(4)ABSTRACT 2 ABSTRACT This diploma thesis deals with the study of layered traditional mortars for their application in the restoration of the substrate of ancient mosaic floors

(1)

(2)

(3)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

1

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Η παρούσα διπλωματική εργασία πραγματεύεται τη μελέτη διαστρωματικών παραδοσιακών κονιαμάτων για την εφαρμογή τους στην αποκατάσταση του υποστρώματος αρχαίων ψηφιδωτών δαπέδων. Στόχος είναι η κατανόηση της επίδρασης των ιδιοτήτων του κάθε στρώματος κονιάματος στην απόδοση του σύνθετου συστήματος, να προσδιοριστούν οι παράμετροι (τύπος και αναλογία πρώτων υλών, τεχνική εφαρμογής) που επηρεάζουν τα χαρακτηριστικά των υποστρωμάτων, έτσι ώστε να προταθεί μια μεθοδολογική προσέγγιση σχετικά με το σχεδιασμό και τις δοκιμές ελέγχου συστημάτων πολυστρωματικών κονιαμάτων.

Στο πρώτο μέρος της εργασίας αυτής, παρατίθεται το θεωρητικό πλαίσιο το οποίο αφορά στην τεχνολογία κονιαμάτων υποστρώματος αρχαίων δαπέδων, όπου γίνεται αναφορά για τους τύπους δαπέδων ανά τους αιώνες, τις τεχνικές εφαρμογής τους, με μεγαλύτερη έμφαση στα υποστρώματα επιδαπέδιων ψηφιδωτών. Παρατίθενται επίσης γενικές πληροφορίες που αφορούν στη διάβρωση των ψηφιδωτών δαπέδων, τις μεθόδους ανάλυσης (καταστρεπτικές και μη) που χρησιμοποιούνται για την τεκμηρίωση της υφιστάμενης κατάστασής τους, τη συντήρηση των ψηφιδωτών δαπέδων, καθώς και τα κονιάματα που χρησιμοποιούνται για την αποκατάσταση ιστορικών υποστρωμάτων.

Στο δεύτερο μέρος, το πειραματικό, παρατίθεται η περιγραφή της πειραματικής διαδικασίας που ακολουθήθηκε τόσο για τον σχεδιασμό και την παρασκευή των δοκιμίων όσο και για τους ελέγχους των φυσικο - μηχανικών χαρακτηριστικών τους. Παρατίθενται επίσης, τα αποτελέσματα όλων των ελέγχων και τα συμπεράσματα που προέκυψαν.

Τα παραπάνω εμπλουτίζονται από φωτογραφικό υλικό, πίνακες και διαγράμματα.

Λ

ΕΞΕΙΣ

Κ

ΛΕΙΔΙΑ: Ψηφιδωτά δάπεδα, τεχνολογία κονιαμάτων, υποστρώματα, διαστρωμάτωση, συντήρηση, κονιάματα επέμβασης.

(4)

ABSTRACT

2

ABSTRACT

This diploma thesis deals with the study of layered traditional mortars for their application in the restoration of the substrate of ancient mosaic floors. The aim is to understand the effect of the properties of each mortar layer on the performance of the composite system, to determine the parameters (type and ratio of raw materials, application technique) that affect the characteristics of the substrates, so as to propose a methodological approach to the design and testing of multilayer mortar systems.

In the first part of this paper, the theoretical framework concerning the technology of mortar substrates of ancient floors, which refers to the types of floors over the centuries, their application techniques, with a greater emphasis on the floor mosaic substrates, is given. General information on corrosion of mosaic floors, methods of analysis (destructive and non-destructive) used to document the existing state of mortars, maintenance of mosaic floors, and mortars used to restore ancient mosaic substrates are also provided.

In the second part, the experimental, the description of the experimental procedure followed both for the design and preparation of the samples and for the tests of their physical and mechanical characteristics. The results of all tests and the resulting conclusions are also provided.

The above are enriched by photographs, tables and diagrams.

K

EY

W

ORDS: Floor mosaics, mortar technology, substrates, stratification, conservation, treatment mortars.

(5)

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

3

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ

Το θέμα της παρούσας διπλωματικής εργασίας αφορά στην παραμετρική μελέτη της διαστρωμάτωσης παραδοσιακών κονιαμάτων για την εφαρμογή τους σε ιστορικά δάπεδα. Η διεξαγωγή της πειραματικής διαδικασίας πραγματοποιήθηκε στο Εργαστήριο Δομικών Υλικών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Τόσο κατά τη διάρκεια της πειραματικής διαδικασίας, όσο και κατά τη συγγραφή της εργασίας προέκυψαν απορίες και προβλήματα τα οποία ξεπεράστηκαν με τη βοήθεια επιστημόνων διαφόρων ειδικοτήτων. Σε αυτό το σημείο λοιπόν, είναι απαραίτητο να απονεμηθούν ευχαριστίες σε άτομα και φορείς για την πολύτιμη βοήθεια και καθοδήγησή τους, η οποία ήταν καθοριστική για τη διεκπεραίωση της παρούσας εργασίας.

Αρχικά, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμότατα τις επιβλέπουσες Καθηγήτριες κα. Μαρία Στεφανίδου, Αν. Καθηγήτρια Τμ. Πολιτικών Μηχανικών ΑΠΘ και κα. Βασιλική Πάχτα, Δρ. Αρχιτέκτων Μηχανικό, Συντηρήτρια Αρχαιοτήτων, ΕΔΙΠ Τμ. Πολιτικών Μηχανικών ΑΠΘ, τόσο για την ανάθεση του θέματος, τη βοήθεια στην οργάνωσή του, την παροχή βιβλιογραφίας και την επίβλεψη της εργασίας, όσο και για την υπομονή και κατανόηση που μου έδειξαν καθ’ όλη τη διάρκεια της εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας.

Στη συνέχεια, θα ήθελα να ευχαριστήσω θερμά όλο το επιστημονικό προσωπικό του Εργαστηρίου Δομικών Υλικών του Τμήματος Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ, για την φιλοξενία τους και την πολύτιμη βοήθειά τους. Ιδιαίτερες ευχαριστίες απονέμονται στους Φωτεινή Κεσικίδου, Πολιτικό Μηχανικό ΥΔ, Ασπασία Καρόζου, Πολιτικό Μηχανικό ΥΔ, Αλέξανδρο Λιάπη, MSc Πολιτικό Μηχανικό ΥΔ και Μιχαήλ Παπαχριστοφόρου, Δρ. Πολιτικό Μηχανικό.

Ένα πολύ μεγάλο ευχαριστώ ανήκει σε όλους τους φίλους μου, για την συμπαράσταση και την υπομονή τους κατά τη διάρκεια εκπόνησης της διπλωματικής μου εργασίας. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στους Ιφιγένεια Πάστρα, Πρόδρομο Γιαγκόπουλο αλλά και στον μικρό μου φίλο Θάνο, καθώς και στους Ευδόξιο Μίμη, Χρυσούλα Σερπεζούδη, Χρυσούλα Σαρούκου, Δήμητρα Παπαδοπούλου και Ελένη Καλοκαιρινού, οι οποίοι ήταν κοντά μου όταν πραγματικά τους είχα ανάγκη.

Κλείνοντας τον κύκλο των ευχαριστιών θα ήθελα να εκφράσω τις θερμότερες ευχαριστίες στους γονείς μου, Σάββα και Καλλιόπη και στον αδερφό μου Νίκο. Η ανεκτίμητη βοήθεια και η αγάπη τους, θεωρώ ότι είναι βασικοί παράγοντες στήριξης, στην επίτευξη των στόχων μου. Τους ευχαριστώ πολύ για την εμπιστοσύνη που μου δείχνουν όλα αυτά τα χρόνια. Η διπλωματική αυτή αφιερώνεται στη μνήμη της μητέρας μου, που έφυγε νωρίς από τη ζωή αλλά και στον πατέρα μου που είναι εδώ και στηρίζει εμπράκτως το κάθε μου βήμα.

(6)

Στον πατέρα μου,

Σάββα.

