• Nenhum resultado encontrado

MONTEBIDORAT JUAILIAK - rsbap

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2024

Share "MONTEBIDORAT JUAILIAK - rsbap"

Copied!
25
0
0

Texto

(1)

MONTEBIDORAT JUAILIAK

Montebideora joan zaieak / Los em igrantes a M ontevìdeo

Por YON ETXAIDE-ITHARTE Vonostiako e m i l i o a g o t e

neure adiskide eta abertzale haundiaren oroiz

Su letin o :

B i b erseten h untzeko d en bo ra d û t hartzen, Ü sk a l H e rri güzian nahiz k h an ta ditzen;

M o n teb id o rat d ira h an itx abiatzen, B ere k h artiel huna b eitie kitatzen , E t a gaistu agu an fo rtu n a txekatzen T raducción d e l origin ai su letin o :

T o m o tiem p o p ara com pon er varias e stro fas, Q u erien do q u e sean can tadas en to d a E u sk alerria, M uch os salen con ru m bo a M o n tevid eo;

A ban don an su buen a com arca, Y bu scan fo rtu n a en o tra p eor.

V ersión eu sk ara h atu a:

B i b e rtso p aratzek o den bo ra d u t hartzen, E u sk a le rri guztian m aiz k an ta d itzaten ; M o n teb id ora d ira ask o abiatzen,

B eren herri on etik b a itira aldentzen, T a txarrago b atean fo rtu n a bilatzen.

T rad u cción versión eu sk ara hatua:

T o m o tiem p o p ara com poner varias estro fas.

P ara q u e se canten a m enudo en toda E u sk alerria;

M u ch o s salen rum bo a M on tevid eo, Salien do d e su b u en país

P ara b u scar fo rtu n a en o tro p eor.

Parece ser errata de «txerk(h)tzen» (=bilatzen).

(2)

I I

Su letin o :

H a u d a ü sk ald ü n aren sístim a tristia;

H u rru n ia n b e itie b ere sin h estia, U ste z a isag o egin han ab erastia, D e u s eztien leld iian , zer aperentzia!

H o r i d a arran tzü ra larre rat^ ju itia!

T rad u cción d e l origin al su letin o :

T riste sistem a el elegid o p o r el vasco : S u fe tien e p u e sta en la lejan ia,

C reyen d o q u e allí se en riquecerá antes, D o n d e n ad a tienen, ¡v ay a p reten sión ! E s com o ir a p escar en terren o inculto.

V ersión eu sk ara hatua:

H a u d a eu sk ald u n aren sistim a tristea U rru tian ip in tzen b e re sin estea, U ste z aisago egin han ab erastea, D e u s ez d u ten lek u an , zer b u ru b id ea!

H o r i d a arran tzü ra eltzera® jo atea!

T rad u cció n versión eu sk ara b a tu a:

T riste sistem a el elegid o p o r el v asco : P o n e su fe en la lejan ía

C reyen do q u e allí se en riquecerá an tes, D o n d e n ad a tienen, ¡q u é ocurrencia!

E s com o ir a p escar al terren o b ald ío .

^ «Larre» no es solamente «pasto, pastizal», sino también «terreno inculto», como en este caso. Obsérvese que Etxahun usa la forma manex «larrerat» en vez de la suletina «larri(a)lat».

® En Larrasquet: Hau da üskaldünaren bü-mehekeria (= h a u da euskaldu­

naren buru-mehekeria, kaskarinkeria) ¡Qué versatilidad la del vasco!

* Terreno baldío (G).

(3)

III

S u letin o :

S ü je t fa ltsü elib a t jite n zaitze h an ti, N ah iz jen te erostez zerb ait irabazi.

G e ro h aiek laid atzen h erria azkarki, N ah iz ahai b ezain b at eram an heben ti;

B ere fo rtu n ak beh ar h ek egin sin pleki.

T raducción d e l origin ai su letin o :

C iertas p erso n as p é rfid a s se les acercan D esean d o gan ar algo com pran do gen te.

E n se gu id a alaban el p a ís d e sob rem an era

Q u erien d o llev ar d e aq u í a to d o s lo s q u e p u eden ; A sí hacen su s fo rtu n as con facilid ad.

V ersión eu sk ara b a tu a:

P ertso n a fa ltsu b a tzu k zaizkie hurbiltzen D iru a egin n ah irik jen dea erosten ; H erria ld e berria h aiek goraipatzen , A h al h ain bat h em en dik d itu zte eram aten : B atzu ek b a d a k ite errez ab erasten !

T rad u cción versión eu sk ara h atu a:

A lgu n as p erson as p érfid as se les acercan Q u erien do hacer dinero com pran do gen te;

A q u e llo s le s ensalzan el nuevo p aís, L lev an d o d e aq u í a cuantos pueden : A lgu n o s sab en enriquecerse con facü idad .

(4)

IV

S u letin o :

A ita etam er deitze h au rrak galerazten H a ste n zaitzen p h ü n tian zerb aiten egiten ; U ste z fortü n en txerk h a d ü tíe igo rten , B erek ^ etxen b eh arrak b eiteitze em aiten ; H au rren g aisk i ezartez, b e ra k g aisk i jarten .

T rad u cción ¿ e l origin al su letin o :

{ L o s tratan tes) hacen p erd er lo s h ijo s a lo s p ad res E n el m om en to en q u e (é sto s) em piezan a hacer algo;

C reyendo q u e lo s envían en b u sca d e fo rtu n a, E n treg an a lo s q u e n ecesitan en casa;

Situ an d o m al a lo s h ijo s, se sitú an m al ello s m ism os.

V ersió n eu sk ara h atu a:

G u ra so e i u m eak d izk iete kentzen * H a ste k o zirenean® lan zerb ait egíten;

U ste z fo rtu n a b ila d itu zte b idaltzen : B erek e tx e n * b eh arrak d izkiete em aten ; H a u r e ta gu raso ek ai zer k alte d u ten !

T rad u cción versión eu sk ara b a tu a:

A lo s p ad re s les q u itan lo s h ijo s (lo s tratan tes) C u an d o (é sto s) ib an a em pezar a trab ajar algo ; C reen en v iarlo s en b u sca d e fo rtu n a:

( E n realid ad) en tregan a lo s q u e necesitan en casa;

¡Q u é p erju icio tienen con ello lo s h ijo s y lo s p ad res!

’ En el texto original, por error, «Beren». Véase el comentario correspon­

diente.

® Tratalariek (los tratantes).

® Seme>-alabak (los hijos).

* Hemos adoptado la forma suletina de «en casa» (etxen) en vez de la forma peninsular (etxean), obligados por la medida.

(5)

V

S u letin o :

A ita m a h urak d ira ezarten nigarrez H au rrak h ab oro ik h us eztitzen b eld ü rrez;

T re te hek hitz em aiten k h u n tü h artzera hez:

L eh en etzeizkitzen ak salerazi ürhez, Salerazitzen deitze o rd ian gezürrez.

T raducción d e l o rigin al su letin o :

A q u ello s p ad re s em piezan a llorar T em ien d o n o v e r m ás a su s h ijo s;

L o s citad o s traid ores les prom eten que cuidarán d e e llo s;

L o s (h ijo s) q u e antes no les hab rían po d id o hacer ven der p o r oro.

L e s hacen ven der entonces p o r m entiras.

V ersión eu sk ara h atu a:

G u ra so h aiek d ira urtutzen negarrez, U m eak sek u lak o gaitzek o beldürrez;

T ratan teek lasaitzen hitz engainakorrez;

Saltzek o ez ziren ak leh enago urrez, Sal-erazten diete o rd u an gezurrez.

T rad ucción versión eu sk ara b atu a:

A q u ello s p ad res se deshacen en lágrim as D e m ied o a p erd er a su s h ijo s para siem pre;

L o s m ercaderes les engañan m ediante p alab ras en gañ osas;

L o s que no estab an d isp u esto s antes a ven der a precio de o ro , L e s hacen ven der entonces p o r m edio de m entiras.

(6)

V I

S u letin o :

H a u r g a x o h u rak d ira itx asu an sartzen, B ere galerazliak g id atak o hartzen, M u n teb ido ra ordu n , gero h ek kitatzen : O rd ian h asten d ira bihotz-m in egiten, Z eren bere aitam ak k itatii zütien.

