epskih pjesama opazi gosp. I. Ru-varac. U svojoj raspravi Prilog k ispitivanju srpskih junaèkih pesama u Novom Sadu 1884, oštroumno on ovo uoèi veæ za ðaèkih svojih godina, jer je rasprava nakon jednog naraštaja sad preštampana.“29

Èñòè÷óžè ðîìàíòè÷àðñêó íàêëîíîñò ñâîãà äîáà ïðåìà âó-êîâñêî¼ òðàäèöè¼è è íàðîäíî¼ ïîåçè¼è óîïøòå, Ðóâàðàö èçäâà¼à äâà îáëèêà ðåàëèçàöè¼å òå íàêëîíîñòè ó „èçîáðàæåíèõ íàðîäà“ Åâðîïå: 1. ñàêóïšà÷êè ðàä, ïðèêóïšàœå è èçäàâàœå íàðîäíèõ óìîòâîðèíà; 2. ïðîó÷àâàœå ïðèðîäå íàðîäíå ïîåçè¼å, „œåíîã ïî-ñòàíêà è ðàçâè¼àœà, œåíèõ çíà÷à¼íèõ öðòà, êî¼èìà ñå îíà îä âå-øòà÷êîã ïåñíèøòâà ðàçëèêó¼å“30_{. Äîê ñó ïðâè çàäàòàê íàóêå î} íàðîäíî¼ êœèæåâíîñòè ñðïñêè ñàêóïšà÷è íàðîäíèõ óìîòâîðè-íà ïðèšåæíî îáàâèëè, äðóãè ¼å îñòàî óìîòâîðè-íà ìàðãèóìîòâîðè-íàìà óìîòâîðè-íàó÷íèõ èí-òåðåñîâàœà. Âàí äîìàøà¼à èñòèíñêîã àíàëèòè÷êîã ïðèñòóïà, ñâåî ñå íà íàèâíó ðîìàíòè÷àðñêó àïîëîãè¼ó òðàäèöè¼å è íåêðèòè÷êî âåëè÷àœå íàðîäíèõ ïåñàìà. Ðóâàðàö ïîðè÷å ñâàêè íàó÷íè êðå-äèáèëèòåò „ïàíåãèðè÷êîì òóìà÷åœó òðàäèöè¼å“, ¼åð „íèòè ¼å åñòåòè÷íî ãëåäèøòå ¼åäèíî è íà¼âàæíè¼å ñ êîã ñå åïñêå ïåñìå ñìàòðàòè èìà¼ó, íèòè õâàšåœå ìîæå íåäîñòàòàê òðåçâåíîã, ïî-òàíêîã, ÷èñòî íàó÷íîã èñïèòèâàœà çàìåíèòè“31_. Èëàðèîí Ðóâàðàö ¼å ó Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå ìèòó ïðè-ñòóïèî äâî¼àêî: êàî ìîäåðàí èñòîðè¼ñêè ÷îâåê, êî¼è „drži da ga je stvorila Povijest“, è êàî àðõaè÷aí ïðâîáèòíè ÷îâåê, êî¼è „smatra sebe rezultatom odreðenog niza mitskih dogaðaja“32_{. „Ìàíèôåñòîì}

ïðîòèâ äèëåòàíòèçìà“ êî¼è ¼å ïðîêëàìîâàî íà ïî÷åòêó íàó÷íîã ðàäà, è òî ó îáà îñíîâíà ïðàâöà èñòðàæèâàœà, õðàáðî ¼å êðî÷èî íà ïîïðèøòå ¼àâíîã è êóëòóðíîã æèâîòà, íå ëèáåžè ñå äà ñòóïè ó îòâîðåíè êîíôëèêò ñà íàó÷íîì ñðåäèíîì ñâîãà âðåìåíà.

29 _{N. Nodilo, Religija Srba i Hrvata, Rad JAZU, Zagreb, 1885, LXXVII,}

50.

30 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 19.} 31 _{Èñòî, 20.}

32 _{M. Åliade, Mit i zbilja, s francuskog prevela Mirna Cvitan i Ljerka}

Î ÏÎÐÅÊËÓ È ÊÀÐÀÊÒÅÐÓ

ÑÐÏÑÊÅ £ÓÍÀ×ÊÅ ÏÎÅÇÈ£Å

„Óòðâåíè ïóòåâè äàêëå ìîðà¼ó ñå îñòàâèòè, è íîâå ñòàçå ïîçíàœà îòêðèòè; íà ìåñòî ïóñòîã äèëåòàíòèçìà òðåáà äà îçáèšíî, ìåòîäè÷íî èñïèòèâàœå ñòóïè.“33 Ðàñïðàâšàœå î ïîðåêëó è êàðàêòåðó ñðïñêå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å Ðóâàðàö çàïî÷èœå îñíîâíîì ïîäåëîì åïèêå íà „ïðàâå ¼óíà÷êå ñêàñêå“ è åïñêå ïåñìå èñòîðè¼ñêîã ñàäðæà¼à. Íå îäðè÷óžè ìî-ãóžíîñò î÷óâàœà ñïîìåíà íà îäðååíå „äå¼ñòâèòåëíå äîãàà¼å“, êàî ïî÷åòíè èìïóëñ íàñòàíêà ïåñìå è ó ïðàâèì „¼óíà÷êèì ñêà-ñêàìà“, ìëàäè èñòðàæèâà÷ àðòèêóëèøå ñâî¼ó îñíîâíó ïîäåëó ñðï-ñêå åïñðï-ñêå ïîåçè¼å íà ïåñìå ìîòèâñêîã è èñòîðè¼ñêîã êàðàêòåðà. Ðóâàðàö ðàçëèêó¼å „õèñòîðè÷êå ïåñìå“, êî¼å ñó íàñòàëå „îäìàõ ïî ÷èíó è äîãàà¼ó, äîê ¼å îí ¼îø ó æèâîì ñïîìåíó áèî“, ïîïóò öðíîãîðñêå åïèêå, è „åïñêó ïîåçè¼ó ó ïðâîáèòíîì ñìèñëó“, åêâè-âàëåíòíó „ïðèðîäíî¼ ïîåçè¼è“ £àêîáà Ãðèìà34_{, ó êî¼ó óáðà¼à} èí-33 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 21.} 34 _{„Íè Ãðèì ñå, êàî íè Õåðäåð, íè¼å áàâèî èñòîðè¼îì êàî èñòîðè¼îì} äðæàâà è ðàòîâà, íåãî êàî èñòîðè¼îì šóäñêå äóõîâíå êóëòóðå êî¼à ¼å îáëè-êîâàëà ÷îâåêîâó äóøó òðàäèöè¼îì, íàâèêàìà, ïðåäàœèìà, è ÷è¼è ¼å îäðàç – è ó¼åäíî íà¼áîšè ÷óâàð – ïðèðîäíà ïîåçè¼à ïîíèêëà ó îäãîâàðà¼óžèì ïðèðîäíèì ñðåäèíàìà. È Ãðèì ¼å, êàî è Õåðäåð, íå ñàìî ñêóïšàî, íåãî è ïîçèâàî íà ñêóïšàœå óñìåíèõ íàðîäíèõ óìîòâîðèíà: Õåðäåð, êàî è Áèð-ãåð, ïîçèâà¼óžè ñå íà Ïåðñè¼åâ ïðèìåð, à Ãðèì, êàî øòî ñó ÷èíèëè Àðíèì è Áðåíòàíî, èìà¼óžè çà ñîáîì óïðàâî Õåðäåðîâ ïðèìåð êàî íà¼ëåãèòèì-íè¼å îõðàáðåœå.“ – Ì. Ìî¼àøåâèž, £àêîá Ãðèì. Ïðèëîã èñòîðè¼è ôèëîëî-ãè¼å è íåìà÷êî-ñðïñêèõ êóëòóðíèõ âåçà, ÑÀÍÓ, Ïîñåáíà èçäàœà, êœ. DCXXXI, Îäåšåœå ¼åçèêà è êœèæåâíîñòè, êœ. 48, óð. Ìèðîñëàâ Ïàíòèž, Áåîãðàä, 1995, 121.