(7)

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ

5

ΠΕΡΙΛΗΨΗ ... 1

ABSTRACT ... 2

ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ ... 3

ΠΙΝΑΚΑΣ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΩΝ ... 5

ΕΙΣΑΓΩΓΗ ... 7

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ... 8

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ... 9

1. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 10

1.1. ΤΥΠΟΙ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 10

1.1.1. ΔΑΠΕΔΑ ΜΕ ΕΠΙΣΤΡΩΣΗ ΚΟΝΙΑΜΑΤΟΣ ... 10

1.1.2. ΔΑΠΕΔΑ ΜΕ ΕΠΙΣΤΡΩΣΗ ΚΕΡΑΜΙΚΩΝ ΠΛΑΚΩΝ ... 11

1.1.3. ΔΑΠΕΔΑ ΜΕ ΕΠΙΣΤΡΩΣΗ ΛΙΘΙΝΩΝ ΠΛΑΚΩΝ ... 13

1.1.4. ΨΗΦΙΔΩΤΑ ΔΑΠΕΔΑ ... 15

1.2. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΚΑΤΑΣΚΕΥΗΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 18

1.2.1. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΔΑΠΕΔΩΝ ΜΕΣΩ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΗΓΩΝ ... 19

1.2.2. ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΕΠΙΔΑΠΕΔΙΩΝ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΜΕΣΩ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΠΗΓΩΝ ... 21

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ... 23

2. ΔΙΑΒΡΩΣΗ & ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 24

2.1. ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 24

2.2. ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ - ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗ ΔΙΑΒΡΩΣΗΣ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 26

2.2.1. ΕΠΙ ΤΟΠΟΥ ΜΗ ΚΑΤΑΣΤΡΕΠΤΙΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ - IN SITU NDT ... 26

2.2.2. ΕΡΓΑΣΤΗΡΙΑΚΕΣ ΜΕΘΟΔΟΙ ΑΝΑΛΥΣΗΣ (ΚΑΤΑΣΤΡΕΠΤΙΚΕΣ) ... 27

2.3. ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ ... 28

2.4. ΚΟΝΙΑΜΑΤΑ ... 31

2.4.1. ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ ΕΠΕΜΒΑΣΗΣ ... 32

ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ ... 34

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ... 35

3. ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΠΕΙΡΑΜΑΤΙΚΗΣ ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑΣ ... 36

3.1. ΣΧΕΔΙΑΣΜΟΣ & ΠΑΡΑΣΚΕΥΗ ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΣΕΩΝ ... 36

3.1.1. ΚΟΚΚΟΜΕΤΡΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ ΑΔΡΑΝΩΝ ... 36

3.1.2. ΣΥΣΤΑΤΙΚΑ ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΩΝ ΣΥΝΘΕΣΕΩΝ ... 39

3.1.3. ΜΗΤΡΕΣ & ΔΟΚΙΜΙΑ ... 40

3.1.4. ΣΤΑΔΙΑ ΠΑΡΑΣΚΕΥΗΣ ΤΩΝ ΣΥΝΘΕΣΕΩΝ ... 42

3.2. ΕΛΕΓΧΟΣ ΦΥΣΙΚΟ-ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ΔΟΚΙΜΙΩΝ ... 45

3.2.1. ΕΛΕΓΧΟΣ ΦΥΣΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ... 46

(8)

6

3.2.2. ΕΛΕΓΧΟΣ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ... 47

3.2.3. ΣΤΕΡΕΟΣΚΟΠΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ ... 50

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ... 54

4. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ - ΣΥΖΗΤΗΣΗ ... 55

4.1. ΠΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 55

4.1.1. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΦΥΣΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ... 55

4.1.2. ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΜΗΧΑΝΙΚΩΝ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΩΝ ... 59

4.2. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΠΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 62

4.3. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΚΥΛΙΝΔΡΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 74

4.4. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΠΛΑΚΙΔΙΑ... 78

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ... 83

5. ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ... 84

5.1. ΣΥΚΓΡΙΤΙΚΗ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ... 84

5.1.1. ΠΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 84

5.1.2. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΠΡΙΣΜΑΤΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 85

5.1.3. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΚΥΛΙΝΔΡΙΚΑ ΔΟΚΙΜΙΑ ... 87

5.1.4. ΣΥΜΠΛΟΚΑ ΠΛΑΚΙΔΙΑ ... 88

5.2. ΓΕΝΙΚΑ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ... 89

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ... 91

(9)

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

7

ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Η παρούσα διπλωματική εργασία έχει ως στόχο τη μελέτη διαστρωματικών παραδοσιακών κονιαμάτων για εφαρμογή σε δάπεδα. Ο τύπος των κονιαμάτων αυτών παρουσιάζει διαχρονικά ιδιαιτερότητες σε σχέση με κονιάματα άλλων εφαρμογών (π.χ. δόμησης). Η εφαρμογή επιδαπέδιων ψηφιδωτών, ως μέσο διακόσμησης δαπέδων, ξεκινά στον Ελληνικό χώρο από τη 2^η χιλιετία π.Χ.

(Μινωϊκός, Κυκλαδίτικος πολιτισμός) έως την Πρώιμη Βυζαντινή περίοδο (8^ος αι. μ.Χ.), όπου αντικαθίστανται από άλλους τύπους (opus sectile, επιστρώσεις δαπέδων με μαρμάρινες πλάκες).

Τα κονιάματα δαπέδων χαρακτηρίζονται από διαστρωματική δομή (2 - 4 στρώσεις κονιάματος), με ισχυρή συμπύκνωση και εξαιρετική πρόσφυση μεταξύ των στρώσεων και μειούμενο πάχος προς την επιφάνεια. Η τεχνολογία του υποστρώματος των επιδαπέδιων ψηφιδωτών καθιερώνεται κατά την πρώιμη Κλασική και Ελληνιστική περίοδο (τέλη 4^ου αι. π.Χ.) και διαχρονικά ακολουθεί συγκεκριμένη δομή με 4 στρώσεις: statumen, rudus, nucleus, supra nucleus (κατά Βιτρούβιο). Τα κονιάματα κάθε στρώσης παρουσιάζουν ομοιότητες καθώς και διαφοροποιήσεις. Είναι συνήθως υδραυλικά, βασισμένα σε υδράσβεστο και ποζολάνη, ενώ σε περιπτώσεις προστίθεται κεραμάλευρο στη δομή τους (για την ενίσχυση της υδραυλικότητάς τους). Τα αδρανή είναι φυσικά με μειούμενο μέγεθος προς την άνω στρώση (0-16mm έως 0-4mm) και συνήθως προστίθεται κεραμικό αδρανές ανάλογης κοκκομετρίας.

Στη παρούσα διπλωματική παρασκευάστηκαν συνολικά 6 συνθέσεις σύμπλοκων διαστρωματικών κονιαμάτων (Α1-1/Β1, Α1-2/Β1, Α2-1/Β2, Α2-2/Β2, Α2-1/Β1, Α2-2/Β1) αποτελούμενα από 6 διαφορετικές συνθέσεις κονιαμάτων (Α1-1, Α1-2, Α2-1, Α2-2, Β1, Β2) βάσει των χαρακτηριστικών ιστορικών κονιαμάτων που εντοπίζονται στις στρώσεις rudus και nucleus επιδαπέδιων ψηφιδωτών. Ελήφθησαν υπόψη ειδικές παράμετροι, όπως το σύστημα των συνδετικών υλικών (κονίες), ο τύπος και η κοκκομετρική διαβάθμιση των αδρανών, ο λόγος Κονίας / Αδρανών (Κ/Α) και Νερού / Κονίας (Ν/Κ), καθώς και το πάχος των στρώσεων και η τεχνική εφαρμογής. Παρασκευάστηκαν διάφοροι τύποι δοκιμίων (πρισματικά, σύμπλοκα πρισματικά, κυλινδρικά και πλακίδια). Μια σειρά δοκιμών εκτελέστηκαν σε ηλικίες 28, 90 και 180 ημερών.

Οι ιδιότητες που ελέγχθηκαν αφορούσαν στο πορώδες, το φαινόμενο ειδικό βάρος, την υδατοπερατότητα, την τριχοειδή απορρόφηση, το δυναμικό μέτρο ελαστικότητας, την κάμψη, τη θλιπτική αντοχή, καθώς και τον έλεγχο πρόσφυσης των στρώσεων.