T raducción d e l origin ai su letin o :

A q u ellas p o b res criatu ras p en etran en el m ar,

T o m an d o com o gu ías a lo s que serán cau sa d e su p erdición ; T a n p ro n to com o^ llegan a M o n tev id eo , ésto s le s abandonan.

E n to n ces em piezan las lam en taciones P o r h ab er ab an d on ad o a su s p ad res.

V ersió n eu sk ara b a tu a:

H a u r g aiso h aiek d ira itsaso a n sartzen T a beren galtzaileak gid aritzat hartzen;

M o n tebid eon gero, b ak arrik an uzten ; O rd u an h asten d ira b en etan d am utzen , A ita ta am a u tziaz b a itira tristatzen .

T rad u cción versión eu sk ara b atu a:

A q u ellas p o b re s criatu ras pen etran en el m ar Y tom an a su s m alh echores com o gu ías;

L u e g o , en M o n tev id eo , les d ejan so lo s:

E n to n ces em piezan a arrep en tirse d e verdad,

P u e s e stán apen ado s d e h ab er ab an d on ado a su s p ad res.

* En seguida de llegar, nada más llegar. HaritxeUiar traduce «Aussitôt arrivés à Montevideo». Ahora bien, «ordun» no figura en los diccionarios y Haritxelhar no indica su procedencia. Yo me pregunto si no será errata de

«ondu(a)n» (junto). Véase comentario VI.

(7)

V I I

S u letin o :

G u re aita eztia, zure h au rregati O d o la ixu rtera zün ikina ützi, G ü k d ü gü n e statia u n tsa bazen eki, F i g a sto egitek o b azü n ü k e aski G ü trad itü gü tien traid ore h egati.

T rad u cción d e l origin al su letin o :

¡O h , n u estro dulce p ad re q u e p o r tu s hijos D e je rías co rrer tu san gre!

S i tu su p ieras b ien el estad o en q u e n o s h allam os, T en d rías su ficien te m otiv o p ara q u itarte la vid a A cau sa d e lo s traid o res q u e nos han traicionado.

V ersión eu sk ara b a tu a:

G u re aita laztan a, Ja u n g o ik o a k daki, Z u k m aite gin tuzula sem eok galan ki;

G u k d u gu n egoera o n d e bazeneki, Z u reak egitek o bazen uke ask i;

Sald u gaitu zte e ta, in or ez erruki

T raducción versión eu sk ara b a tu a:

B ien sab e D io s, q u erid o p ad re n uestro,

Q u e tú nos q u erías a lo s h ijo s entrañablem ente;

S i su p ieras b ie n n u estra situación,

Sería su ficien te p ara term inar con tu v id a;

N o s han ven dido y n adie nos com padece.

^ Desarrollando: inor ez da erruki gutaz, O bien: inork ez erruki ( —inork e* du gure erruki).

(8)

V I I I

S u letin o :

G u re am a tren d ia, g ü k ü tzia etxen, G u re ab iatzian biliotz-m in egiten : E g ü n gu re p lañ iak b azü n tü entzüten, N u la zure ü tzia dügün d eiih oratzen , N ah iago gün tükezü ik h usi ehorzten.

T rad u cción d e l origin al su letin o :

¡O h , n u estra tierna m adre q u e d ejam o s en casa T a n afligid a, cuan do p artíam o s!

S i hoy escuch aras n u estro s lam en tos,

(V erías) cóm o dep lo ram o s el h ab erte d ejad o : P referirías v e r enterrarnos.

V ersió n eu sk ara b a tu a:

G u re am a sam u rra etxe b azterrean , Bihotz-m inez zegoen gu abiatzean;

A n tzik a ari gara g au r m artxa tristean, Z u han uzteaz gau d e b etik o pen etan ; N ah iago gin tukezu ik usi lurpean !

T raducción versión eu sk ara b atu a:

N u e stra tierna m ad re en un rincón d e la casa, E sta b a afligid a cuando n o so tro s p artíam o s;

H o y estam o s gim ien d o en n u estro triste cam inar, N u e stra p en a p o r h ab erte d ejad o allí no tiene fin:

P referirías v ern os b a jo tierra.

(9)

I X

S u letin o :

E z in biziz girad e jarririk esk labo , E tx e n gü n tialarik g ü k b eh arrak oro ; A n aiak girad e ezari so ld ad o ;

A rreb en e statia aldiz tristiago ,

H aren aip h atzia zait haien ph artez Iaido.

T raducción d el origin al su letin o :

N o p u dien d o v ivir h em os caído en la esclavitu d, H ab ien d o ten ido en casa to d o lo necesario;

L o s herm anos h em os sid o con tratad o s com o soldados, L a situación d e las herm an as es aún m ás triste,

H a c e r alusión a la m ism a es p a ra m is hacerles una afrenta.

V ersión eu sk ara b atu a:

E zin b iziak gaitu esk labu tzan jarri, E tx e a n ed u k irik bizitzeko ask i;

G izo n ezk o ak g ara sold ad u sk an ari, N esk atx en egoera, berriz, p en agarri, H aien bizom od u a b aita laid ogarri \

T raducción versión eu sk ara b atu a:

N o pu dien do vivir nos hallam os esclavizados, T en ien d o en casa lo suficien te para vivir;

L o s varon es estam os haciendo el servicio m ilitar, L a situ ación de las m uchachas es de lástim a:

P u es su form a d e v iv ir es a fr e n to s a '.

‘ O bien; Harén aipatzea zait guztiz laidogarri. O bien; Ez aipatzea hobe, baita laidogarri.

* O bien; Su mención me causa afrenta. O bien; Mejor no mencionar, ya que es afrentosa.

(10)

O B S E R V A C IO N E S A « M O N T E B ID O R A T J U A IL IA K »

D ice H aritxelh ar: A n toin e d ’A b b ad ie , cuya fam ilia es o rigin aria d e U rru sto i (A rra st) \ n acido en em igración, d e p ad re em igrad o y m adre irlan desa, es conocido en lo s m edios cien tíficos fran ceses, p u e sto q u e con su herm ano A rn ald o, exp lo ró n um erosas region es descon ocidas d e A b isin ia. H o m ­ b re rico, venía a p a sa r la tem p o rad a d e veran o en la co sta vasca, in stalán d o se en U rru ñ a (L a p u rd i) don d e h aría co n s­

tru ir el castillo d e A b ad ia q u e legó al In stitu to d e Fran cia.

D e sd e 1 8 5 1 , organ iza en U rru ñ a fie sta s vascas q u e d o ta de n um erosos p rem io s y en segu ida figu ra com o m ecen as e x ­ trao rd in ariam en te gen ero so ^ P e ro en 185 3 n o se conten­

tará con el p artid o d e reb o te trad icion al; añ ad irá u n concur­

so d e p o esía vasca ab ierto a lo s p o e tas d e las siete p rovin cias vascas. A n to in e d ’A b b ad ie se p reo cu p a d el ju rad o . E scrib e al canónigo H a rrie t, d irecto r d el G ra n S em in ario d e B ayon a donde enseña la h isto ria eclesiástica, y éste le resp o n d e p o r carta el 3 d e junio

« H e recib id o an teayer su am able carta; h ab ien do trata­

d o en segu ida con M . l ’ab b é D assan ce de su o b jeto , h ém e aquí en condiciones d e resp o n d e rle ».

« L o s n o m bres d e lo s señ o res ju eces del con curso serían:

l ’ab bé H aram b o u re, vicario g e n e ra P ; l ’ab b é D assan ce, c a n ó ­ n igo; l ’ab bé H arrie t, d irecto r del G ra n Sem in ario; l ’ab b é Lis- sardy, deán d e H azp arren (H az p arn e), el S r. D u co s, d e San Ju a n d e L u z (D on ib an e-L oh izu n ); se sob ren tien de q u e so li­

citam o s el h on or d e su p resid en cia; nos es n ecesaria. M e p er­

m ito una ob servación p articu lar: ¿ p o r q u é no añ ad ir M . G o - yetche, m uy estim ab le trad u cto r d e la F o n tain e y ad em ás algún laico , aunque no fu e ra m ás q u e p ara d iv ersificar los co lo res? P o r lo d em ás, b ien pu ed e ocurrir q u e en u n d ía d e­

term in ado to d o s n o estén d isp o n ib les y q u e u n núm ero un poco exagerad o se reduzca en la realidad a u n núm ero ex- trictam en te co rrecto ».