äè¼ñêå, ïåðñè¼ñêå, ñòàðîãð÷êå è íåìà÷êå ¼óíà÷êå ïåñìå. Ïîòïóíî ó äóõó ìèòîëîøêå øêîëå, Ðóâàðàö è ñðïñêå ¼óíà÷êå ïåñìå „ñòà-ðè¼èõ âðåìåíà“ ñâðñòàâà ó îâó ãðóïó, ñìàòðà¼óžè äà îíå „ñàñâèì çíà÷༠ïðâîáèòíèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà íà ñåáè íîñå“ è äà ñå „áèòíî îä õèñòîðè÷êèõ ïåñàìà ðàçëèêó¼ó“. Ó ïðîæèìàœó è êîíôðîíòèðàœó ìèòñêîã è èñòîðè¼ñêîã ÷è-íèîöà, ïðåìà Ðóâàðöó, ìèòñêè åëåìåíò ¼å îäíåî ïðåâàãó: „Ïåñìå èñòîðè¼ñêå è ìèòñêå – çàêšó÷ó¼å Ðóâàðàö – áèëå ñó ïîä óçà¼àì-íèì óòèöà¼åì ¼åð ñó ïåâàíå îä èñòèõ ïåâà÷à. Ìèòñêè óòèö༠¼å íàäâëàäàî. Òàêî ñó ïåñìå î Äóøàíó ïðîïàëå èëè ñå ïîäâðãëå ìèòó. Êðóã Ëàçàðå⠖ êî¼è ¼å íàñòàî ïî Ðóâàðöó ó äðóãî¼ ïîëîâè-íè XV âåêà, à êî¼è íàñ îâäå íà¼âèøå èíòåðåñó¼å – íà¼ìàœå ¼å ïðåòðïåî.“35 Îäíîñ èñòîðè¼ñêå ÷èœåíèöå è ìîòèâà ó íàøèì íàðîäíèì ïåñìàìà „ñòàðè¼èõ âðåìåíà“ ñ ¼åäíå ñòðàíå, êàî è îäíîñ èñòîðè-¼å è ìèòà ñ äðóãå, íàëàçå ñå ó æèæè Ðóâàð÷åâîã èíòåðåñîâàœà ó íà¼âåžåì äåëó œåãîâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå. Ðóâàðàö ãîâîðè î ïðî-æèìàœó, àëè íå è î ñòàïàœó „èñòîðè÷íîã ôàêòóìà“ è „áîãîâñêå ñêàñêå“. Ìèîäðàã Ïîïîâèž ïîìåðà Ðóâàð÷åâó òà÷êó ãëåäèøòà êà ïî¼ìó àìàëãàìèñàœà íå èñòîðè¼ñêå çáèšå, âåž ðåèíòåðïðåòàöè-¼å òå çáèšå, ðåñåìàíòèçàöèðåèíòåðïðåòàöè-¼å èñòîðè¼ñêèõ ÷èœåíèöà è ìèòñêå ñèæå¼íîñòè êî¼à ñàìà ïî ñåáè âåž ïðåäñòàâšà îäðååíè àìàë-ãàì, èçëèâåí ó êàëóïó ïðåëîãè÷êîã ìèøšåœà, îä îäëèâàêà ïà-ãàíñêå è õðèøžàíñêå êîâèíå. Äàêëå, íå ïóêî ìèòñêî àñèìèëîâà-œå èñòîðè¼å, è íå áàíàëíî èñòîðèçîâààñèìèëîâà-œå ìèòà. Ðå÷ ¼å î ñ¼åäèœà-âàœó õðèøžàíñêè èäåîëîãèçîâàíå èñòîðè¼å è ïðåòõðèøžàíñêå ìèòîëîøêå àðõàèêå ó êâàëèòàòèâíî íîâè àìàëãàì: „Àñèìèëîâà-œå òîáîæœèõ ’èñòîðè÷íèõ ôàêòóìà’ è œèõîâî óãðàèâà„Àñèìèëîâà-œå ó æèâå ìèòîëîøêå ñèæåå, ñàìèì òèì íè¼å áèëî ìåøàœå èñòîðè¼ñêå çáè-šå è ’ìèòè÷êîã åëåìåíòà’, êàêî ìèñëè Ðóâàðàö, âåž ïðå ñ¼åäè-œàâàœå ïîõðèøžàœåíå, èäåîëîãèçèðàíå èñòîðè¼å è äðåâíèõ ìè-òîâà ó íîâó, àìàëãàìèñàíó öåëèíó. Ó œî¼, ïàãàíñêè áîãîâè íèñó 35 _{Ï. Òîìàö, Êîñîâñêà áèòêà, 24.}

áèëè çàìåœåíè ñòâàðíèì èñòîðè¼ñêèì ëè÷íîñòèìà, âåž œèõî-âèì õðèøžàíñêî-ôåóäàëíèì èäåàëèçàöè¼àìà, ñâåöèìà è óçîðíèì ôåóäàëöèìà. Îâàêî àíàëèçèðàíà, Ðóâàð÷åâà ñèíòåçà èñòîðè¼ñêîã è ìèòñêîã áèëà áè, ó ñòâàðè, íåêî íåîáè÷íî àëè èñòîðè¼ñêè çà-êîíèòî àìàëãàìèñàœå ìèòñêî-ïàãàíñêå è õðèøžàíñêî-ôåóäàëíå ñâåñòè. Íàïîìåíèìî îâäå ¼îø è ÷èœåíèöó äà ¼å è ñàìî õðèøžàí-ñòâî êîä Ñðáà íà ïðåëàñêó èç ìèòñêîã ó èñòîðè¼ñêî âðåìå áèëî òàêàâ ¼åäàí àìàëãàì.“36 Íàòêî Íîäèëî òàêîå ïðàâè îøòðó ðàçëèêó èçìåó èñòî-ðè¼ñêèõ ïåñàìà, ïîïóò íîâèõ öðíîãîðñêèõ, êî¼èìà îäðè÷å âåžó åñòåòñêó âðåäíîñò, è „ïðàâèõ“ åïñêèõ ïåñàìà, êî¼å ïî÷èâà¼ó íà ìîòèâó: „U pravim epskim pjesmama strog kritièar teško da primi pod zdravo išta drugo, osim nekoliko od naroda upamæenih velika-ških imena i imena najglasitijih bitaka, i osim najbuènijih dogaðaja u zemlji. Glede pojedinih zgoda, narod ih popunja iz nepovijesnih izvora, najviše iz predajnih mitova, a najmanje iz svoje mašte.“37