Από την αξιολόγηση των αποτελεσμάτων εξήχθη το συμπέρασμα ότι η καλή συμπύκνωση και ο χαμηλός λόγος Ν/Κ εξασφαλίζουν σχετικά υψηλή αντοχή σε θλίψη (5-8 MPa), καθώς και αυξημένη πρόσφυση μεταξύ των στρώσεων, ενώ η προσθήκη κεραμικών αδρανών ενισχύει την απόδοση των διαστρωματικών κονιαμάτων.

(10)

8

ΘΕΩΡΗΤΙΚΟ ΜΕΡΟΣ

(11)

9

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ

ΑΡΧΑΙΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

(12)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ◊ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

10

1. ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ ΚΟΝΙΑΜΑΤΩΝ ΥΠΟΣΤΡΩΜΑΤΟΣ ΑΡΧΑΙΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

Στην παρούσα διπλωματική εργασία μελετώνται τα κονιάματα υποστρώματος αρχαίων δαπέδων, τα οποία αποτελούν μία ειδική κατηγορία κονιαμάτων, που διακρίνεται για τον υψηλό βαθμό συμπύκνωσης και τη διαστρωματική δομή τους. Σε αυτό το κεφάλαιο, θα γίνει μια προσπάθεια συνοπτικής παρουσίασης, σχετική με την εξέλιξη των κατασκευαστικών τύπων και τεχνικών που εφαρμόστηκαν στα υποστρώματα αρχαίων δαπέδων ανά τους αιώνες.

1.1.

Τ

ΥΠΟΙ

Δ

ΑΠΕΔΩΝ

Οι τύποι δαπέδων που έχουν χρησιμοποιηθεί κατά περίπτωση από τους προϊστορικούς χρόνους έως και τις αρχές του 20^ου αι. μπορούν να ταξινομηθούν στις παρακάτω κατηγορίες:

 Δάπεδα με επίστρωση κονιάματος.

 Δάπεδα με επίστρωση κεραμικών πλακών.

 Δάπεδα με επίστρωση λίθινων πλακών.

 Ψηφιδωτά δάπεδα.

1.1.1.

Δ

^ΑΠΕΔΑ

Μ

^Ε

Ε

^{ΠΙΣΤΡΩΣΗ}

Κ

^{ΟΝΙΑΜΑΤΟΣ}

Η κατασκευή δαπέδων αρχικά με πατητό χώμα και στη συνέχεια κάνοντας χρήση κονιάματος (πηλοκονίαμα) εμφανίζεται από την προϊστορική εποχή. Το πρώτο παράδειγμα διαμόρφωσης δαπέδου με καλά πατημένο χώμα ανάγεται στην 8^η χιλιετία π.Χ., στις κυκλικές νεολιθικές κατασκευές της Μ. Ανατολής [1-2].

Παραδείγματα δαπέδων με πηλοκονιάματα συναντώνται και σε αρκετούς νεολιθικούς οικισμούς του Ελλαδικού χώρου, με πιο γνωστούς αυτούς του Διμηνίου και του Σέσκλου. Τα δάπεδα των οικισμών του Διμηνίου σε ορισμένες περιπτώσεις ήταν λιθόστρωτα, αλλά συχνότερα αποτελούνταν από καλά πατημένη και συμπυκνωμένη γη, την οποία κτυπούσαν με κόπανους [3].

Στην Κρήτη, κατά την Μινωική Περίοδο, τα δάπεδα των ισόγειων ήταν συνήθως πλακόστρωτα, τα οποία στους αρμούς περιείχαν κονίαμα από πηλό ή άσβεστο, ή ήταν εξολοκλήρου επιστρωμένα από ασβεστοκονίαμα αναμεμειγμένο με τριμμένο κεραμικό και χαλίκια, το λεγόμενο "αστράκι" [4].

Στην Μυκηναϊκή Περίοδο, τα δάπεδα συχνά επιστρώνονταν με ασβεστοκονίαμα που περιείχε λεπτόκοκκη άμμο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν τα διακοσμημένα δάπεδα των ανακτόρων α) της Τίρυνθας β) του Νέστωρα στην Πύλο και γ) του Αγαμέμνονα στις Μυκήνες [5]. Τα ανάκτορα αυτά ακολουθούν το ίδιο μοντέλο διακόσμησης όσον αφορά στα δάπεδα (Εικ.1), τα οποία ήταν στρωμένα κεντρικά από ασβεστοκονίαμα χωρισμένο με εγχάρακτες γραμμές, σε τετράγωνα και ορθογώνια με έγχρωμα γεωμετρικά και θαλάσσια ή αφηρημένα μοτίβα, με συνηθέστερα χρώματα το ερυθρό, το κίτρινο, το κυανό και το λευκό, όπως μαρτυρούν τα εναπομείναντα ίχνη χρωμάτων [6].

(13)

11 Εικ.1. H αίθουσα του θρόνου του ανακτόρου της Πύλου (αναπαράσταση: Piet de Jong) (αριστερά) και (δεξιά) το

δάπεδο του δόμου του μεγάρου των Mυκηνών (αναπαράσταση: E. Oλύμπιος).

[Πηγή: (Kαλεσιοπούλου Β., 2007, σ. 88,92)]

Ένα ακόμα παράδειγμα επίστρωσης δαπέδου με χρήση ασβεστοκονιάματος αλλά με προσθήκη ποζολάνης αποτελούν τα πατώματα των περιμετρικών δωματίων της ορχήστρας του Ρωμαϊκού Ωδείου (τέλη του 2^ου μ.Χ.) που βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου. Τα δάπεδα αυτά, παρουσίαζαν μια παραλλαγή όσον αφορά στην κάλυψή τους, καθώς και στο υπόστρωμά τους. Το υπόστρωμα των δαπέδων αποτελείται από τρία στρώματα (Εικ.2). Το επάνω μέρος, το οποίο αποτελείται από ένα λεπτό στρώμα καλά συμπυκνωμένου κοκκινωπού κονιάματος (πάχους 5mm), το οποίο ήταν το τελικό κάλυμμα του δαπέδου. Από κάτω, υπήρχε ένα στρώμα κονιάματος πλάτους 2cm, το οποίο εδραζόταν σε ένα στρώμα γωνιωδών λίθων (πλάτος 11cm) [7].

Εικ.2. Γραφική απεικόνιση υποστρώματος δαπέδου των περιμετρικών δωματίων της ορχήστρας τουΡωμαϊκού Ωδείου (τέλη του 2^ου μ.Χ.), Αρχαιολογικός χώρος Δίου.

[Πηγή: (Papayianni I., et al., 2013, p. 85)]

1.1.2.

Δ

ΑΠΕΔΑ

Μ

Ε

ΠΙΣΤΡΩΣΗ

Κ

ΕΡΑΜΙΚΩΝ

Π

ΛΑΚΩΝ

Σύμφωνα με την βιβλιογραφία, η πρώτη χρήση σχηματοποιημένου ψημένου πηλού (οπτοπλίνθων) ανάγεται στην 3^η χιλιετία π.Χ., στην περιοχή της Μεσοποταμίας. Οπτόπλινθοι χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή δημόσιων κτιρίων και έργων, αλλά και πολυτελών ιδιωτικών κατοικιών [8]. Η τοποθέτησή τους, γινόταν είτε σε στρώσεις είτε σε διάταξη ψαροκόκαλου, και η σύνδεσή τους με πηλοκονίαμα ή άσφαλτο. Το σχήμα τους ήταν κανονικό, ορθογώνιο παραλληλεπίπεδο και οι διαστάσεις τους ποίκιλαν ανάλογα με την χρονολογική περίοδο [4].

Κατά την αρχαιότητα στον Ελλαδικό χώρο, η χρήση των οπτόπλινθων στις κατασκευές φαίνεται να μην ήταν προτιμητέα με εξαίρεση ελάχιστες περιπτώσεις (2^η χιλιετία: Μινωική Κρήτη, Μυκήνες, Κλασσική περίοδος: Ήπειρος και Ελληνιστική περίοδος) [4].