E l tem a d el con curso h ab ía sid o ya lan zado y el párro co Municipio situado al norte de Mauleón.

Jean Haritschelhar, Urrugne 1851-1961. Gure Herria 1961, p. 193-205.

B. N. Paris NAF 21747 F.° 479-480.

En el original «vic-gen-», por lo que entendemos «vicaire général».

(11)

d e B a rd o s (B ard o z e), l ’ab b é H irib arren , h ab ía ya publicado en e l M en sajero d e B ayon a (le M e ssager d e B ayonne) un p o em a so b re las p e n as d e l v asco q u e m archa a M o n tevideo E sto tenía e l riesgo d e d escon certar lo s fu tu ro s can did atos.

E l can ón igo H a rrie t, en la m ism a carta, o b se rv a q u e « e l tem a d e l concurso q u ed a in tacto a p e sa r de la abun dan te versificación d el S r. P árro co d e B a rd o z e ». Sin em bargo su ­ giere a A . A b b ad ie escrib ir un artícu lo con m iras a p reci­

sar m ás lo q u e d esea el ju rad o . E sta llam ad a lanzada en el M e n sajero d e B ayon a es reprod ucida en segu ida p o r el M e m o ­ ria l d e lo s P irin eo s (le M em orial d es P yrén ées) d e P au

«A lg u n o s am igo s d el P a ís V asco nos ruegan anunciar q u e el 5 d e Sep tiem b re p ró x im o d arán en la p laza d e U rruñ a y an tes d e l p artid o d e p elo ta, una onza d e oro y una m akila o b a stó n v asco , al au to r d e la m ejo r canción expresan d o las p en as de un vasco q u e m archa a M ontevideo.

» L a canción n o d eb erá tener m ás d e cincuenta v erso s, estará co m pu esta en estro fas y ad ap tad a a una m elodía vasca conocida q u e el au to r indicará.

» L o s señores l ’ab bé D assan ce, canónigo; T abbé H a ­ rriet, d irecto r d el gran Sem in ario; l’ab be L issa rd y , d eán de H azp arren (H az p arn e ); l ’ab bé G o yetch e d e U rru ñ a; D u cos, p ro p ieta rio d e San Ju a n d e L u z (D on iban e-L oh izun ); Lerem - b oure, ab o gad o d e B ayon a, d ’A b b ad ie, m iem bro corresp on ­ d ien te d el In stitu to , han tenido a bien aceptar las funciones d e ju eces d e este concurso nacional en la m ás b ella y la m ás p erfecta d e las lenguas.

» A lo s señores cantantes vascos se les ruega rem itan sus com posicion es an tes d el día de la A sunción , y fran co de p or­

tes a M . l ’ab b é H arrie t al G ra n Sem inario d e Bayona.

» S i entre la s p iezas enviadas a este con curso, hubiese e scritas en lo s d ialectos d e Z u bero a, de N afarro a, de G ip u z k oa o d e B izk aia, a lo s señores jueces se añadirían o tro s ele­

gid os en tre lo s n atu rales d e esas p rovin cias. L o s n om bres de lo s ju eces serían entonces p u b licad os al m ism o tiem po que la canción q u e habría ob ten ido la m akila.

» In v itam o s a lo s v asco s de allende lo s m on tes a con-

«Le Messager de Bayonne», 12, 17, 19, 21, 24, 28, 31 mai 1853.

«Le Memorial des Pyrénées», n.® 70 Samedi 11 juin 1853.

(12)

tribu ir en este con curso nacion al. U n id o s p o r el corazón, p or la s costu m b res y p o r la tradición , lo s p u eb lo s q u e h ab itan la s d o s v ertien tes d el P irin eo deben an im arse p o r u n a noble em ulación p a ra can tar la s d u lzu ras, alabar lo s en can tos d el p a ís q u e am an m ás q u e n a d a ».

C o n el fin d e estim u lar a su s co m p atrio tas, A n toin e d ’A b b ad ie p u b lica un nuevo artícu lo d estin ad o a resp on d er a u n a o b je c c ió n ^

« H e m o s h ab lad o ya d e la o fe rta d e una onza d e o ro y d e u n a m akhila hecha p o r algun os am igo s d e n u estro p aís al au to r d e la m ejo r canción v a sca exp resan d o la s p en as d e un co m p atrio ta q u e ab an d on a su s lares p ara b u scar fo rtu n a en M o n tevid eo. E s ta canción no d eb e tener m ás d e 5 0 v e rso s, ya que la m ejo r recom pen sa d e l p o eta p referid o d eb e estar en la b o ca de lo s jó v en es, de las jó v e n es y d e to d o s lo s v a s­

cos q u e sab en can tar y am ar, y su m em oria in estab le no retiene las com po sicio n es d em asiad o larg as. A cab am o s d e sa­

b er que un o de lo s ju eces d e l con cu rso, M . d e L arrald e-D ius- téguy, alcalde d e U rru ñ a, quiere d ar el ejem plo haciendo can tar la pieza p referid a p or un coro d e n u estro s m on tañ eses.

E s t a cerem on ia ten drá lu gar en la plaza d e U rru ñ a antes del p artid o d e reb o te q u e se ju g a rá allí en sep tiem b re próxim o con ocasión d e la fie sta p atro n al. S e ten drá cu id ad o d e seguir la m elodía vasca elegid a p or el au to r q u e h ab rá m erecido la m akhila.

» A lgu n o s d e n u estro s am igos nos han hecho a e ste re s­

p ecto una ob jeción que nos ha sorp ren d id o : « ¿ C ó m o — dicen los fu tu ro s asp iran tes— , un vasco q u e m archa a M o n tevid eo tiene p en as? S i tiene p en a d e ab an don ar su p a ís, ¡p u e s b ien , que se q u e d e !» .

» N o so tro s no concebim os este razonam iento. S i el v asco d ice ad ió s al h ogar d e su s p ad res, no es p a ra o lv id arlo , p ara ren egar de él. E s únicam ente p ara m ejo rar su su erte, p ara b u scar un p oco de b ien estar q u e su im agin ación in qu ieta le hace esp e rar al otro lad o d el gran m ar: es p o rq u e ign o ra en su fe rv o r juven il la s m il decepciones de lo s sueños d e la P lata , es p o rq u e un m uy p equ eñ o núm ero d e aven tureros h áb iles y fav o recid o s ha p o d id o reunir p en osam en te una mo-

’ El manuscrito de este artículo se encuentra en la B. N. París, N.A.F.

21746, folio 164.

(13)

d esta h olgura y v o lv er a su p atria p ara com prar el p atrim o ­ nio d e un vecino m enos d ich oso. E n cuan to al vasco b astan te ex trav iad o p ara d esp reciar las tradiciones p atern as y la m ag­

n ífica len gu a q u e ha ap ren d ido al lad o d e su m adre, si este fenóm eno existe, con sen tim os q u e sea b o rrad o de la m em o ­ ria d e sus co m p atrio tas, o lvid ad o en su s canciones y excom ul­

g ad o al oscu recer en la v elada d e la fam ilia. P ero aquí h ace­

m os una su posición im p o sib le resp on d ien d o a una objeción pu eril. S i el S u letin o exiliad o volun tariam en te, n o sueña con agrado en su m on te A huntzem endi, si el L ab u rd in o en m e ­ dio d e su s fa tig a s en el nuevo m un do no espera v o lv er a v e r d e las o rillas d el O céan o la cum b re d el m on te Larh une, si el corazón d e l B izk ain o ya n o sab e v ib rar soñ an do en el rob le d e G ern ik a, si el G ip u zk o an o o lv id a su Jaizk ib e l o su L o y o la, si el h ab itan te d e una una o d e la o tra N a farro a ya no ad m ite q u e su s an tep asad o s ven cieron en O rreaga al m ás valiente, o to rgam o s q u e n u estro s em igrados d e ayer sean con­

sid erad o s com o d esterrad o s in dign os d e h ollar su tierra natal.