Ãåíåçó „¼óíà÷êå ñêàñêå“ Ðóâàðàö òóìà÷è ïðîöåñîì ðàñòàêà-œà è åâîëóèðàðàñòàêà-œà äðåâíèõ ìèòîâà ÷îâå÷àíñòâà, ïðåðàñòàœåì ïð-âîáèòíèõ àíèìèñòè÷êèõ ïðåäñòàâà è êîñìîãîíè¼ñêèõ ñèæåà ó àíòðîïîìîðôèçîâàíó âèçè¼ó ñâåòà. „£óíà÷êà ñêàñêà“ ¼å, ó òîì ñìè-ñëó, ñàìî ñëàá îáðèñ „áîãîâñêå ñêàñêå“, ðåöèäèâ äðåâíèõ íàðîä-íèõ âåðîâàœà ó áîãîâå è ïðèðîäíå ñèëå: „×óäî! Áîãîâè èç áî-æàíñòâåíîã ñóìðàêà ñïóøòà¼ó ñå ó ¼àñíîñò çåìàšñêèõ ¼óíàêà; ìèòè¼ñêî çíà÷åœå œèõîâî ñâå âèøå óñòóïà îñîášèâî çíà÷à¼íîì; ìîòèâè, øòî èõ ê äåëèìà êðåžó, ñâå âèøå óçèìà¼ó åòè¼ñêó íàðàâ, è òàêî øòî ñå ãîä âåžìà ïðèáëèæó¼ó ñóíöó íàøèõ äàíà, òî ñå ñâå âèøå ãóáè ¼àñíîñò îíà, êî¼à èì îáàñèïà ëèöà, òî ñâå áëåè áèâà áîæàíñòâåíè çíàê íà ÷åëó œèõîâîì, äîê ãà íàïîñëåòêó ¼óíà÷êè ìà÷ è çëàòíè êðàšåâñêè âåíàö íå çàìåíå.“38 _{Îâäå òðåáà} ïðèìå-36 _{Ì. Ïîïîâèž, Âèäîâäàí è ÷àñíè êðñò. Îãëåä èç êœèæåâíå} àðõåî-ëîãè¼å, 11.

37 _{N. Nodilo, Religija Srba i Hrvata, Rad JAZU, Zagreb, 1885, LXXVII,}

55.

òèòè äà ñå Ðóâàð÷åâî ñõâàòàœå „¼óíà÷êå ñêàñêå“ íèêàêî íå ñìå ìåøàòè ñà ñàâðåìåíèì çíà÷åœèìà òîã ïî¼ìà ó ñðïñêî¼ íàóöè î íàðîäíî¼ êœèæåâíîñòè.39 _{Ðóâàð÷åâà „¼óíà÷êà ñêàñêà“, íàñòàëà ïî} óãëåäó íà Ãðèìîâó „¼óíà÷êó ñàãó“ (W. Grimm, Heldensage) îçíà-÷àâà åïñêî îšóåœå ïðâîáèòíå „áîãîâñêå ñêàñêå“, ñâîåœå ìè-òîëîøêå íåìóøòîñòè ïðà-šóäñêîã, èëè íàä-šóäñêîã ãîâîðà íàò-ïðèðîäíèõ áèžà, êî¼à ïðåäñòàâšà ñàêðàìåíòàëíó îñíîâó ìèòà, íà šóäñêå äèìåíçè¼å. Ó òîì ñìèñëó îíà êîðåñïîíäèðà ñà „ïðè-ðîäíîì ïîåçè¼îì“ áðàžå Ãðèì, êî¼à ¼å, êàî èçðàç êîëåêòèâíå äó-øå íàðîäà, áîæàíñêîã ïîðåêëà: „Teorija braæe Grim svodi se na sledeæe postavke: 1. primitivna forma svake poezije je ep koji opeva dela bogova i junaka, izražavajuæi mišljenja i težnje zajednice; 2. ep se uglavnom poistoveæuje s mitologijom; 3. ep i mitologija predsta-vljaju forme narodne poezije.“40 _{Ìîæäà ¼å íà¼àäåêâàòíè¼è}

åêâèâà-ëåíò Ðóâàð÷åâî¼ „¼óíà÷êî¼ ñêàñêè“ òåðìèí „áîãàòûðñêàÿ ñêàçêà” Â. Ì. Æèðìóíñêîã41_{. Æèðìóíñêè, ìåóòèì, çà ðàçëèêó îä} Ðó-âàðöà, íàãëàøàâà èñòîðè÷íîñò êàî îñíîâíî îáåëåæ¼å åïñêå ïîå-çè¼å, êî¼ó êàî óñìåíó ôîðìó ñóïðîòñòàâšà áà¼öè, à íå ìèòó.42 „£óíà÷êà ñêàñêà“ Èëàðèîíà Ðóâàðöà îçíà÷àâà äâîãóáîñò åï-ñêîã ñâåòà, œåãîâ äâîñòðóêè îäðàç ó îãëåäàëó ìèòà è èñòîðè¼å. Îíà ¼å êîìïëåêñíà òà÷êà ïðåñåêà „áîãîâñêå ñêàñêå“ êî¼à äîïèðå ñ îíó ñòðàíó èñòîðè¼å, è èñòîðè¼ñêîã èñêóñòâà êî¼å ñå íàãîìèëà-âà ó ðàâíè ÷îâåêîâå îâîñòðàíå åãçèñòåíöè¼å. Ñóäåžè ïðåìà ñâå-òîâèìà êî¼å îëè÷àâà è ïðîñòîðèìà ó êî¼å çàäèðå, „¼óíà÷êà ñêà-ñêà“ ïîñåäó¼å îíî øòî Àëåêñàíäàð Ëîìà äàíàñ, íà èñêóñòâèìà ñàâðåìåíå èíäîåâðîïñêå óïîðåäíå ìèòîëîãè¼å Æîðæà Äèìåçè-ëà (Georges Dumézil), îçíà÷àâà òåðìèíîì „èíòåðïÄèìåçè-ëàíàðíîñò“. 39 _{„Ó ñðïñêî¼ íàóöè î íàðîäíî¼ êœèæåâíîñòè óîáè÷à¼åí òåðìèí çà} åòèîëîøêà è åñõàòîëîøêà ïðåäàœà.“ – Ð. Ïåøèž, Í. Ìèëîøåâèž-€îðå-âèž, Íàðîäíà êœèæåâíîñò, Áåîãðàä, 1984, 230.