Κατά την Ρωμαϊκή περίοδο, οι οπτόπλινθοι αποτελούν κύριο κατασκευαστικό υλικό σε όλη την επικράτεια. Κατασκευάζονταν σε διάφορα σχήματα ανάλογα με τη χρήση τους στις κατασκευές, με

(14)

12 συνηθέστερα τετραγωνικό και ορθογωνικό, ενώ σπανιότερα τριγωνικό, κυκλικό (για τη δημιουργία υπόκαυστων σε θερμά λουτρά), ή πεταλοειδές (για την κατασκευή κιόνων) [1].

Τα διάφορα είδη των Ρωμαϊκών πλίνθων, εκτός από τη δόμηση, χρησιμοποιήθηκαν ευρέως και για την επίστρωση και επένδυση διαφόρων περιοχών, όπως χώρους ιδιωτικούς (είτε εσωτερικούς είτε εξωτερικούς) οικιών, αγρεπαύλεων και βιλλών, χώρους δημόσιους όπως αγορές, στοές και αρχαία θέατρα, αλλά και χώρους με υγρασία, λόγω της παρουσίας νερού, όπως δάπεδα αγωγών, δεξαμενών (κινστέρνες) και λουτρών (επίστρωση και κατασκευή των υπόκαυστων) (Εικ.3) [1,9].

Εικ.3. Το υπόκαυστο στο Αρχαίο Κούριον στη Κύπρο.

[Πηγή: (Γραμμένος Γ., 2012, σ. 78)]

Ένα παράδειγμα επίστρωσης δαπέδου με χρήση κεραμικών πλακών αποτελεί το δάπεδο της ορχήστρας του Ρωμαϊκού Ωδείου (τέλη του 2^ου μ.Χ.) που βρίσκεται στον αρχαιολογικό χώρο του Δίου. Το δάπεδο αυτό, ήταν κατασκευασμένο σε δύο φάσεις (Εικ.4). Το επάνω μέρος (2^η φάση), αποτελούταν από κεραμικές πλάκες τοποθετημένες σε στρώμα κονιάματος πάχους 5cm (δείγμα 1a), κάτω από το οποίο υπήρχε μια λεπτή στρώση (0,5 - 1cm) καλά συμπιεσμένης γης. Το κάτω μέρος (1^η φάση), ήταν επίσης καλυμμένο με κεραμικές πλάκες που τοποθετήθηκαν σε άλλο στρώμα κονιάματος (δείγμα 1b). Και τα δύο κονιάματα ήταν ασβεστοποζολανικής σύστασης [7].

Εικ.4. Γραφική απεικόνιση υποστρώματος δαπέδου της ορχήστρας τουΡωμαϊκού Ωδείου (τέλη του 2^ου μ.Χ.), Αρχαιολογικός χώρος Δίου.

[Πηγή: (Papayianni I., et al., 2013, p. 85)]

Η χρήση των οπτόπλινθων σαν επίστρωση σε δάπεδα ναών και Βασιλικών συνεχίστηκε και στην Παλαιοχριστιανική περίοδο (Εικ.5) και στο Βυζάντιο [1,9].Οι οπτόπλινθοι της Βυζαντινής περιόδου είχαν σχήμα τετράγωνο ή ορθογώνιο και στην επιφάνειά τους έφεραν συχνά χαράγματα [10].

(15)

13 Εικ.5. Πλίνθινο δάπεδο από Παλαιοχριστιανικό οικοδόμημα (τρίκλιτη Βασιλική με νάρθηκα), από

ανασκαφές στην αγροτική περιοχή της Ξιφιανής Αλμωπίας.

[Πηγή: (Γραμμένος Γ., 2012, σ. 79)]

1.1.3.

Δ

ΑΠΕΔΑ

Μ

Ε

ΠΙΣΤΡΩΣΗ

Λ

ΙΘΙΝΩΝ

Π

ΛΑΚΩΝ

Στην Νεολιθική εποχή, έκανε την εμφάνισή της μια νέα μέθοδος δόμησης, κατά την οποία είτε χρησιμοποιούσαν λίθους αναμεμειγμένους με πηλό, ενισχύοντας έτσι τις κατασκευές, είτε χρησιμοποιούσαν λίθους για την κατασκευή των θεμελιώσεων και για τους τοίχους πηλό, αποτρέποντας με αυτό τον τρόπο την άνοδο της υγρασίας από το έδαφος (5^η χιλιετία: Σέσκλο, 2^η χιλιετία: Μυκήνες) [1].

Αργότερα, από τον 7^ο αι. π.Χ., ο λίθος άρχισε να αντικαθιστά το ξύλο και τον πηλό σε ναούς και σημαντικά κτίρια, ενώ στην Κλασσική εποχή αποτέλεσε το κυρίαρχο δομικό υλικό. Σε αυτό συνετέλεσαν η αφθονία της πρώτης ύλης και οι γνώσεις κατεργασίας της [1,4,9].

Έτσι, χρησιμοποιώντας αρχικά κομμάτια λίθων (ακανόνιστων ή κανονικών πλακών) και στη συνέχεια λεπτών λίθινων πλακών (ορθογώνιου ή τετράγωνου σχήματος) επετεύχθη η επίστρωση πολλών δημόσιων χώρων και δρόμων (Εικ.6) καθώς και ιδιωτικών κατοικιών, των αρχαίων πόλεων στο πέρασμα των αιώνων [4,9].

Εικ.6. Λιθόστρωτος δρόμος της Αρχαίας Αγοράς στην Πομπηία.

[Πηγή: (https://peripateticbone.files.wordpress.com/2013/03/pompeii-street-1.jpg)]

Κατά την Βυζαντινή περίοδο, η στρώση των δαπέδων ονομάζονταν "πλακόστρωσις" ή απλώς

"στρώσις" και στις φτωχότερες εκκλησίες γινόταν με πήλινες πλάκες, ενώ στις πλουσιότερες με μαρμάρινες. Οι μαρμάρινες πλάκες, αποκαλούνταν συχνά "μέταλλον", λόγω της μολύβδινης στίλβωσής τους. Είχαν σχήμα ορθογώνιο και τοποθετούνταν με τη μεγάλη τους διάσταση παράλληλη με τον κατά μήκος άξονα του ναού (Εικ.7). Υπήρχαν και περιπτώσεις όπου σε σημαίνοντες χώρους των ναών, όπως το Ιερό Βήμα, το Κεντρικό Κλίτος, ή ο Νάρθηκας, χρησιμοποιήθηκαν για την επίστρωσή τους μαρμαροθετήματα (opus sectile) γεωμετρικών σχεδίων (Εικ.8-10) [1,11].

Opus sectile, ονομάζεται η τεχνική κατά την οποία κομμάτια μαρμάρου διαφόρων χρωματισμών ή άλλα υλικά διαμορφώνονται κατάλληλα πριν την τοποθέτησή τους σε διάφορους σχηματισμούς (ανθρώπινες και ζωικές μορφές καθώς και φυτικά και γεωμετρικά σχήματα) και τοποθετούνται σε βάθος

(16)

14 διαφορετικού χρώματος, δημιουργώντας έτσι πολύχρωμες συνθέσεις σε διάφορες επιφάνειες όπως τοίχους, δάπεδα ή και αντικειμένων μικροτεχνίας [12].

Εκ.7. Επίστρωση δαπέδου με πλάκες προκοννήσιου μαρμάρου. Κεντρικό κλίτος Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής Παναγίας Αχειροποιήτου.

[Πηγή: (Προσωπικό αρχείο)]

Εκ.8. Μαρμαροθέτημα Παλαιοχριστιανικής Βασιλικής Γ’ Φιλίππων (6^ος αι. μ.Χ.).

[Πηγή: (Πάχτα Β., 2011, σ. 64)]

Εκ.9 Επίστρωση δαπέδου με μαρμαροθετήματα. Παλαιοχριστιανική Βασιλική Πέλλας.

[Πηγή: (http://www.pella-museum.gr/explore/archaiological-site/palaiohristianiki-pella)]

Εκ.10. Επίστρωση δαπέδου με την τεχνική opus sectile. Αίθριο Βασιλικής Καμπανόπετρας, Σαλαμίνα, Κύπρος.