N o h ab lam os ni d e lo s p ad re s n i d e las m ad res, a lo s cuales cada un o al m archar h a p rom etid o su retorn o con la fo rtu n a, que rezan p o r su s h ijo s alejad o s y q u e se creen sosten id os p o r su s oracion es. N o h ab lam os d e lo s com pañeros d e in fan ­ cia, d e la s jóven es am igas, que to d o s lo s teso ro s d e M o n ­ tevid eo, si existen , n o les harán o lv id ar. M illares d e vasco s llo ran a su s h erm an os au sen tes e in vocan p ara ellos el auxilio de D io s: to d o s ello s d esearían escuchar una resp u esta en bo n itas rim as can tadas en una de e stas m elodías tan caras a sus recuerd os.

» L o s ju eces d e este pequeñ o concurso desean q u e las canciones sean rem itidas, lib re d e gasto s, a M . T abbé H a rrie t, d irector d el Sem in ario d e B ayona, a m ás tard ar la vísp era d e la A su n ción , el 14 d e A g o sto p róxim o. N o se excluirá nin­

gú n dialecto, n o se p referirá ninguno; lo s jueces n o se g u ia ­ rán sin o p o r la apreciación d el m érito del p en sam ien to y p or la m an era en q u e éste está expresado

» In v itam o s a n u estro s su b scritores vasco s a exp licar lo q u e p recede a su s am igo s, a su s vecinos e in cluso a su s cria­

d o s, ya q u e m ás d e un lab rad o r n o m an eja m ejor el arado que la rim a. R o gam o s tam bién a n u estro s herm anos d e allen-

* O bien: y por la manera de su expresión. En francés: et de la manière dont elles seront rendues.

(14)

d e lo s m on tes d e hacerse eco d e u n p ro y ecto q u e n o les in teresa m en o s q u e a n o so tro s» .

E l tem a ha sid o im p u esto y su elección es n otoriam en te in teresan te, p u e sto q u e es d e u n a actu alid ad enorm e. D esd e h ace vein te añ o s, en efecto (hacia lo s añ o s 1 8 3 0 ), la em igra­

ción hacia la s o rillas d e la P la ta com ienza a castig ar al P aís V asco . U ru gu ay b u sca atraer eu rop eos p ara q u e se cultive la tierra u ru gu ay a. U n cierto B ellem are, agente d e dicho g o ­ b iern o , se h ace ayud ar en su tare a d e reclu tam ien to p o r al­

gu n o s reclu tad o res d e p alab ra rom án tica, tal com o el d o cto r P h ilip p e L a b a rra q u e , ad ju n to d el alcalde d e B aigo rri ®:

«C u a re n ta B a ig o rriarra s, ro b u sto s, trab ajad o res, d ecid id os, sin reproch es, van a p a rtir e l 2 8 d e este m es a b o rd o d el B résilien p a ra esta tierra lejan a: les d eseam o s felicid ad y p ro s­

p e rid ad , p u e sto q u e se en tregan com o a ciegas a lo s caprichos d e la fo rtu n a y d e la s tem p estad es fiad o s en n u estra p a la ­ b ra . Jó v e n e s B a ig o rriarra s, m is c o m p a trio tas, ¡ad ió s! ;L a g e ­ n ero sa h o sp italid ad d e un p u eb lo q u e se o s parece, o s esp era so b re la o tra o rilla d e l O céan o! ¡V alo r! U n cielo siem pre risu eñ o, u n a llan u ra sin lím ites, in culta, d e d elicioso s p asto s, recorrid a p o r in n um erables reb añ o s: un aire continuam ente sa ­ n ead o p o r la b risa d e su s anchos río s cuyas fu en tes p ro fu n ­ d as b ro tan a 5 0 0 legu as d e lo s flan cos d esg arrad o s d e la s C o r­

dilleras. S o n é sa s, jó v e n es v a sco s, las em ocion es q u e o s llam an a la extrem id ad d e l nuevo m un do. ¡M arch aos! L a civilización fu n d a en v o so tro s legítim as esp eran zas. Id o s y m o strad al U ru g u ay el ejem p lo d e u n a conducta regu lar, u n ida al am or d e l trab ajo y a la práctica d e las b u en as co stu m b res. A m igos m ío s, F ran cia o s acom pañ a con su s v o to s, p ero su vigilan te soK citud n o estará en teram en te satisfech a, sin o cuan d o, d en ­ tro d e d iez añ o s, o s vea a to d o s cargad o s con v u e stro s aho rro s descen der felizm en te en n u estras co stas y salu d ar con a rreb ato la s d u lces o rillas d e la M ad re P a tria » .

P e ro e l en tu siasm o p ara M o n tevid eo y A rgen tin a es tal q u e la em oción aum en ta en e l P a ís V asco , p u e sto que los p u eb lo s d e lo s d istrito s d e B ayon a y M auleón com ienzan a vaciarse:

« M á s d e cinco m il p asap o rtes se extien d en en la P re fe c ­ tu ra d e lo s B a jo s P irin eo s, d esd e 183 2 p ara la R ep ú b lica del

«Le Memorial des Pyrénées», n.° 128, Samedi 24 octobre 1835.

(15)

U ru gu ay. S e pu ed e evaluar p o r lo m enos en d o s m il e l n ú ­ m ero d e v asco s q u e h an fran q u ead o la fro n tera a fin d e em ­ b arcar en E sp a ñ a con el m ism o d estin o. E s ta s d o s cifras ju s­

tifican to d av ía m ás la in sisten cia con la q u e n o hem os cesado d e com b atir e l en tu siasm o d ep lo rab le q u e se h a ap oderado d e la s p o b lacio n es d e n u estro s c a m p o s » “ .

D e 184 0 a 1 8 6 0 el C on sejo gen eral d e lo s B a jo s P irin eos n o cesa d e d irigir sú p licas a lo s gobiern o s su cesiv os a fin d e q u e tom en m edid as p ara d eten er la em igración.

E n 18 4 4 la cu estió n d e la P la ta llega a la ord en d el día a la C ám ara d e d ip u tad o s don d e T h ie rs ataca e l sistem a p o ­ lítico segu id o resp ecto a M o n tev id eo . E n el cu rso d e su in ­ tervención C h egaray, d ip u tad o p o r lo s B a jo s P irin eo s, cita la s cifra s sigu ien tes: d e 183 2 al 1.® d e A g o sto d e 1 8 4 3 , 8 .1 7 4 in d iv id u o s p erten ecien tes p o co m ás o m enos a la p o ­ b lació n v a sca salen p a ra M o n tev id eo , lo q u e rep resen ta el un o v ein teav o d e la p oblació n

L a em igración p arece d ism in u ir al fin d e l rein ado de L u is F e lip e , p ero p ro sig u e cada vez m ás en el tran scurso d e lo s años 1 8 5 0 -1 8 5 4 . L a s cifras n o s su m in istra Fran cisque- -M ichel

« L a em igración d e lo s v a sco s hacia la s orillas d el R ío de la P l a t a ... h a to m ad o e sto s ú ltim o s tiem p os una extensión alarm an te p a ra el dep artam en to de lo s B a jo s P irin eos cuya p ob lació n se d eb ilita cad a vez m ás. E n 1 8 4 8 el núm ero d e em igran tes ascen día a 6 7 2 ; el año siguien te a 1 .0 1 2 y a 1.8 0 7 en 1 8 5 0 . N o ten em os in form aciones p a ra 1851-1,852 p ero sab em os q u e en 1 8 6 9 , 9 7 7 h om bres y 2 9 9 m u jeres, en to tal 1 .2 0 6 in div idu o s, aban don aron F ran cia y q u e esta cifra se elevó en 1 8 5 4 a 2 .8 3 8 , d e lo s cuales 2 .1 3 3 eran h om bres y 7 0 5 m u jeres, d an d o a sí so b re el año preceden te el enorm e increm ento d e 1 .6 3 2 em igran tes, d e lo s cuales 1 .1 5 6 eran del sex o m asculin o y 4 7 8 d el sexo fem en in o ».

E l tem a n o h ab ía sid o p u es elegido a la ligera. E n tre lo s 37 concurrentes q u e p resen taron u n p oem a se encon traba E tx a h u n . E l m an uscrito en viad o p o r él, con fecha 2 d e A gos-

«Mémorial des Pyrénées», n.® 100, samedi 21 août 1841.