40 _{Ð. Kokjara, Nav. delo, 277.}

41 _{Â. Ì. Æèðìóíñêèé, Ýïè÷åñêîå òâîð÷åñòâî ñëàâÿíñêèõ íàðîäîâ è}

ïðîáëåìû ñðàâíèòåëüíîãî èçó÷åíèÿ ýïîñà, Ìîñêâà, 1958, 38.

42 _{Å. Ì. Ìåëåòèíñêèé, Ïðîèñõîæäåíèå ãåðîè÷åñêîãî ýïîñà, ðàííûå}

Îâ༠èçðàç îçíà÷àâà äà ñå åïñêà ïåñìà „äåøàâà ó ïðåëàçíî¼ çîíè èçìåó ñòâàðíîã è îíîñòðàíîã, èçìåó šóäñêå è áîæàíñêå ðàâ-íè, äàêëå äà ¼å èíòåðïëàíàðíà ó îíîìå ñìèñëó ó êî¼åì ñâàêè ¼ó-íà÷êè ïîäâèã (îä ïîä(â)èãíóòè ñå) èëè ïàä çíà÷è ïðîìåíó åãçè-ñòåíöè¼àëíîã ïëàíà, èëè, äà ñå èçðàçèìî íåîïëàòîíèñòè÷êè, ïî-ìàê íàâèøå èëè íàíèæå íà ’ëåñòâèöè áèžà’“43_. Ïîñòàâšà¼óžè êàî îñíîâíè çàäàòàê íàóêå î íàðîäíî¼ êœè-æåâíîñòè óïðàâî êîìïàðàòèâíî èçó÷àâàœå ãåíåçå „¼óíà÷êå ñêà-ñêå“, Ðóâàðàö íàâîäè øòà ¼å äî ñàä ïîñòèãëà „ñðàâœó¼óžà êðèòè-êà“ ó ðàñâåòšàâàœó òîã ïðîáëåìà: èñòàêëà ¼å ñêëîíîñò „¼óíà÷êå ñêàñêå“ ãåîãðàôñêîì è èñòîðè¼ñêîì ëîêàëèçîâàœó è áëèæå îä-ðåäèëà âðåìå òîã ëîêàëèçîâàœà; èñòðàæèâàëà ìåõàíèçìå ïðî-æèìàœà ïðâîáèòíî íåçàâèñíèõ „ñêàñêè“ è íàãëàñèëà äà îíà ìî-ãó áèòè ñïîšàøœà, àëè è äóáèíñêà, êî¼à çàõâàòà¼ó ïåñìó ó œå-íèì îñíîâœå-íèì öðòàìà; ðàçìàòðàëà „êàêî ñå ïî¼åäèíå è íåçàâè-ñíå ñêàñêå ïðåîáðàçå ó îäåëî êðóãà ñêàñêè êîì ñó îíå ïðâîáèòíî ñòðàíå áèëå“44_{; íàãîâåñòèëà ìîãóžíîñò äîöíè¼èõ óìåòàêà è} øè-ðåœà „¼óíà÷êå ñêàñêå“ ó ðàçëè÷èòèì ïðàâöèìà. Ïîëàçåžè îä îñíîâíå ïîñòàâêå î çà¼åäíè÷êî¼ èíäîåâðîïñêî¼ êîëåâöè ìèòîâà, Ðóâàðàö èñòè÷å íåîïõîäíîñò „óïîðåäíîã ¼åçè-êîèñïèòèâàœà“ êàêî áè ñå äîøëî äî ïðâîáèòíîã ¼åçãðà ñðïñêå „¼óíà÷êå ñêàñêå“ è áëèæå îäðåäèëî œåíî ïîðåêëî óêëàœàœåì ñâèõ íàñëàãà êî¼å ñó ñå ìèëåíè¼óìèìà ãîäèíà, ó ðàçíèì öèâèëè-çàöè¼ñêèì åïîõàìà, òàëîæèëå è çàòàìíèëå àóòåíòè÷íó àóðó èç-âîðíîã ìèòà: „Ñâàêè óâèà, êàêâó öåíó è âàæíîñò òàêîâà èñïè-òèâàœà çà ïîâåñíèöó ðåëèãè¼å è íàðîäà èìàòè ìîðà¼ó, è àêî ñå òèì ïóòåì ïðîñòå îñíîâíå öðòå ïðàñòàðå ðåëèãè¼å èíäî¼åâðîï-ñêèõ íàðîäà íàó è óòâðäå, òî žå óïîðåäíî ¼åçèêîèñïèòèâàœå õèñòîðè¼è âåëèêó è íåî÷åêèâàíó óñëóãó óêàçàòè. Äà áè ñå ïàê âèäåëî, øòà ¼å ïîâîäíî, øòà ¼å ñâèìà îïøòå áèëî, ìîðà ñå íà¼-43 _{À. Ëîìà, Ïðàêîñîâî. Ñëîâåíñêè è èíäîåâðîïñêè êîðåíè ñðïñêå} åïè-êå, ÑÀÍÓ, Áàëêàíîëîøêè èíñòèòóò, Ïîñåáíà èçäàœà 78, Áåîãðàä, 2002, 13. 44 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 26.}