[Πηγή: (https://www.romeartlover.it/Salamis2.html)]

(17)

15 Μια άλλη τεχνική μαρμαροθέτησης που εφαρμόστηκε κατά τον Μεσαίωνα στη Δύση (Ιταλία, 11^ος αι., Αγγλία 13^ος αι.), για την επίστρωση δαπέδων εκκλησιών είναι η επονομαζόμενη Cosmati ή Cosmatesque. Αποτελείται από επαναλαμβανόμενα συμμετρικά / γεωμετρικά σχέδια κατασκευασμένα από μικρές πολύχρωμες τριγωνικές και τετραγωνικές πέτρες, αλλά και μεγάλες στρογγυλές πλάκες, τα οποία εναλλάσσονται με λωρίδες μωσαϊκών από γυαλί και ζώνες από λευκό μάρμαρο (Εικ.11). Η τεχνική Cosmatesque είναι γνωστή και ως opus alexandrinum, από μελετητές της αναγεννησιακής περιόδου [15].

Εικ.11. Επιστρώσεις δαπέδων με την τεχνική μαρμαροθέτησης Cosmati.

[Πηγή: (http://www.krokeai.com/town/Krokeatis_Lithos/Cosmatesque.htm)]

1.1.4.

Ψ

ΗΦΙΔΩΤΑ

Δ

ΑΠΕΔΑ

Ο όρος "Ψηφιδωτό", συνήθως περιγράφει μια αρχιτεκτονική επιφάνεια, δάπεδο, τοίχο ή οροφή, η οποία καλύπτεται από ένα διακοσμητικό στρώμα, αποτελούμενο από ψηφίδες τοποθετημένες σε κονίαμα και απεικονίζει γεωμετρικά ή εικονιστικά θέματα. Το ψηφιδωτό μπορεί να είναι είτε ψηφοθέτημα είτε μαρμαροθέτημα [16-18]. Οι ψηφίδες μπορεί να προέρχονται από φυσικά υλικά, όπως πετρώματα (οψιδιανός, γρανίτης, χαλαζίας), πολύτιμους και ημιπολύτιμους λίθους (χρυσός, τυρκουάζ, κοράλλι, φίλντισι), όστρακα, οστά κ.ά., είτε από τεχνητά υλικά όπως κεραμίδι, υαλόμαζα κ.ά. [1,16-17].

Τα πρωιμότερα παραδείγματα επίστρωσης δαπέδων με ψηφιδωτά, εντοπίζονται στον Ελλαδικό χώρο, ανάγονται στην 2^η χιλιετία π.Χ. και είναι κατασκευασμένα από φυσικά χαλίκια ή μικρά βότσαλα [19- 20].

Πρώιμες μορφές ψηφιδωτής διακόσμησης δαπέδων συναντώνται στα Μάλια (ΥΜΙΙΙ) και στην Τίρυνθα (Μυκηναϊκή περίοδος). Για την διακόσμηση των δαπέδων αυτών έχουν χρησιμοποιηθεί μικρά βότσαλα με τα οποία αναπαριστούνται απλά γεωμετρικά σχήματα (Εικ.12). Με αυτόν τον τρόπο, τα δάπεδα αυτά διαφοροποιούνται από τα εντελώς ακόσμητα βοτσαλωτά δάπεδα που έχουν βρεθεί σε άλλα Μινωικά και Μυκηναϊκά κτήρια [20].

Εικ.12. Δάπεδο στο οποίο αποδίδονται απλά γεωμετρικά σχέδια με μικρά βότσαλα. Μάλια (ΥΜ ΙΙΙ), Κρήτη.

[Πηγή: (Ασημακοπούλου - Ατζακά Π., 2003, σ. 12)]

Πρώιμα βοτσαλωτά δάπεδα έχουν βρεθεί και στην Μ. Ασία, στην φρυγική πόλη Γόρδιον, τα οποία όμως χρονολογούνται στον 8^ο αι. π.Χ., περίπου δηλαδή 500 χρόνια οψιμότερα από τα ευρήματα του Ελλαδικού χώρου [20].

(18)

16 Στα τέλη του 5^ου και στις αρχές του 4^ου αι. π.Χ., η τέχνη των βοτσαλωτών ψηφιδωτών εμφανίζεται ολοκληρωμένη στον Ελλαδικό χώρο. Το θεματολόγιο, από υποτυπώδη γεωμετρικά μοτίβα, εμπλουτίζεται με ανθρωπόμορφες και ζωικές παραστάσεις [20].

Τέτοια ψηφιδωτά έχουν βρεθεί στη Σικυώνα, στην Κόρινθο, στα Μέγαρα, στην Ερέτρια, στην Πέλλα, στην Όλυνθο (Εικ.13) και σε άλλες Ελληνικές πόλεις [1,20]. Στην Ύστερη Κλασσική περίοδο, συναντώνται ψηφιδωτά και σε άλλες Μεσογειακές χώρες, από την Ισπανία έως τη Συρία και την Περσία [1].

Εικ.13. Βοτσαλωτό ψηφιδωτό του ανδρώνα με παράσταση από το μύθο του Βελλεροφόντη και της Χίμαιρας.

Όλυνθος (α’ μισό 4^ου αι. π.Χ.), Μακεδονία.

[Πηγή: (Ασημακοπούλου - Ατζακά Π., 2003, σ. 13)]

Στην Ελληνιστική περίοδο παρατηρείται μεγάλη εξέλιξη στην τέχνη των επιδαπέδιων ψηφιδωτών, με χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτά, των ψηφιδωτών της Πέλλας και του Ανακτόρου των Αιγών στη Βεργίνα. Στα ψηφιδωτά δάπεδα της Πέλλας (4^ος αι. π.Χ.) παρατηρείται εισαγωγή νέων υλικών, όπως στρογγυλές ψηφίδες, λεπτές ελικοειδείς ταινίες από ψημένο κεραμίδι και λεπτά μολύβδινα ελάσματα. Με τον τρόπο αυτό καταφέρνουν να προσδώσουν ένα αποτέλεσμα πιο ζωγραφικό αλλά με την αίσθηση του βάθους (τρίτη διάσταση) στα έργα τους (Εικ.14-15) [1,20].

Η μεγάλη όμως καινοτομία που χαρακτηρίζει τα ψηφιδωτά της Ελληνιστικής περιόδου είναι η χρήση μικρών πολύχρωμων τετραγωνικών ψηφίδων τις tesserae, κατασκευασμένες από λίθο, υαλόμαζα ή κεραμίδι, δημιουργώντας έτσι δύο τύπους ψηφιδωτών (Εικ.16) [1,18]:

 Τα Οpus tessellatum, που κυριάρχησαν μέχρι τον 2^ο αι. π.Χ. και είναι κατασκευασμένα από έγχρωμες κυβικές tesserae, διαστάσεων 0,8cm.

 Τα Opus vermiculatum, τα οποία είναι κατασκευασμένα κι αυτά από έγχρωμες κυβικές tesserae αλλά μικρότερων διαστάσεων (0,1-0,4cm).

Οι ψηφοθέτες, λόγω της εξέχουσας θέσης που καταλάμβαναν τα ψηφιδωτά ανάμεσα στις τέχνες, αρχίζουν να υπογράφουν τα έργα τους [16]. Έτσι, αναφέρονται ενδεικτικά οι πιο γνωστοί Έλληνες και Ρωμαίοι ψηφοθέτες: Γνώσις (4^ος - 3^ος αι. π.Χ.) (Εικ.15), Σώσος (3^ος - 2^ος αι. π.Χ.) (Εικ.17), Ασκληπιάδης (2^ος - 1^ος αι. π.Χ.) και Διοσκουρίδης (1^ος αι. π.Χ.) [1,16].

Εικ.14. Ψηφιδωτό με παράσταση από κυνήγι λιονταριού 325-300 π.Χ., Πέλλα.

[Πηγή: (http://www.pella-museum.gr/explore/museum/enotita1/kathimerini-zoi)]

(19)

17 Εικ.15. Η κεντρική παράσταση με κυνήγι ελαφιού από ψηφιδωτό δάπεδο χώρου συμποσίων 325-300 π.Χ., Πέλλα, με

υπογραφή του ψηφοθέτη «ΓΝΩΣΙΣ ΕΠΟΗΣΕΝ».