«Mémorial des Pyrénées», n.° 80, samedi 8 juin 1844, Francisque-Miche!: Le Pays Basque, p. 193.

(16)

to d e 1 8 5 3 , se encuentra en la B ib lio teca d el P eq u eñ o S e­

m in ario d e Ü2taritz en lo s p ap eles d e H a rrie t q u e p ro b a b le­

m en te h ab ía con serv ad o to d o s lo s p o em as. E s t a canción h ab ía sid o p u b licad a ya en apéndice en la colección d e L h an d e y L a rra sq u e t (p p . 1 1 5 -1 1 6 ). C om p aran d o con el te x to d e las p ág in as 68 y 6 9 , q u eda m an ifiesto q u e L a rra sq u e t ha e fe c ­ tu ad o correcciones de p u rista q u e revelarem os en la s n o tas ad ju n tas. Q u e d a sob ren ten dido q u e es el texto origin al el q u e d am o s en n u estra edición.

1. « B i b erseten h u n tz ek o »: p ara com poner varias e stro fas (L it.:

d o s e stro fa s).

2 . «N ah Í2 k h an ta d itz e n »: nahirík k an ta ditzaten (querien do q u e (se) can ten ). In tx a u sp e (V .B ., p . 2 6 6 ) con ju ga: d etzádan , detza- y â n /d e tz a n â n /d e tz â tz ü n , détzan o dítzan, detzágün , detzatzién, detzén o ditzén. C am p ió n , p . 5 0 3 .

3. « K h a r tie l» : L a rra sq u e t, en n o ta (le p o è te P .T .E ., p . 6 9 ), trad uce « p a y s » y en su diccionario (B asse-So u le O rien tale) «q u a rtie r (b arrio ), ré g io n ». L h an d e; « q u a r tie r » y «c o n tré e » (com arca).

5 . « T x e k h a tz e n » (tx erk h atzen ); d e txerk atü ( ^ c h e r c h e r ) , b u s­

car. H aritx e lh ar dice; «E tch a h u n écrit tchekhatzen: L a rra sq u e t m er tch erk h atzen ». A h ora b ien , en la e stro fa IV d e esta m ism a p o esía d ice «fo rtü n e n tx e rk h a » y n o « tx e k h a » . E n «M ü n d ian m ale ru sik »;

«B a rk o x e k o h errian ez x erk a E tx a h o n » ( 1 8 ); en «D e se rtü k o ihizik (1 9 ): txerk h a (tce rk h a); en la v ersió n Souhy d e «M ü n d ian m aleru ­ s ik » ( 1 6 ); xerk a. E s d ecir, siem p re con « r » . P o r lo tan to, parece tratarse d e u n error.

II

1. « S istim a tristia » ; en L a rra sq u e t bü m ehekeria (b ü rü mehe- k eria), « im b e c ilité », según este autor. Segú n L h an d e el vo cab lo su ­ letin o « b ü r ü m eh e» sign ifica «v o la g e (v o lu b le), friv o le ». P o r lo tan to, bü rü m eh ek eria’. v o lu b ilid ad , friv o lid ad .

2 . « B e itie » (b a itu te ); flexió n causal-explicativa de p resen te de in d icativo. In tx a u sp e (V .B ., p . 2 2 4 / 2 2 5 ) con ju ga: béitü t, b é itü k /

(17)

¡b é itü n ¡b e itú z ü , béitü, heitúgü, beitüzie, beitie. L a « u » acentuada léase « ü » .

4. « E z tie n le k ia n » (ez d uten lek u an ): donde n o tienen.

« Z e r ap eren tzia»: «In te rje cció n d el len guaje h ab lad o , que d en o­

ta la in cred u lid ad », dice H aritxelh ar, y com para con el bearnés apa- lenci. L h an d e-B asagaitz nos da d o s varian tes: A p a in a n tzia!/ A p eren tzia!, dialecto su letin o , exclam ación exp resan d o la in credulidad : A llon s donc!

(¡V a y a ! ¡A n d a! ¡Q u iá !) y com p ara con el castellan o apariencia. L a ­ rrasq u et, en su B asse-Sou le O rien tale dice: «E x clam ació n q u e sign i­

fica « n o n » , «a llo n s d o n c », exp resio n es d e in credulidad y considera p réstam o d el bearn és aparen ci (aparen cia). Jo n M iran de dice a este resp ecto: « A P E R E N T Z I A : n o hay d u d a q u e esta voz es de origen extrañ o (fran cés o b ea rn é s); «a p p a re n ce » (ap arie n cia); p ero no quiere decir app aren ce (p a ra d ecir app aren ce u sam o s: aide (aire), traza (tra ­ za) o, en el catecism o, ü dü ripen ), y u sam o s com o d ice L h an d e: «z e r a p e (r )e n tz ia = b ie n sür q u e n o n » (claro que no, d esd e lu ego que no, no p o r cierto ), o com o decim os en el arg o t fran cés d e P a rís: tu p ar­

l e s ! .. . o sea, en el erd era d e p o r ahí «v a y a v a y a ». L a varian te A P A I ­ N A N T Z IA n o he o íd o nunca. E n cam bio U S T E K E R I A “ es p alab ra corriente entre n o so tro s, p ero n o tiene exactam en te el m ism o sen ti­

d o ; quiere decir «u n a su p osición q u e no es v e rd a d » . U sam o s en frases com o e stas: « b a i, zü u stek eriaz b eth erik z i r a . .. » = « t u es plein d ’idées fa u sse s» (tu e stás lleno d e ideas fa lsa s); « b a zünian u stek eria h ori egi- nen n i a l a ? . .. » = « tu creías eso sin ningún m o t iv o » ” .

5. « H o r i d a arran tzüra larrerat ju itia » : a p ro p ó sito d e la expre­

sión n o suletina larrerat dice H aritxelh ar: «L a rr a sq u e t ha p u e sto el suletino larrilat (d e larrialat) cuando p ara el concurso, E tx a h u n h ab ía escrito volun tariam en te en « m a n e x » larrerat: al p asto . L a exp resió n es

Le preguntaba si «ustekeria» es equivalente a «aperentzia».

“ E.B.G., p. 149. Euskaraz «APERENTZIA: ez da dudarik hitz hau er- daratik (frantsesetik edo biarnesetik) hartua dugula: «apparence»; bainan ez du apparence esan nahi {apparence esateko: aide (aire), traza edo, katiximan, üdüripen erabiitzen dugu), eta Lhandek dioen bezala usatzen dugu: (zer ape(r)entzia=

bien sûr que non, edo Parisko frantses mordoilloan dioguna: tu parles!... hots hor gaindiko erdararen «vaya vaya» (Jon Mirande no acierta esta traducción, ya que «tu parles!» significa: ¡que va!, [que se cree Vd.!, ¡que te crees tú eso!, ¡y tú que lo digas!). APAINANTZIA variantea ez dut sekula entzun.

USTEKERIA, aldiz —galdetzen bainion «ustekeria» ez ote diteken izan «ape­

rentzia— hitz korrientea dugu, bainan ez du osoki zentzu berdiña; esan _ nahi du «egia ez den uste bat». Honelako esakunetan erabiitzen dugu: «bai, 2^ ustekeriaz betherik z ira ...» = « tu es plein d’idées fausses»; «ba zünian ustekeria hori eginen niala?...»=batere arrazoirik gabe uste zenduen hori».

(18)

b o n ita p ara señ alar lo ab su rd o de la em igración a A m é ric a » ( L ’oeuvre p o é tiq u e d e P .T .E ., p . 4 5 4 ).

I I I

1. « E lib a t » : según L arra sq u et (O b . cit., p . 69 ) eq uivale a «b a- tz u » y en su diccionario dice: « a rt. in défini, des. E x .: gizun elibatek erran d ita z ie “ , d es hom m es m ’on t d it (et non p a s « q u e lq u e s» h o m ­ m e s)» . P o r lo tan to, parece ser que p a ra L a rra sq u e t « b a tz u » n o es

«q u e lq u e s-u n s» (algu n o s), com o indican L h an d e y A zku e. T am p o co lo es p a ra J o n M iran de, com o verem os a continuación. L a rra sq u e t ZU- M A I T (zenbait) traduce «q u elq u es-u n s» y « b a tz u » n o reg istra (en el diccionario). L h an d e-B asagaitz dice en el vo cablo E L I : 1.® ad], ind.-.

quelque. G izu n elibatek erraiten b a d it, si un hom m e m e d it; 2.® q u el­

q u es. G izu n elib atek erraiten d iz ie “ , certains hom m es disen t.