ïðå ñàâ ìèòîëîãè÷êè ìàòåðè¼àë, öåëî áëàãî ñêàñêè øòî ñå êîä ïî¼åäèíèõ èíäî¼åâðîïñêèõ íàðîäà íàëàçè, ïðåòðåñòè è ïðå÷è-ñòèòè, è îíî øòî ¼å ñòàðî è ïîâîäíî îä äîöíè¼å äîäàòîã è óìåò-íóòîã, îïøòå íàñëååíî äîáðî îä ïîñåáíî ñòå÷åíîã èìàœà ïî¼å-äèíèõ èíäîåâðîïñêèõ íàðîäà ðàçëó÷èòè; ¼åð ñâóäà ñó ñå ñêàñêå îä ÷åñòè ëîêàëèçîâàëå, îä ÷åñòè ñ äðóãèìà ñìåøàëå è òèì èçî-ïà÷èëå.“45 _{Î÷èãëåäíà ¼å ñëè÷íîñò ñà ñõâàòàœèìà áðàžå Ãðèì î} çà¼åäíè÷êîì ïîðåêëó èíäîåâðîïñêèõ ¼åçèêà è î ïîòðåáè œèõî-âîã êîìïàðàòèâíîã èçó÷àâàœà.46 Ðóâàðàö ïîñåáíî íàãëàøàâà „íåóêîñò“ è ñèðîìàøíå ðåçóë-òàòå ñðïñêå íàóêå ó êîìïàðàòèâíîì èñòðàæèâàœó „¼óíà÷êèõ ñêà-ñêè“ ñëîâåíñêèõ ïëåìåíà, ïëåäèðà¼óžè äà ñå øòî èíòåíçèâíè¼å ðàäè ó òîì ïðàâöó: „Ñðáè ñó ìåó ñâèì ñëîâåíñêèì ïëåìåíèìà ñêîðî ¼åäèíè, êî¼è ó ñâî¼èì íàðîäíèì ¼óíà÷êèì ïåñìàìà èìà¼ó ñâî¼ó ¼óíà÷êó ñêàñêó. Âðåäíî ¼å äàêëå èñïèòèâàòè, äà ëè ñó ñå ó íàøèì ¼óíà÷êèì ïåñìàìà ñà÷óâàëè ãäåêî¼è îñòàíöè èç îíîã ïðà-ñòàðîã äîáà, ò.¼. ñêàñêå, êî¼å ñó ó îñíîâíèì öðòàìà âåž ïðå äåîáå èíäîåâðîïñêèõ íàðîäà ïîñòî¼àòè ìîðàëå, è àêî ñó ñå äîöíè¼å îíå êîä íàñ èñòî òàêî ðàçëè÷èòî îáðàçîâàëå, ïðîìåíèëå è èçîïà÷è-ëå, êàî øòî ñå òî ñ ¼óíà÷êèì ñêàñêàìà è ó äðóãà ÷åòèðè åïñêà íàðîäà äîãîäèëî.“47 Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå ñâðñòàâà¼ó Èëàðèîíà Ðóâàðöà ó ñíàæíó åâðîïñêó, ïðå ñâåãà íåìà÷êó øêîëó Ãðèìîâèõ íàñòàâšà-÷à è ñëåäáåíèêà, êî¼à ¼å äåëîâàëà ó äðóãî¼ ïîëîâèíè 19. â.48 _{Òî ñó} 45 _{Èñòî, 28.} 46 _{Âèä. Çàðóáåæíàÿ åñòåòèêà è òåîðèÿ ëèòåðàòóðû XIX–XX âåêà.} Òðàêòàòû, ñòàòüè, åñåå, ïðèð. Ã. Ê. Êîñèêîâ, Ìîñêâà, 1987, 61. 47 _{È. Ðóâàðàö, Äâå ñòóäåíòñêå ðàñïðàâå, 29-30.} 48 _{„Ó äðóãî¼ ïîëîâèíè XIX â. ïîñòî¼àëå ñó óãëàâíîì äâå ñóïðîòíå} ìàãèñòðàëíå øêîëå ó ïðîó÷àâàœó ìèòà. Ïðâà îä œèõ, êî¼à ¼å íàäàõíóòà Íåìà÷êîì ìèòîëîãè¼îì £. Ãðèìà è êî¼à íè¼å ñàñâèì ðàñêèíóëà ñà ðîìàí-òè÷àðñêèì òðàäèöè¼àìà (À. Êóí, Â. Øâàðö, Ì. Ìèëåð, À. Äå Ãóáåðíàòèñ, Ô. È. Áóñëà¼åâ, À. Í. Àôàíàñ¼åâ è äð.), îñëàœàëà íà óñïåõå èíäîåâðîïñêå óïîðåäíå ëèíãâèñòèêå è íàñòî¼àëà ¼å äà ðåêîíñòðóèøå äðåâíó èíäè¼ñêó ìèòîëîãè¼ó åòèìîëîøêèì óïîðååœèìà ó îêâèðó èíäîåâðîïñêèõ ¼åçèêà.“ – Å. Ì. Ìåëåòèíñêè, Ïîåòèêà ìèòà, ïðåâåî £. £àíèžè¼åâèž, Áåîãðàä, 24.

îñíîâíè òåîðè¼ñêè òåìåšè íà êî¼èìà ïî÷èâà¼ó œåãîâà òóìà÷åœà ñðïñêå ¼óíà÷êå åïèêå. Íàðåäíà ïîãëàâšà Ïðèëîãà ê èñïèòèâàœó ñðïñêå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å ïðåäñòàâšà¼ó äîñëåäíó ïðèìåíó íàâåäå-íèõ òåîðè¼ñêèõ íà÷åëà, ïðè ÷åìó èñòðàæèâà÷ óçèìà ó îáçèð íà¼-ðåïðåçåíòàòèâíè¼å åïñêå ïåñìå „ñòàðè¼èõ âðåìåíà“, êàî îáðàçàö „¼óíà÷êå ñêàñêå“ ñðïñêîã íàðîäà, îäíîñíî ïàðàäèãìó œåãîâå óñìåíå ïîåçè¼å „ó ïðâîáèòíîì ñìèñëó“. Ñà ïèòàœèìà ïîðåêëà è ïðèðîäå ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà íåðàñêèäèâî ¼å ïîâåçàíî, ïðåìà Èëàðèîíó Ðóâàðöó, è ïèòàœå œèõîâå ñòàðèíå. Âóê ¼å ó Ïðåäãîâîðó ïðâå êœèãå Ñðïñêèõ íà-ðîäíèõ ï¼åñàìà ëà¼ïöèøêîã èçäàœà (1824) èñòàêàî çíà÷༠Êîñîâ-ñêå áèòêå çà ãåíåçó ñðïÊîñîâ-ñêå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å: „£à ìèñëèì äà ñó Ñð-ášè è ïðè¼å Êîñîâà èìàëè è ¼óíà÷êèõ ï¼åñàìà îä ñòàðèíå, íî áóäóžè äà ¼å îíà ïðåì¼åíà òàêî ñèëíî óäàðèëà ó íàðîä, äà ñó ãî-òîâî ñâå çàáîðàâèëè øòî ¼å áèëî äîíäå, ïà ñàìî îäàíäå ïî÷åëè íàíîâî ïðèïîâè¼åäàòè è ï¼åâàòè.“ Âóêîâ ñòàâ äîâîäè ó æèæó íà-ó÷íîã èíòåðåñîâàœà äâà îñíîâíà ïðîáëåìà ãåíåçå ñðïñêå ¼óíà÷-êå åïè¼óíà÷-êå: 1) ïîñòî¼àœå „¼óíà÷êèõ ï¼åñàìà îä ñòàðèíå“, ò¼. åïñ¼óíà÷-êå ïîåçè¼å ó Ñðáà ïðå 14. â.; è 2) èñòèöàœå Êîñîâñêå áèòêå êàî èñòî-ðè¼ñêîã èñõîäèøòà êîëåêòèâíîã åïñêîã ïàìžåœà. Ðóâàðàö ñå íåãàòèâíî îäðåó¼å ïðåìà Âóêîâî¼ òâðäœè äà ¼å Êîñîâñêà áèòêà ïðåäñòàâšàëà ¼åäíó âðñòó êîëåêòèâíå àìíå-çè¼å íàöèîíà, êî¼à ¼å ïðåáðèñàëà ñâà äîòàäàøœà ñåžàœà, ïîêè-äàâøè íèñêó ñà÷èœåíó îä êðèñòàëà íàòàëîæåíèõ ñëî¼åâà åï-ñêîã ïàìžåœà ñðïåï-ñêîã íàðîäà. Òèìå ñå îäáàöó¼å è ¼åäíà äðóãà ïðåòïîñòàâêà, èìïëèöèòíî ñàäðæàíà ó Âóêîâîì ñòàâó – êî¼ó ñó êàñíè¼å ðàäèêàëèçîâàëè Øàôàðèê è Òàëôè¼åâà – î èñòîðè¼-ñêîì êàðàêòåðó ñðïñêå ¼óíà÷êå åïèêå: „Ïèñàö ïàê ìèñëè, äà ñå ÷èíè ñàìî äà ¼å òàêî, äà ñå ÷èíè ñàìî, äà ìè íåìàìî ¼óíà÷êèõ ïåñàìà, ñòàðè¼èõ îä Íåìàœèžà, è äà ¼å òîìå óçðîê áèòêà íà Êî-ñîâó.“ Ó îâîìå Ðóâàðàö íè¼å óñàìšåí. Òàêî, Ï. È. Ïðå¼ñ ó äóõó ìèòîëîøêå øêîëå èñòè÷å äà ñå ïðâîáèòíà åïñêà ïîåçè¼à êîä Ñðáà, ïðå èñòîðè¼ñêîã äîáà, áàâèëà „íàäåñòåñòâåíèì áèžèìà“, øòî ñå ìîæå íàñëóòèòè „èç îñòàòàêà îä òîëèêî óäàšåíå