[Πηγή: (http://www.pella-museum.gr/explore/museum/enotita1/kathimerini-zoi)]

Εικ.16. Παραδείγματα ψηφιδωτών δαπέδων κατασκευασμένα με τις τεχνικές opus tessellatum (αριστερά) και opus vermiculatum (δεξιά).

[Πηγή:(https://www.google.gr/search?q=opus+tessellatum+i+opus+vermiculatum&rlz=1C1GGRV_enGR751GR751&

tbm=isch&tbo=u&source=univ&sa=X&ved=2ahUKEwjVz- zDnfTdAhVJKcAKHQzUDz0QsAR6BAgAEAE&biw=1366&bih=626)]

Εικ.17. «Ασάρωτος οίκος», Σώσος (Πέργαμος).

[Πηγή: (http://penelope.uchicago.edu/~grout/encyclopaedia_romana/wine/unswept.html)]

Ενώ το ψηφιδωτό φαίνεται να έχει καταβολές από την Ελλάδα, όπως αναφέρθηκε και παραπάνω, οι Ρωμαίοι είναι αυτοί που το διέδωσαν ευρέως, από την Βρετανία έως την Ασία και τη Β. Αφρική και το εισήγαγαν τόσο σε δημόσια όσο και σε ιδιωτικά κτίρια [16]. Γεγονός που επιβεβαιώνεται από τα πολυάριθμα ψηφιδωτά ευρήματα που έχουν ανασκαφεί σε περιοχές που είχε εξαπλωθεί η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, όπως η Πομπηία (Εικ.18), η Όστια, το Δίον, η Δήλος, η Ρόδος, η Πέργαμος και η Αλεξάνδρεια [20].

Στη Ρωμαϊκή περίοδο επίσης, εμφανίζονται διάφορες παραλλαγές του ψηφιδωτού, όπως το Opus Alexandrium, το Opus Signinum, το Opus Sectile, το Opus Musivum, το Emblema, το Opus Barbaricum κ.ά. [1,16].

(20)

18 Εικ.18. Ψηφιδωτό του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Οικία του Φαύνου, 150-100 π.Χ., Πομπηία.

[Πηγή: (By Berthold Werner, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=32224321)] Από τον 3^ο αι. μ.Χ., η χρήση του ψηφιδωτού ως επίστρωση δαπέδων, σταδιακά εγκαταλείπεται αφού το ψηφιδωτό χρησιμοποιείται για την διακόσμηση τοίχων με θρησκευτικά συνήθως θέματα. Τα ελάχιστα δείγματα Βυζαντινών ψηφιδωτών δαπέδων που υπάρχουν, φέρουν κυρίως γεωμετρικά, ζωικά και φυτικά θέματα (Εικ.19). Στα τέλη του 6^ου - αρχές 7^ου αι. μ.Χ., η κατασκευή ψηφιδωτών δαπέδων σταμάτησε εξ' ολοκλήρου στον Ελλαδικό χώρο και αντικαταστάθηκε από άλλες τεχνικές επίστρωσης δαπέδων, όπως τα μαρμαροθετήματα τα οποία αναφέρθηκαν παραπάνω [1,18].

Εικ.19. Ψηφιδωτό δάπεδο Πρωτοβυζαντινής Βασιλικής (6^ος αι. μ.Χ.), Δελφοί.

[Πηγή: (http://www.delphi.diadrasis.net/en-gb/museum/selectedexhibits/mosaicfloorofthe6thcenturyad.aspx)]

1.2.

Τ

^{ΕΧΝΙΚΕΣ}

Κ

^{ΑΤΑΣΚΕΥΗΣ}

Α

^ΡΧΑΙΩΝ

Δ

^ΑΠΕΔΩΝ

Τα δάπεδα, τα οποία είτε είναι επιστρωμένα με κονίαμα, είτε με κεραμικές ή λίθινες πλάκες, είτε με ψηφιδωτή διακόσμηση, παρουσιάζουν ομοιότητες όσον αφορά στις τεχνικές κατασκευής τους. Τα κοινά τους χαρακτηριστικά είναι η πολύ καλή συμπύκνωση και η διαστρωματική δομή που παρουσιάζουν [1,26].

Πληροφορίες για τις τεχνικές κατασκευής των δαπέδων μπορούμε να πάρουμε είτε από τους αρχαίους συγγραφείς, οι οποίοι περιγράφουν τις τεχνικές κατασκευής της εποχής τους (ή και παλαιότερες), είτε από τις δημοσιεύσεις σύγχρονων συγγραφέων - μελετητών, καταγράφοντας πληροφορίες αρχαιολογικών ευρημάτων [1, 26-27].

(21)

19 1.2.1.

Τ

ΕΧΝΙΚΕΣ

Ε

ΦΑΡΜΟΓΗΣ

Δ

ΑΠΕΔΩΝ

Μ

ΕΣΩ

Α

ΡΧΑΙΩΝ

Π

ΗΓΩΝ

Οι αρχαίοι συγγραφείς, που μέσα από τα συγγράμματά τους, μας δίνουν πληροφορίες για τις τεχνικές κατασκευής των αρχαίων δαπέδων είναι οι Ρωμαίοι Βιτρούβιος (De architectura) και Πλίνιος (Naturalis historia).

Ο Βιτρούβιος, κάνει λόγο για δάπεδα ψηφιδωτά και συγκοπτά (δάπεδα opus sectile), όπως επίσης και για την τεχνική κατασκευής του υποστρώματος των δαπέδων αυτών, διαχωρίζοντάς τα σε δάπεδα ισογείων, ορόφων και υπαίθριων χώρων (εδώ θα αναφερθούν τα δάπεδα ισογείων και υπαίθριων χώρων).

Έτσι, αναφέρει σχετικά [29]:

 Δάπεδα ισογείων: Αρχικά διερευνάται εάν το έδαφος είναι παντού συμπαγές, στη συνέχεια οριζοντιώνεται και κατόπιν δημιουργείται η στρώση εξομάλυνσης και το ίδιο το υπόστρωμα. Αν σε ολόκληρη την επιφάνεια ή σε μέρος της το έδαφος έχει δημιουργηθεί από επιχώσεις, τότε πρέπει, με μεγάλη επιμέλεια, να συμπυκνωθεί με κόπανους. Επάνω από το συμπυκνωμένο έδαφος πρέπει να δημιουργηθεί ένα στρώμα εξομάλυνσης (statumen), με πέτρες μεγέθους παλάμης. Στη συνέχεια ετοιμάζεται το υπόστρωμα του δαπέδου (rudus), αναμιγνύοντας τρία μέρη χαλίκια, με ένα μέρος ασβέστη. Μόλις διαστρωθεί το μίγμα, εργάτες το χτυπούν με ξύλινους λοστούς, ώστε να συμπυκνωθεί και να γίνει συμπαγές και το τελικό του πάχος να είναι ≈23cm. Ακολούθως, τοποθετείται μία στρώση (nucleus), πάχους 15cm, από θρυμματισμένα κεραμικά αναμεμειγμένα με άσβεστη, σε αναλογία 3:1. Επάνω από τη στρώση αυτή κατασκευάζεται το τελικό δάπεδο (ψηφιδωτό, μαρμαροθέτημα ή τιβουριανό[δάπεδο από πλίνθους σε μορφή ψαροκόκαλου (testacea spicata)]), το οποίο θα πρέπει να έχει τις απαιτούμενες κλίσεις, εκ κατασκευής.