J o n M iran d e dice a este resp ecto: « E L I B A T u sam o s com o batzu (en G ip u z k o a batzuk, in cluso en sin gular) de o tro s eu sk alk is. E n m i opin ion L arra sq u e t tiene razón, ya q u e la p alab ra batzu, p o r lo m enos en el eu sk ara clásico, no quiere decir q u elq u es ( = z e n b a it ) , sino d e s (o sea, en esp añ o l n o se trad uce; en in glés so m e). P o r o tra p arte, con ese sign ificado, siem pre u sam os en p lu ral (p o r lo m enos en el dialecto suletin o que yo sé): «gizo n eli b a tek erraiten b a d ere ita d e », si d e s hom m es m e d isen t; si u n hom m e m e d it: «g iz o n b a te k erraiten b a d e re it» . «G iz o n eli b a t ik h usi (d ü )tü t» = j ’ai v u d e s h om m es. F íja te , con la flexió n en plural. A d em ás, E L I B A T u sam o s tam b ién en otro sen tid o, sign ifican do « p a re b a t » (un p a r); p o r ejem p lo, p a ra d ecir «u n p ar d e z a p a to s», com únm ente decim os: oskÍ-elÍ b a t; asim ism o : senhar- -em azte-eli b a t = u n m atrim on io, un co u p le; entonces p on em os el v erb o en sin gular, p orq u e en este caso «e li b a t » es un n om bre su b stan tiv o, y n o u n ad jetiv o , ciertam en te: «o sk i-eli b a t erosi d û t» , «senhar-em azte- -eli b a t ik u si d û t»

“ Dítazie=didate, en la conjugación alocutiva respetuosa. Indeterminado (indefinido): déitade (Intxauspe, V.B., p. 204).

“ Dizíe: forma alocutiva respetuosa. Indefinido díe (=du te).

” E.B.G., p. 150. Euskaraz: «E LI BAT beste euskaikietako batzu (edo Gipuzkoan batzuk, singularrean ere) bezala erabiitzen dugu. Ene ustez Larras- ketek arrazoi dauka, hatzu hitzak, euskara klasikoan behintzat, ez baitu quelques (=zenbait) esan nahi, baizik des (hau da, españolez ez da itzultzen; inglesez some). Bestalde, zentzu hortan, beti pluralean erabiitzen dugu (nik dakidan zu- berotar dialektuan behintzat): «gizon eli batek erraiten ba dereitade», si des hommes me disent; si un homme me dit: «gizon batek erraiten ba dereit».

«Gígon eli bat ikhusi (d ü )tü t»= j’ai vus des hommes. Ohar, aditza pluralean dela... Gainera, E L I BAT beste zentzu batean ere erabiitzen dugu: «pare bat»

(19)

« Jite n za itz e »: etortzen zaizk ie (a ello s). In tx a u sp e (V .B ., p p . 3 3 4 / 3 3 5 / 3 3 6 ) con ju ga: nitzàye, hitzàye¡z itz á y e , záye, gitzáye, zitzayié, zaitzé. C am p ión , p . 6 6 7 . B a tu a; natzaie, h atz aie¡zatz aizk ie, zaie, ga- tzaizkie, zatzaizkiete, zaizkie.

« H a n t i» ; h an dik (d e allí).

3. «L a id a tz e n » (p a rticip io : laid atü ): fo rm a su letin a d el verb o lau d atu (d e l latín lau d are), alabar.

« H e r r ia » : se refiere al p a ís am erican o. A este resp ecto dice Jo n M iran d e: « H E R R I A d e la tercera e stro fa es el p a ís d on de está M o n ­ tevid eo, com o tú h as su p u esto , o sea, A m érica. L o s tratan tes alaban A m érica, p ara d eslu m b rar a lo s jó v en es d e E u sk a lerria, con el fin de que m archen a llí»

« A z k a r k i» ; vigorosam en te.

5. « H e k » (h aiek ): aq u ellos.

IV

« A ita eta am er deitze h au rrak galerazten (tra tu la n te k )»: « ( L o s tratan tes) hacen p erd er lo s h ijo s a lo s p a d re s» . E n b a tu a: (T ratalariek ) aita eta am ei dizkiete h au rrak galerazten. R esp ecto a la flexió n «d e itz e » hay q u e o b serv ar q u e E tx a h u n confun de « e llo s a e llo s» q u e corresp on ­ de al p resen te caso , con « é l a e llo s» . E n efecto , la conjugación de este verb o es com o sigu e: déitzet, d é itz e k /d é itz e n /d é itz e z ü , déitze, déitzegü, déitzezie, déitzeye (In tx a u sp e , V .B . p p . 2 0 2 / 2 0 3 / 2 0 4 ) . B a ­ tu a; d izk iet, dizkiezu, dizkie, d izkiegu, dizkiezue, dizkiete. L u ego : deitze = dizkie y déitzeye = dizkiete.

2. «H a ste n zaitzen p h ü n tian » (h asten zaizkien p u n tu an ); en el m om en to en q u e em pezaban . L a conjugación d el au xiliar d e relativo es com o sigu e: nitzáyen, h itzáy en ¡zitzáy en , záyen, gitzáyen, zitzáyien o zitzáitzeen, zaitzen o zaitzéen (In tx a u sp e , V .B ., p p . 3 4 4 / 3 4 5 ).

esan nahi du; adibidez «un par de zapatos» esateko, komunzki esaten dugu:

opki-eli bat; halaber: senhar-emazte-eli b a t= u n matrimonio, un cuplé; orduan aditza singularrean ezartzen dugu, kasu hontan «eli bat» izen substantivu bat delakotz, eta ez adjetivu bat, noski: «oski-eli bat erosi dût», «senhar-emazte-eli bat ikusi dût».

“ E.B.G., p. 150. Euskaraz: «Hirugarren ahapaldiko HERRIA, Montebi- deo dagoen herria da, noski, zuk uste bezala, hau da, Amerika... Jende tra- tulariok Amerika laudatzen dute, Euskalerriko gazteak lilluratzekotz, hara joan ditezen».

(20)

V eam o s ahora cóm o traduce el con jun to d e esto s dos v erso s Jo n M iran d e d e la versión d e L arra sq u e t que es com o sigu e: « H a u rra k a it’e ta am er deitze galerazten, / R a s ie r a zeitzen phüntin zerbaiten eg i­

ten. L iterah n en te se pu ed e tradu cir así a tu eu sk alk i: H a u rra k aita eta am ai d izkiete gald u erazten b astera zaizkien pun tuan (m om entuan) zerb ait egiten. Q u izás el sen tid o d e esa traducción literal n o q u eda m uy claro en guipuzcoano. Q u iere d ecir e sto : (E so s tratan tes) hacen p erd er lo s h ijo s a lo s p ad res (h acién d olos d esterrar a A m érica) cuando Ies em piezan a trab ajar algo (p o rq u e llegaron a la edad p ara efectu ar lo s trab ajo s de casa o d el cam p o ). E l em pleo de « b a s te r a » en vez d e « h a ste n » su pon e un m atiz: no em pezaron aún a hacer lo s su so d i­

chos trab ajo s en realid ad, p u es eran d em asiad o jó v en es, p ero p ro n to h ubiesen em pezado, si n o h u biesen ido a A m érica» L a flexión Z E I T Z E N parece ser v arian te d e Z A I T Z E N o Z A I T Z E E N , ya que M iran de trad u ce p o r «z aiz k ie n ».

3 . « T x e r k h a » ; y no « tx e k h a » , p o r lo q u e se deduce q u e el «txe- k h atzen » de la p rim era e stro fa es un error. « D ü t ie » : d ituzte.

4 . «B e re k etxen b eh arrak b eiteitze em aten » (B erek etxe(a)n b eh arrak b aitizk ie em aten ): d an (a lo s tratan tes) a aq u ellos q u e nece­

sitan en casa.

« B e r e k » : en el te x to figu ra « B e r e n » , p ero parece un erro r d e im pren ta, ya que en el com entario corresp on d ien te H aritx e lh ar tran s­

crib e « B e r e c » , lo m ism o q u e en el te x to de L arra sq u e t (B erek ).