åïî-õå“.49 _{Í. È. Êðàâöîâ ïàê ó Âóêîâî¼ òâðäœè íå íàëàçè òåæœó çà} íåãèðàœåì äðåâíîã ïîðåêëà åïñêå ïîåçè¼å êîä Ñðáà. Óïðàâî ñó-ïðîòíî. Àëè ñå, óç íàïîìåíó äà ¼å Ôèëèï Âèøœèž áèî ó÷åñíèê è ñâåäîê èñòîðè¼ñêèõ äîãàà¼à î êî¼èìà ¼å ïåâàî, ïîñðåäíî ïðè-êëàœà òåçè, äîáè¼åíî¼ ïóòåì àíàëîãè¼å, äà ñó òàêî ìîðàëå íàñòà-¼àòè è òå, êîñîâñêîì êàòàêëèçìîì çàáîðàâšåíå ïåñìå èç èñòîðè-¼å ñðïñêîã íàðîäà.50 Ñâî¼îì êëàñèôèêàöè¼îì ñðïñêå åïñêå ïîåçè¼å Ðóâàðàö ñå ïðåäñòàâšà, è ñà îâå âðåìåíñêå äèñòàíöå, êàî èçðàçèòî ìîäåðàí íàó÷íèê: „Èëàðèîí Ðóâàðàö – ãëàâíè òâîðàö èñòîðè¼ñêå êðèòè÷-êå øêîëå ó Ñðáà – íå ñëàæå ñå ñà Âóêîâèì ãëåäèøòåì. Îí ñìàòðà äà íàøå ¼óíà÷êå ïåñìå çàõâàšó¼ó ñâî¼ ïîñòàíàê ïðàñòàðî¼ ìèò-ñêî¼ ñêàñöè, äîíåòî¼ ¼îø èç çàòàòðàíñêå ïîñòî¼áèíå. Äà íè¼å áè-ëî óòèöà¼à ìèòñêîã åëåìåíòà – êàæå îí – íå áèñìî èìàëè ¼óíà÷-êèõ ïåñàìà. Ìèòñêó ìàòåðè¼ó ñà ïî êî¼îì óçãðåäíîì èñòîðè¼-ñêîì öðòîì îí íàëàçè ó ìíîãèì íàøèì ñòàðè¼èì ¼óíà÷êèì ïå-ñìàìà. Äðóãèì ðå÷èìà îíå è íèñó èñòîðè¼ñêå ïåñìå ¼åð ñó ìíîãî ñòàðè¼å îä œèõîâèõ ¼óíàêà. Èñòîðè¼ñêå ñó – òâðäè Ðóâàðàö – ñà-ìî íîâè¼å öðíîãîðñêå ïåñìå. Îòóäà ó œèìà ïðîçàè÷íî ïðåäñòà-âšàœå êðâàâèõ áî¼åâà ¼åð ¼å ñàäðæ༠ãëàâíî ó œèìà.“51 Çà ðàçëèêó îä Ðóâàðöà, Âåñåëèí ×à¼êàíîâèž ïðèäà¼å ìíîãî âåžè çíà÷༠Êîñîâñêîì áî¼ó êàî äîãàà¼ó êî¼è ¼å ó íà¼âåžî¼ ìåðè îïðåäåëèî æèâîò è íàøå ñòàðå ðåëèãè¼å, è ¼óíà÷êîã ïåñíèøòâà êî¼å ¼å èç œå ïðîèçàøëî.52 _{Àñìóñ Ñåðåíñåí ïàê îäáàöó¼å Âóêîâî} 49 _{Ï. È. Ïðåéñ, Î åï³éñêîé íàðîäíîé ïîåç³è Ñðáà. Ïðåâåî Ñ.} Ñðåòåíî-âèž, Ãëàñíèêú Äðóæñòâà ñðáñêå ñëîâåñíîñòè, Áåîãðàä, 1856, VIII, 103-104. 50 _{Í. È. Êðàâöîâ, Ñåðáñêèé ýïîñ, I, M., 1960, 13.} 51 _{Ï. Òîìàö, Íàâ. äåëî, 23.} 52 _{“Èñòî òàêî, èìàî ¼å íàø íàðîä è áîãàòó ìèòîëîãè¼ó, è œåãîâî} åï-ñêî ïåñíèøòâî îáèëîâàëî ¼å ðàçëè÷èòèì ìèòîâèìà î áîãîâèìà è õåðî¼è-ìà. Àëè ñíàæíè èñòîðè¼ñêè ïðåîêðåòè, êàêâè ñó êîñîâñêà êàòàñòðîôà è áîðáå ñà Òóðöèìà, ó÷èíèëè ñó äà ñå ñòàðèíñêè ìèòîâè ïðåèíà÷å è âåæó çà íîâå ëè÷íîñòè. Òè ëåïè ìèòîâè âåçàíè ñó ñàäà çà èìåíà Ìàðêà Êðàšåâè-žà, Ìèëîøà Îáèëèžà è äðóãèõ êîñîâñêèõ ¼óíàêà.“ – Â. ×à¼êàíîâèž, Ìèò è ðåëèãè¼à ó Ñðáà, Áåîãðàä, 1973, 565.