Κατόπιν το δάπεδο τρίβεται. Αν είναι συγκοπτόν (μαρμαροθέτημα opus sectile), τότε τα κομμάτια του μαρμάρου (ρόμβοι, τρίγωνα, τετράγωνα ή εξάγωνα) πρέπει να μην δημιουργούν μεταξύ τους μικρούς αναβαθμούς, αλλά να ενώνονται το ένα με το άλλο έτσι ώστε οι αρμοί ανάμεσά τους να είναι οριζόντιοι (κατά την εγκάρσια έννοια). Αν το δάπεδο είναι ψηφιδωτό, τότε όλες οι ακμές των ψηφίδων θα πρέπει να εφάπτονται έτσι ώστε να σχηματίζεται ενιαία επιφάνεια. Αν το δάπεδο είναι τιβουριανό, τότε οι πλίνθοι σε ψαροκόκαλο πρέπει να διαστρώνονται και να τρίβονται με επιμέλεια έτσι ώστε να μην παρουσιάζονται κοιλώματα και εξογκώματα. Στη συνέχεια, η επιφάνεια του δαπέδου που έχει τριφτεί, λειαίνεται και γυαλίζεται. Επάνω από την λειασμένη επιφάνεια, έριχναν μαρμαρόσκονη και από πάνω ασβέστη και άμμο, δημιουργώντας έτσι ένα μανδύα προστασίας.

 Δάπεδα υπαίθριων χώρων: Σε ασκεπείς χώρους πρέπει να κατασκευάζονται ειδικά δάπεδα, γιατί αλλιώς, οι δοκίδες διαστέλλονται με την υγρασία και συρρικνώνονται με τη ξηρασία, λυγίζουν και παραμορφώνονται. Έτσι, με τις μεταβολές αυτές που υφίστανται, τα δάπεδα καταστρέφονται. Φθορές προκαλούνται επίσης από τον παγετό και την πάχνη.

Πρέπει να ακολουθηθεί η εξής διαδικασία, έτσι ώστε οι ζημιές να είναι όσο πιο μικρές γίνεται: Όταν ετοιμαστεί το σανίδωμα, διαμορφώνεται από πάνω ένα άλλο με σανίδες εγκάρσια τοποθετημένες και στερεωμένες μεταξύ τους με καρφιά, έτσι ώστε να δημιουργηθεί ένας διπλός μανδύας προστασίας της διαδοκίδωσης. Μετά αναμιγνύονται 2 μέρη χαλίκια, 1 μέρος θρυμματισμένα κεραμικά και 2 μέρη ασβέστου. Αφού δημιουργηθεί ένα πρώτο στρώμα, κατασκευάζεται το υπόστρωμα του δαπέδου, το οποίο όταν τελειώσει το χτύπημα θα πρέπει να έχει πάχος ≈30cm. Κατόπιν τοποθετείται μία στρώση θρυμματισμένων κεραμικών αναμεμειγμένων με ασβέστη (nucleus). Επάνω από τη στρώση αυτή, κατασκευάζεται το τελικό δάπεδο (ψηφιδωτό ή τιβουριανό), το οποίο θα πρέπει να έχει τις απαιτούμενες κλίσεις, εκ κατασκευής. [Όταν απαιτούνταν πιο επιμελημένη εργασία, πάνω από το υπόστρωμα (rudus), σε ένα στρώμα κονιάματος τοποθετούνταν κεραμικές πλάκες, μεγέθους ≈60cm σε επαφή μεταξύ τους. Οι πλάκες

(22)

20 αυτές είχαν στο πάνω μέρος των πλευρικών παρειών τους (ημι)αύλακες βάθους ενός δακτύλου (supra rudus). Όταν οι πλάκες δένονταν με το κονίαμα, γεμίζονταν οι αναμεταξύ τους αρμοί με ασβέστη ζυμωμένο με λάδι, τους πατούσαν καλά και τους έτριβαν. Ο ασβέστης που έμενε στις αύλακες σκλήραινε και γινόταν μια συμπαγής μάζα που δεν επέτρεπε στο νερό ή σε οτιδήποτε άλλο να εισχωρήσει στους αρμούς. Από πάνω σχημάτιζαν ένα στρώμα από θρυμματισμένα κεραμικά αναμεμειγμένα με ασβέστη και το χτυπούσαν με ραβδιά. Επάνω από αυτή τη στρώση, δημιουργούσαν, με μεγάλες ψηφίδες ή με πλίνθους σε ψαροκόκαλο, τις κλίσεις που περιγράφηκαν παραπάνω.] Η καλή ανάμιξη των κονιαμάτων και το σωστό τρίψιμο της άνω επιφάνειας προφύλασσαν το δάπεδο από κάθε ζημιά, ενώ για την αντοχή του κονιάματος των αρμών στον παγετό, έπρεπε το δάπεδο να αλείφεται κάθε χρόνο πριν από το χειμώνα, με άφθονο κατακάθι λαδιού. Με αυτόν τον τρόπο προφυλασσόταν από τον παγετό.

Ο Βιτρούβιος ενώ παραλληλίζει την κατασκευή του υποστρώματος των επιδαπέδιων ψηφιδωτών με αυτή των συγκοπτών και των τιβουριανών δαπέδων, δίνει ωστόσο εκτενέστερη περιγραφή (Εικ.20) [29]: Αρχικά, έσκαβαν το έδαφος κατά 0,5-1m, το έβρεχαν, το χτυπούσαν και το αλφάδιαζαν. Στη συνέχεια, τοποθετούσαν ένα στρώμα από πέτρες χοντρές ή βότσαλα (statumen - λιθοδομή). Ακολούθως, τοποθετούσαν ένα δεύτερο στρώμα από σπασμένο χοντρό κεραμίδι, ασβέστη και φυσική ποζολάνη που κυμαινόταν από 7-8cm (rudus - υποδομή). Στη συνέχεια, τοποθετούσαν ένα τρίτο στρώμα πάχους 2-5cm, από ασβέστη, μαρμαρόσκονη και φυσική ή τεχνητή ποζολάνη (nucleus - υπόστρωμα) και ένα τέταρτο στρώμα πάχους 5-12cm, από ¹/4 ασβέστη και ³/4 τριμμένο ψιλό κεραμίδι (supra nucleus). Ακολουθούσε ένα πέμπτο στρώμα, το οποίο ήταν καλά αλφαδιασμένο, από λεπτόκοκκη άμμο, ασβέστη και μαρμαρόσκονη, πάχους 2-3cm, στο οποίο τοποθετούνταν οι ψηφίδες (Bedding layer - στρώμα τοποθέτησης). [Σε περιπτώσεις μεγάλου κινδύνου διάβρωσης του δαπέδου, προτείνεται η τοποθέτηση του τρίτου στρώματος δύο φορές, το ένα πάνω στο άλλο και καλό πάτημα αυτών, έτσι ώστε να αποκτήσει διπλή προστασία το ψηφιδωτό. Στη συνέχεια, αναφέρεται η κατασκευή ενός στρώματος, από θραυστά αδρανή, κεραμάλευρο και ασβέστη σε αναλογία 3:2:2, επάνω στο οποίο τοποθετούνταν το nucleus].

Εικ.20. Γραφική αναπαράσταση υποστρώματος δαπέδων κατά τον Βιτρούβιο:

1. Statumen - Λιθοδομή,2. Rudus - Υποδομή, 3. Nucleus - Υπόστρωμα, 4. Supra nucleus - Bedding layer - Στρώμα τοποθέτησης,5. Ψηφιδωτή (ή άλλη) διακόσμηση.

[Πηγή: (Getty, 2003, σ. 3)]

Από τον Πλίνιο, μαθαίνουμε ότι τα υποστρώματα δαπέδων κατασκευαζόταν ως εξής: Αρχικά το έδαφος συμπυκνωνόταν καλά και στη συνέχεια τοποθετούνταν ένα στρώμα από χαλίκια ή θρυμματισμένα κεραμικά. Ακολούθως, τοποθετούνταν ένα καλά πατημένο στρώμα από κάρβουνο αναμεμειγμένο με άμμο, ασβέστη και στάχτη, πάχους ≈15cm. Η τελική επιφάνεια λειαινόταν με μυλόπετρα, έτσι ώστε να αποκτήσει την υφή δαπέδου από μαύρους λίθους [31].

(23)

21 1.2.2.