« E tx e n » (en casa): form a in determ inada refirién d ose a la casa p ro p ia , a diferen cia d e « e tx e a n » (etxian , etxin ), la casa en general.

« B e ite itz e » (b aitiz k ie): flexió n causal-expH cativa d e in dicativo p re ­ sen te. E n L a rra sq u e t figu ra la form a con traíd a p o p u lar «b e te itz e ».

Jo n M iran de in terp reta así este v erso : «b e re k = \o s p ad res, etxen b eh arrak = lo s h ijo s, beteitze ew i?/e« = pu es dan a lo s tra ta n te s»

( E .B .G ., p . 15 1 . E u sk a raz: «L a u g a rre n b ertso a honela in terpretatu

“ E.G.B., p. 151. Euskaraz: «Haurrak ait’eta amer deitze galerazten bas­

tera zeitzen phüntin zerbaiten egiten\ hitzez-hítz honela itzul diteke zure euskal- kira: Haurrak aita eta amai dizkiete galdu erazten bastera zaizkien puntuan (momentuan) zerbait egiten; beharbada hitzez hitzezko itzulpen horren zentzua ez da oso argí agiri gipuzkeraz; hau esan nahi du: (Tratulant horíek) galdu erazten dizkiete haurrak aitai eta amai (Ameriketara herbestera eraziz, alegia), zerbait lan egiten hasten zaizkienean (adinera heldu ziralako, etxeko edo soroeta- ko lanak egiteko). «Hastera» erabiltzeak «hasten» ordez, nuantza bat ezartzen du: ez ziran oraindik delako lanak egiten, egiaz hasi, gaztexeegi izaki, bainan laster hasiko ziran, Ameriketara joan ez ba lira».

(21)

behar d a: «¿>ereiè = aita-am ak, g u raso ak , etxen beharrak — h^T^n h au rrak, b eteitze ew<2zVe« = jende-tratulariei baitizk iete em aten ».

5 , «H a u rre n gaisk i ezartez, b erak g aisk i ja rte n » : « H a y q u e tener p resen te — dice Jo n M iran de— , que en Z u bero a (corno en el país M an ex , o sea, L ab u rd i y B a ja N av arra) el verb o farri no quiere decir ú nicam ente exeri ( = sen tarse, s ’asseo ir); quiere d ecir adem ás llegar a estar en una situación d eterm in ad a; p o r ejem p lo, este v erso de una canción p o p u lar: «ja r te n zait bih otza triste rik » — «en e bihotza tristatzen , illuntzen d a » . P o r lo tan to, la traducción d el v erso Etxah u- niano es el sigu ien te: «p o n ien d o a los h ijo s en una m ala situ ación (es decir, enviánd^oles a A m érica), ellos tam bién se encuentran en una m ala situ ación (ya que se encuentran sin apoyo p ara el trab ajo )»

V

2 . « H a b o r o ik h us eztitzen »: gehiago ik us ez ditzaten. («E sti- tze n » = ez ditzen). V éase la conjugación de este verb o en el com en­

tario de la estro fa I.

3. « T r e t e » : « d e l bearnés tret-e\ traid or, traid o ra», dice H a ri­

txelh ar (O h . c it., p . 4 5 5 ). O b sérv ese q u e en la estro fa 7.® em plea

« tr a id o r a » : « G ü trad itü gü tien traid ore h e g a ti», por aquellos traido­

res que nos ha traicionado.

« H e z » : haiez, haiezaz, haietzaz, haitaz (de aq u ellos).

4. «E tz e iz k itz e n a k » (ez zeizkitzenak): esta flexión no figu ra en lo s au to res gram aticales. A prim era v ista parece que correspon de al b a tu a «z iezazk iek een ak » q u e en In tx a u sp e (V .B ., p. 3 2 8 ) es zetza- kiéyen o zitzakiéyen: ésken t zetzakiéyen (esk ain ziezazkiekeen), ils p o u ­ vaien t les o ffrir à eu x (ellos podrían ofrecerles a ellos) (P o ten tiel p assé ). H aritxelh ar traduce « n ’auraient p u » , pero téngase presen te que p ara In tx a u sp e es lo m ism o « J e p ou vais les o ffr ir » y « j ’aurais p us les o ffr ir » (V .B ., p . 3 2 5 ). A h ora bien, la opinión de Jo n M iran de d ifiere d e la tesis aq u í exp u esta. E n efecto, dice el vate suletino:

«L e h e n E T Z E I Z K I T Z E N A K salerazi ürhez: ya sab em os cuan rico es E.B.G., p. 152. Euskaraz: «...kontuan hartu behar da Zuberoan (bai eta manexherrian ere) jarri aditzak ez duela bakarrik exeri=sentarst, s’a sso it esan nahi; egoera berezi batean izatera heldu esan nahi du gainera; adipidez, kantu herrikoi baten bertso hau: «jartzen zait bihotza tristerik»=«ene bihotza tristatzen, illuntzen da». Beraz, Etxahunen neurtitzaren ^ itzulpena hauxe da:

«haurrak egoera gaíxto batean ipiniaz (Ameriketara igorriaz, alegia),_ berak ere egoera gaixtoan gertatzen dita (laneko laguntzalle gabe gertatzen baitira)».

(22)

el v erb o vasco . N o es d e extrañ ar p o r lo tan to q u e ciertas fo rm as su b sistan en algu n as p artes y en o tras estén m u ertas o m ed io m u er­

tas. L a form a «etz eiz k itz en ak » no creo q u e la haya o íd o jam ás, pero creo q u e es ez ze{r)eitzen -ak -\-t\ su fijo -ke, q u e en la m ayor p arte de lo s eu sk alk is in dica la v irtu alid ad o la p o sib ilid ad , y en Z u b ero a tam ­ bién el fu tu ro . P o r lo tan to, este v erso lo trad u ciría así: lehenago urrez salerazik o ez zizk ieten ak ; o m ás com p leto: lehenago {tratu lan tek ) aita i ta am ai urrez sald u eraziko ez zizkieten h a u rra k ... orain, beren ele ederrez eta gezu rtiez em an erazten d iz k ie te ». L u eg o p a ra Jo n M i­

ran de «etz eiz k itz en ak » es flexió n de in dicativo (en form a d e relativo) eq u ivalen te a « e z zereitzen ak » y corresp on dien te, p o r lo tan to, al b a ­ tu a « e z zizk ieten ak ». T rad u cid o : lo que antes (lo s tratan tes) n o h u ­ b iesen po d id o con seguir d e lo s p ad res con oro , o sea, hacerles ven der a su s h ijo s ... ah o ra p o r m edio d e h erm osas y en gañ osas p alab ra s les ob ligan a en tregarles

V I

3. «M u n te b id o ra o rd u n » : H aritx e lh ar trad u ce: A u ssitô t arrives à M o n tev id eo (tan p ro n to llegad o s a M o n tevid eo), p ero en lo s d iccio­

n arios n o fig u ra « o r d u n » , p o r lo q u e yo m e p regu n to si n o sera errata d e «o n d u n » (on du an , on d o an ): M o n teb id o ra ondun, gero hek k itatzen , o sea, lo s m ercaderes q u e han to m ad o com o gu ías h asta M o n tevid eo van ju n to a e llo s; lu ego, é sto s les abandonan. E tx a h u n u sa frecuen ­ tem ente la exp resió n « o n d u n » : A sp ald ian ebili hiza den dariaren on- d u n ? / G a n tza loditzen h asi ziok, g ax u a, sab el ondun (A h argo eta K a n b illu ). M aid er, enün ebilten ez ihuren ondun ( B i ah izp ak ). Per- suna gazte h oiek oh ilat ju n ondun (G az talo n d o k o n esk atilak , 7 ). H a ­ ritxelh ar n o explica su traducción.