òóìà÷åœå Êîñîâñêîã áî¼à êàî èñòîðè¼ñêîã äîãàà¼à êî¼è ¼å ïðåä-ñòàâšàî ïðåñåäàí ó ãåíåçè ñðïñêå ¼óíà÷êå ïîåçè¼å: „Ïî ìîìå ìè-øšåœó, íè¼å óïóòíî ¼åäàí òàêî êîìïëèêîâàíè èñòîðè¼ñêè ïðî-öåñ, êàî øòî ¼å ðàçâè¼àœå ñðïñêå ¼óíà÷êå ïåñìå, ñâîäèòè íà íåêè îäðååíè è, êàêî ìè ñå ÷èíè ñà èñòîðè¼ñêîãà ãëåäèøòà, è ñóâèøå ïðåöåœèâàíè äîãàà¼.“53 _{Òîìî Ìàðåòèž ñå ñëàæå ñà Ñåðåíñåíîì,} ïîëåìèøóžè ñà £àãèžåâîì òåçîì î äðåâíî¼ ñòàðèíè ñðïñêîõð-âàòñêå ¼óíà÷êå åïèêå.54 _{Âàòðîñëàâ £àãèž, íàèìå, ó íèçó ñâî¼èõ} ðàñïðàâà, èçíîñè ìèøšåœå î äóášî¼ ñòàðèíè ¼óíà÷êå ïîåçè¼å êîä £óæíèõ Ñëîâåíà îä ïðîêëàìîâàíå. £àãèž, ïðè òîìå, ðàçëèêó-¼å äâå ñòâàðè: îä êàäà ïîñòî¼è åïñêî ïåâàœå íà Áàëêàíó, è îä êàäà äàòèðà¼ó åïñêå ïåñìå êî¼å ñó äî íàñ äîïðëå.54à _{Ïîëàçåžè îä}

ñòàâà äà „èim se dalje povraæamo u prošlost, tiem su obilatiji izvori i naravitiji uvjeti narodne poezije“, Jàãèž ïðâå òðàãîâå ñðïñêîõð-âàòñêå åïèêå îòêðèâà ó Ëåòîïèñó ïîïà Äóêšàíèíà (12. â.). Ó ïðè-ïîâåäàœó áàðñêîã àíîíèìà èçíàëàçè îí „mnogo motiva, koji i u potamnjeloj slici suhoparna ljetopisca ipak veæma nalikuju na na-rodnu pjesmu, nego li na historijsku istinu“.55

Óîñòàëîì, è ñâì £àãèž, çà êîãà ñå íå áè ìîãëî ðåžè äà ¼å áèî ïðèñòàëèöà ìèòîëîøêå øêîëå, ó ðàçìàòðàœó ¼óíà÷êå åïèêå êî-ðèñòè àðãóìåíòå ñëè÷íå îíèìà êî¼è ñå ìîãó íàžè ó Ïðèëîãó Èëà-ðèîíà Ðóâàðöà. Òàêî, îí ñìàòðà äà ó ñòàðè¼èì ¼óíà÷êèì ïåñìàìà èñòîðè¼ñêè åëåìåíàò, êàî ìëàè è ïîëåòíè¼è, èñòèñêó¼å ïðâîáèò-íó ìèòîëîøêó ñàäðæèïðâîáèò-íó. Ó òàêî ñòâîðåíî¼ ñèìáèîçè, ïîä íàëå-òîì íîâå ãðàå, ïî¼åäèíå ìèòîëîãåìå îñòà¼ó ñåìàíòè÷êè ïðàçíå. Òå ñå çíà÷åœñêå ðàñåëèíå ó ñèñòåìó ïàãàíñêå ðåëèãè¼å ïîïóœà-âà¼ó ïîçíè¼èì ñåžàœèìà íà „õèñòîðè¼ñêà, íàðîäó ïî ñïîìèœàœó 53 _{À. Ñåðåíçåí, Ïðèëîã èñòîðè¼è ðàçâè¼àœà ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ} ïåñà-ìà, Ïðîñâåòíè ãëàñíèê, 1894, XV, áð. 7 è 8, 593.

54 _{T. Maretiæ, Kosovski junaci i dogaðaji u narodnoj epici, Rad JAZU,}

1889, XCVII, 71.

54à)_{Âèä. Áë. Ïåòðîâñêè, Òðàíñôîðìèðàœåòî íà ìàêåäîíñêèîò}

¼óíà÷êè åïîñ. Ñêîï¼å, 1992, 7.

55 _{V. Jagiæ, Historija književnosti naroda hrvatskoga i srbskoga,}

äîáðî ïîçíàòà ëèöà íàðîäíèõ ¼óíàêà, ñâåòèòåšà, öàðåâà è äð.“56

Èàêî ñå ó íà÷åëó ñëàæå ñà Ðóâàðöåì ó ñòàíîâèøòó äà ó íàøèì ñòàðè¼èì ¼óíà÷êèì ïåñìàìà, êî¼å ñó ïî ñâî¼î¼ ôîðìè è ñàäðæèíè äàëåêî ñêëàäíè¼å è ñàâðøåíè¼å îä ïîçíè¼èõ, „imade svuda trago-vah bajoslovlju“57_{, £àãèž ìíîãî îïðåçíè¼å ïðèñòóïà ïîêóøà¼èìà}

ðåêîíñòðóêöè¼å íàøå äðåâíå ïðåòõðèøžàíñêå ðåëèãè¼å íà îñíî-âó ¼óíà÷êèõ ïåñàìà58_{. Òåçà î ìèòîëîøêî¼ åïèöè êîä Ñëîâåíà,}

êî-¼ó ó íîâè¼å âðåìå ðåàêòóàëèçóêî-¼ó ñàâðåìåíè ïðîó÷àâàîöè óñìåíå ïîåçè¼å, ïðåìà £àãèžó íè¼å ëèøåíà îçáèšíèõ òåîðè¼ñêèõ àðãó-ìåíàòà: „Ima razloga vjerovati, da je veæ kod starih Hrvata i Srba cvao mitologijski epos; nekim èestima takovih pjesama osta trag u narodnom prièanju i narodnih pjesmah.“59