Τ

ΕΧΝΙΚΕΣ

Ε

ΦΑΡΜΟΓΗΣ

Ε

ΠΙΔΑΠΕΔΙΩΝ

Ψ

ΗΦΙΔΩΤΩΝ

Μ

ΕΣΩ

Σ

ΥΓΧΡΟΝΩΝ

Π

ΗΓΩΝ

Οι τεχνικές κατασκευής των υποστρωμάτων των δαπέδων, που αναφέρονται από τους αρχαίους συγγραφείς (Βιτρούβιο και Πλίνιο), απαντώνται με παραλλαγές είτε στη σύσταση, είτε στις αναλογίες, είτε στα πάχη των στρωμάτων [32], είτε ακόμα και στον αριθμό των ίδιων των στρωμάτων. Οι παράγοντες στους οποίους οφείλονται αυτές οι παραλλαγές ποικίλουν. Ο βασικότερος παράγοντας όπως είναι φυσικό, ήταν η εξέλιξη της κατασκευής των ψηφιδωτών δαπέδων μέσα στους αιώνες, στην οποία συνέβαλε η συνεχής προσπάθεια των αρχιτεκτόνων σε συνεργασία με τους ψηφοθέτες να κατασκευάσουν όσο το δυνατόν ανθεκτικότερες υποδομές. Άλλοι παράγοντες ήταν η ευκολία και δυνατότητα απόκτησης των υλικών κατασκευής αλλά και η εμπειρία και οι γνώσεις που είχε ο κάθε τεχνίτης, που σχετιζόταν με την κατασκευή των ψηφιδωτών δαπέδων (αρχιτέκτονες, ψηφοθέτες, σχολές, εργαστήρια), για τα υλικά και πως τα επεξεργαζόταν. Άλλοι παράγοντες ήταν η θέση του ψηφιδωτού δαπέδου στις κατασκευές (δωμάτια, αίθρια, αποθήκες, Ρωμαϊκές θέρμες, σιντριβάνια, βρύσες, πισίνες) αλλά και οι συνθήκες των περιοχών κατασκευής (έντονη υγρασία, περιοχές κοντά στη θάλασσα, οροπέδια, πεδιάδες). Ένας ακόμα παράγοντας ήταν η οικονομική κατάσταση του ιδιοκτήτη [16].

Πρακτικά είναι αδύνατο να συμπεριληφθούν και να αναφερθούν όλες οι στρωματογραφίες που έχουν ανασκαφεί μέχρι σήμερα. Βασιζόμενοι όμως στο αρχείο που διατηρείται (και συνεχώς ανανεώνεται), στο Εργαστήριο Δομικών Υλικών, του Τμ. Πολιτικών Μηχανικών του ΑΠΘ, το οποίο περιέχει πληροφορίες και αποτελέσματα, που έχουν προκύψει από τις αναλύσεις των φυσικο-μηχανικών και χημικών χαρακτηριστικών, ενός μεγάλου αριθμού δειγμάτων κονιάματος, προερχόμενα από υποστρώματα αρχαίων επιδαπέδιων ψηφιδωτών και καλύπτουν χρονολογικά όλες τις περιόδους από την Κλασική εποχή έως την Παλαιοχριστιανική περίοδο, οδηγούμαστε στις ακόλουθες παρατηρήσεις [18,33-35]:

 Δεν υπάρχουν ουσιαστικές διαφορές όσον αφορά τη δομή και τη στρωματογραφία των υποστρωμάτων στις διάφορες ιστορικές περιόδους, αφού σε κάθε εποχή στόχευαν στην κατασκευή ενός υποστρώματος, του οποίου τα χαρακτηριστικά της κάθε του στρώσης επηρεάζονταν όχι μόνο από τις υπόλοιπες στρώσεις αλλά και από το σύνολο της κατασκευής.

 Εντοπίστηκαν ομοιότητες αλλά και διαφορές μεταξύ των δειγμάτων των διαφόρων ιστορικών περιόδων, οι οποίες συνοψίζονται στα εξής:

Ομοιότητες:

 Τα κατώτερα στρώματα του υποστρώματος είναι παχύτερα και έχουν αδρανή μεγαλύτερου μεγέθους, ενώ προσεγγίζοντας τις ψηφίδες, το πάχος των στρώσεων και το μέγεθος των αδρανών μειώνεται.

 Ο λόγος Κ/Α αυξάνεται προς τα ανώτερα στρώματα.

 Το πορώδες των στρωμάτων σε κάθε υπόστρωμα φαίνεται να είναι υψηλότερο στα κατώτερα στρώματα, ενώ προς τα ανώτερα μειώνεται.

 Η μηχανική αντοχή είναι συνήθως υψηλότερη στο στρώμα υποδομής, σε σύγκριση με το στρώμα των ψηφίδων.

 Η χημική σύνθεση όλων των στρωμάτων σε κάθε υπόστρωμα είναι παραπλήσια.

 Σε όλες τις περιπτώσεις τα κονιάματα βασίζονται στην άσβεστο με προσθήκη ποζολάνης, η οποία διαφοροποιείται από εποχή σε εποχή.

 Η συμπύκνωση όλων των στρώσεων διατηρείται πάντοτε σε υψηλό επίπεδο.

Διαφορές:

 Η δομή του υποστρώματος φαίνεται να είναι τεχνικά πιο εξειδικευμένη κατά την Ύστερη Κλασική και Ελληνιστική εποχή, ενώ στη Ρωμαϊκή και ειδικότερα στην Παλαιοχριστιανική εποχή σταδιακά χάνει την ποικιλία και τη διαφοροποίηση των στρωμάτων.

 Από τα δείγματα που αναλύθηκαν, φαίνεται ότι ο αριθμός των στρώσεων της υποδομής μειώνεται από τέσσερα στην Κλασική περίοδο σε δύο στην Παλαιοχριστιανική (Εικ.21).

 Χημικά, η υψηλότερη περιεκτικότητα σε υδράσβεστο (Ca(ΟΗ)₂) εντοπίστηκε στα Ρωμαϊκά κονιάματα (50-66%), ενώ η χαμηλότερη στα Ελληνιστικά (40-47%). Αντίστοιχα, η

(24)

22 μικρότερη περιεκτικότητα σε ποζολάνη (SiO2) βρέθηκε στα Ρωμαϊκά υποστρώματα (2-10%

κ.β.), ενώ η υψηλότερη στα Ελληνιστικά (12-27% κ.β.), λαμβάνοντας υπόψη ότι δεν υπάρχει κεραμάλευρο στη δομή τους.

 Η περιεκτικότητα σε κεραμάλευρο ή κεραμικά ως αδρανή είναι εμφανής στη δομή των κονιαμάτων των Κλασικών χρόνων, ενώ στα Ελληνιστικά δεν χρησιμοποιείται πλέον. Στα Ρωμαϊκά κονιάματα εντοπίζεται μικρή ποσότητα, ενώ το κεραμάλευρο αποτελεί βασικό συστατικό των Παλαιοχριστιανικών κονιαμάτων.

Εικ.21. Ενδεικτική στρωματογραφική απεικόνιση υποστρώματος ψηφιδωτών δαπέδων, από την Κλασική έως την Παλαιοχριστιανική περίοδο.

[Πηγή: (Πάχτα, 2011, σ. 70)]

(25)

23

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2

ΔΙΑΒΡΩΣΗ & ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

(26)

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ◊ ΔΙΑΒΡΩΣΗ & ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

24

2. ΔΙΑΒΡΩΣΗ & ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΨΗΦΙΔΩΤΩΝ ΔΑΠΕΔΩΝ

2.1.

Δ

ΙΑΒΡΩΣΗ

Ψ

ΗΦΙΔΩΤΩΝ

Δ

ΑΠΕΔΩΝ

Τα ψηφιδωτά δάπεδα, όπως γνωρίζουμε, αποτελούν ένα σύνθετο έργο. Αποτελούνται από ένα στρώμα ψηφίδων, από μια ποικιλία φυσικών και τεχνητών υλικών και από το υπόστρωμα κατασκευασμένο από κονιάματα, που παρουσιάζουν τη δική τους στρωματογραφία και διαφοροποίηση κατά στρώματα.

Έτσι, οι παράγοντες φθοράς μπορούν να επιδράσουν σε διάφορα σημεία της δομής τους και τα σημεία στα οποία μπορεί να ανιχνευτούν μηχανισμοί διάβρωσης είναι τα ακόλουθα [32]:

- Στο στρώμα των ψηφ