Ïðåìà Âàòðîñëàâó £àãèžó, çáîã íåäîñòàòêà ¼åäíå äîìèíàíò-íå èñòîðè¼ñêå èäå¼å, íàðîääîìèíàíò-íå ïåñìå ïðå Êîñîâà äîìèíàíò-íå äîáè¼à¼ó áëè-æó óíóòàðœó ïîâåçàíîñò êî¼à áè èì ïîìîãëà äà ñå èíòåíçèâíè¼å ðàçâè¼ó. Äîëàçàê Òóðàêà íà Áàëêàí è ïðîïàñò õðèøžàíñêèõ äð-æàâà, ïîðåä òîãà øòî ïðåäñòàâšà¼ó ïðåêðåòíèöó ó åïñêîì ïåâà-œó £óæíèõ Ñëîâåíà, íàãîâåøòàâà¼ó è ìåñòî ïîñòàíêà ¼óæíîñëî-âåíñêîã åïà, œåãîâ ïðàèçâîð: „Tako smo i s ove strane dobili nov dokaz za gore provedeno mišljenje da se praizvor južnoslovenske epike, koja vodi svoje podrijetlo od provale Turaka, ima tražiti tamo gdje su pali prvi teški udarci i gdje su nastale najranije katastrofe (Marica, Kosovo).“60

Ôðàíö Ìèêëîøè÷ ñìàòðà äà åïñêà ïîåçè¼à èìà óïîðèøòå ó ìíîãî âåžî¼ ñòàðèíè íåãî øòî ìè òî íàñëóžó¼åìî. Ïåñìå ïàê êî¼å ñó äî íàñ äîïðëå íàñòà¼àëå ñó íåïîñðåäíî èçà äîãàà¼à î 56 _{V. Jagiæ, Historija književnosti naroda hrvatskoga i srbskoga, 112.} 57 _{V. Jagiæ, Pabirci po cvieæu našega narodnoga pjesniètva, Zagreb, 1861.} 58 _{„Izvor epske poezije jest mlaði, nego li saga. Iz saga pomalja se}

histo-rija, svaki narod koji ima historiju, ima i sage; ali ima i naroda bez historije, oni i nijesu istupili iz saga.“ – V. Jagiæ, Graða za historiju slovinske narodne poezije, I, Zagreb, 1876, 36.

59 _{V. Jagiæ, Historija književnosti naroda hrvatskoga i srbskoga, 22.} 60 _{V. Jagiæ, Južnoslovenska narodna epika u prošlosti, u: Rasprave, èlanci,}

êî¼èìà ïåâà¼ó. È Äðàãóòèí Êîñòèž ñå çàëàæå çà äóášó ñòàðèíó ñðïñêå åïñêå ïîåçè¼å. Ó ïðèëîã òåçè î ïîñòî¼àœó ¼óæíîñëîâåí-ñêå åïèêå è ïðå íàäèðàœà Òóðàêà íà Áàëêàí ìåó ïðâèìà èñòóïà Ñâåòèñëàâ Ñòåôàíîâèž, ïîòêðåïšó¼óžè òó òâðäœó ïðèìåðîì ïå-ñìå î áåêñòâó ñâ. Ñàâå ó êàëóåðå, ÷è¼è ñå èçâîð íàëàçè ó ñðåä-œîâåêîâíî¼ ëåãåíäè î Àëåêñå¼ó áîæ¼åì ÷îâåêó.61 _{Ñâ. Ìàòèž} ïî-ëàçè îä ñòàâà äà ñå ó îäðåèâàœó ñòàðîñòè íàøå íàðîäíå åïèêå ìîðà¼ó ¼àñíî ðàçãðàíè÷èòè ñòàðîñò ïî¼åäèíà÷íèõ çàáåëåæåíèõ åïñêèõ „òåêñòîâà“ îä ïèòàœà ïîðåêëà è ñòàðîñòè åïñêå ïîåçè¼å êàî äðóøòâåíå è ñîöèîêóëòóðíå ÷èœåíèöå.62 _{Àëåêñàíäàð Ëîìà} òàêîå ðàçëó÷ó¼å ïèòàœå ñòàðèíå ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà îä œåíèõ ïðàñëîâåíñêèõ êîðåíà: „Òî øòî ñðïñêà åïèêà èìà ñâî¼å íåñóìœèâå êîðåíå ó ïðàñëîâåíñêî¼, à îâà ó ïðàèíäîåâðîïñêî¼ åïèöè óñòàíîâšàâà ñå êîìïàðàöè¼îì ïî¼åäèíèõ åëåìåíàòà – ¼å-çè÷êèõ è ñàäðæèíñêèõ, êàî øòî ñó ïîåòñêå ôîðìóëå, ëèêîâè, ìî-òèâè. Ïðîáëåì ñòàðèíå ñðïñêèõ ¼óíà÷êèõ ïåñàìà òðåáà ïîñìà-òðàòè îäâî¼åíî. Åïñêà ïîåçè¼à ìîãëà ¼å, êîä Ñðáà êàî è äðóãäå, ïîñòî¼àòè ó êîíòèíóèòåòó, à äà ñó ñòàðè ïåñíè÷êè ñèæåè ïàäàëè ó çàáîðàâ è áèâàëè çàìåœåíè ìëàèìà, èëè áàð îñàâðåìåœàâàíè íîâèì èñòîðè¼ñêèì êîíêðåòèçàöè¼àìà. Îñòàâèìî çà íåêî âðåìå ïî ñòðàíè êîìïàðàòèâíó åâèäåíöè¼ó, îãðàíè÷àâà¼óžè ñå íà îíó óíóòðàøœó, êî¼ó íàì ïðóæà¼ó ñàìå ñðïñêå ïåñìå âðåìåíîì êàäà ñó çàïèñàíå è èñòîðè¼ñêèì äîãàà¼èìà êî¼å îïåâà¼ó, êàî è íà ñïî-šàøœó, êî¼à ñå ñàñòî¼è ó çáèðó ðàñïîëîæèâèõ ïîäàòàêà î œèõî-âîì ïîñòî¼àœó è èçâîåœó ó ïðîøëîñòè.“63 Èñòðàæó¼óžè ìåíå ñðïñêîõðâàòñêå ¼óíà÷êå ïåñìå ó èñòîðè-¼è, Ìàêñèìèëè¼àí Áðàóí (Maximilian Braun) ïîëàçè îä ñòàíîâè-61 _{Ñâ. Ñòåôàíîâèž, Î äàòèðàœó è ïàðàëåëàìà íàøèõ íàðîäíèõ} ïå-ñàìà. Ñòóäè¼å î íàðîäíî¼ ïîåçè¼è îä Ñâåòèñëàâà Ñòåôàíîâèžà, ó: Ñà-áðàíà äåëà Ñâåòèñëàâà Ñòåôàíîâèžà, êœ. III-IV, Áåîãðàä, 1933, 174-175. 62 _{Ñâ. Ìàòèž, Îòêàä ïî÷èœå íàøå åïñêî ïåâàœå, Ëåòîïèñ Ìàòèöå} ñðïñêå, 1962, êœ. 390, ñâ. 1, 1-14. Îâäå ïðåìà: Íàðîäíà êœèæåâíîñò, ïðèð. Âë. Íåäèž, Áåîãðàä, 1972, 137-138. 63 _{À. Ëîìà, Íàâ. äåëî, 40.}