L a v ersión de L a rra sq u e t dice «M o n teb id eo ra b a it» , q u e Jo n M i­

ran de tradu ce «M o n tev id eo ra ord u k o , M o n tev id eo ra h eldu b ezain las- te r » (tan p ro n to com o llegaron a M o n tevid eo). E s te extrañ o vo cablo (b a it), tan con ocid o com o p re fijo v erb al (bait-d u , bait-zuen, bait-zi-

E .B G ., p. 152/153. Euskaraz: «Ba dakizu euskal-aditza zein aberats den, eta batez ere Zuberoan. Ez da beraz miragarri forma batzu toki batzuetan bizi, eta beste batzuetan hillik edo erdi galduak izatea. «Etzeizkitzenak» forma ft7. zait iduri sekula entzun dudanik, bainan uste dut «ez ze(r)eitzen-ak+ke» atziz- kia déla, euskalki gehienetan virtualitatea edo posibilitatea indikatzen dueña, eta Zuberoan futuroa ere baí. Beraz, neurtitza honela itzuliko nuke neuk: lehenago urrez saleraziko ez zizkietenak; edo osotukiago: lehenago {tratulantek) aitai ta amai urrez saldu eraziko ez zizkieten haurrak... orain, beren ele ederrez eta gezurtiez etnan erazten dizkiete».

(23)

n e n ...) no figu ra en lo s d iccionarios de Lh ande, L arra sq u e t y A zkue.

T am p o co m e indicó M iran de-A iphasorho la procedencia d el vocablo

« b a it » en el sen tido indicado. A h ora bien, lo s d o s au to res (M iran de y H aritxelh ar) coinciden en una traducción com ún q u e a m i m od o d e ver n o se a ju sta al conten ido d el verso . E n efecto, el Sr. H aritxelh ar p a ra d ar sen tido a la frase prescin de de « g e r o » . E s d ecir: M u n teb i­

do ra ordu n , (gero) hek kitatzen : A u ssitô t arrivés à M on tevideo, ceux-ci le s abandonnent, cuando la traducción exacta d ebía ser: tan p ron to com o llegaron a M ontevideo, L U E G O estos le s abandonaron lo que resu lta evidentem ente forzad o. E n cam bio, no hay ninguna violencia si se acepta «o n d u n » : H a sta M ontevideo van ju n to a ellos lo s m erca­

d eres, lu ego aq u ellos les abandonan. P eillen m e confirm a lo aquí e x ­ p u e sto : « E n la corrección d e la estro fa V I e stás en lo cierto ya que

— ordun— no es n ada en suletino, p ero M o n tebideorat ondun es una fo rm a d e construcción q u e u sam os m ucho, o sea, M o n teb id eorat (h eltü ) o n d u n ». E u sk araz: « V Ig n ahapaldian, zuzenketan zuzen zaude

— ordun— ez d a ezer zuberoeraz, bain a M o n teb id eorat ondun ask o erab iitzen d u gu n egitu ra m ota b a t da, alegia M o n tebid eorat (heltü) o n d u n » (C arta d el 5-3-83).

4 . « O r d ia n » (ordü-an ): entonces.

5 . « B e re a itam ak » (beren gu raso ak ): sus p ad res.

« K ita tü zü tien » (utzi zituzten). D ejaro n (a sus p ad res).

V II

1. « H a u r r e g a ti» : haurren gati, haurrengatik.

2. «Z ü n ü k in a » (zünükiana): zen ukean a/zen ukeen a .(flex ió n de relativo).

4 . « F i g a sto » : fi-gaxto en L arra sq u et, y traduce suicide (su ici­

d io ). L u e g o : fi gaxto = suicidarse (lit.: hacer m al fin).

« B a z ü n ü k e » (bazenuke): flexión afirm ativ a del condicional. P re s­

cindiendo d e la partícula afirm ativ a « b a » , In tx a u sp e (V .B ., p . 2 8 9 ) con ju ga: núke, h ú k e¡zü n ú k e, lúke, günúke, zünükeyé, lükeyé o lükté.

L a « u » acen tu ada léase « ü » . C am pion , pp. 4 8 8 /4 8 9 .

5 . « T ra d itü g ü tie n » (traizion atu gaitu zten ): q u e nos han traicio­

nado. F lex ió n d e relativo. In tx a u sp e (V .B ., pp. 2 2 2 / 2 2 3 ) con juga:

g ü tiá n /g ü tü ñ á n /g ü tú z ü n , gütian, gütüzién, gütién. L a « u » acentuada léase « ü » . C am p ión , p . 5 0 0 (sin relativo).

« H e g a ti» (h en gati): h aien gatik (p o r aq u ellos).

(24)

V I I I

1. « E t x e n » ; en casa (fo rm a in determ in ada). D eterm in ad a:

etxi(a)n .

2 . « G u r e ab iatz ia n »: gu abiatzean. F o rm a de gen itiv o po sesiv o . 3 . «B a z ü n tü » (b azen itu ): flexió n su p o sitiv a. «B azü n tü en tzü ten »:

si escucharas. In tx a u sp e (V .B ., p . 2 7 7 ) con ju ga: ban ú tü , b a h ú tü j jb a z ú n tü b alútü, hagúntü, b azün úe, balütie. « L a « u » acentuada léase « ü » .

4. « Z u re ü tz ia » : zu utzia. F o rm a d e genitivo-posesivo.

5. « G ü n tü k e z ü » (gin tu zk ezu ): flexió n pron o m in al d el con d icio­

n al p resen te, 1.® p ers. p lu r. In tx a u sp e (V .B ., 2 9 3 ) con ju ga: g ü n tú k e k f jg ü n tú k e n jg ü n tü k é z ü , gü n tu k é, güntükezíe, güntükeyé. L a « u » acen­

tu ad a léase « ü » . C am p ió n , p . 5 2 3 .

I X

2. « E t x e n » (in d eterm in ad o ): en casa, en la casa p ro p ia.

« G ü n tia la r ik » (gen itu elarik ); flexió n d e con jun tivo , d eriv ad o de

«g ü n tía n » (gen itu en ).

3. « G ir a d e » : corresp on de al « g e r a d e » guipuzcoan o. E s ta s fle x io ­ nes son irregu alres. L a flexió n norm al es « g ir a » ( = g a r a / g e r a ) .

« A n a ia k girad e ezari so ld a d o »: « E tx a h u n sab e dar en el blanco -dice H aritxelh ar— . H acia lo s años 1 8 5 0 -1 8 5 2 , grav es d istu rb io s tienen lu gar en A rgen tin a q u e term ina con la exp u lsió n d el d ictad or R o sa s. L o s v asco s em igrad os se ven o b ligad o s a to m ar p arte en fav o r o en con tra d e R o sa s y hacer la gu erra. A h ora bien, u n a d e las causas d e su salid a de F ran cia era escap ar a la ley d el reclutam ien to q u e les o b lig ab a a q u edarse sirvien do en el ejército » (O b . c it., p . 4 5 7 ).

4. A rreb en estatia, aldiz tristia g o » : la situ ación d e las h erm a­

nas es aún m ás triste. A este resp ecto d ice H aritxelh ar:

«E tx a h u n , au n q u e h ab lan do en térm inos v elad o s, n o ocu lta q u e la su erte d e n um erosas vascas en em igración era la p ro stitu ció n . E ra lo q u e se decía en aq u ella época y debía ser v erd ad .

E l an u ario d el d epartam en to d e lo s B a jo s P irin eo s de

(25)

1 8 4 3 , dan do el in form e d el C o n sejo G en eral sob re la em igra­

ción a M o n tevideo d eclara: « U n gran núm ero de jóven es han q u erid o su straerse a la aplicación de la ley sob re el reclutam iento y tal vez un innoble tráfico viene a aum entar el núm ero d e p erson as que son víctim as d e este arra stre ».

E l M ém orial d e s P yrén ées d el sáb ad o 2 ju lio 184 2 es m ucho m ás exp lícito: «U n gran núm ero de V asco s y Bear- neses han vu elto ú ltim am ente d e M on tevideo, donde les ha sid o im p osible establecerse. L o s extran jero s, dicen ello s, no p ueden esp erar encon trar trab ajo a causa de la com petencia y de lo s b a jo s precios de lo s salarios. L a condición d e las m u jeres en tregadas casi to d as al tráfico m ás in fam e es sobre tod o dign o d e p iedad. P arecid os ejem p los contribuirán, es de esp erar, a term inar de d isip ar el en tusiasm o de nuestras poblaciones para lejan as em igracion es» (O b . cit., p . 4 5 7 ).

« E s t a t ia » : form a determ inada de estatü, estad o , oficio, condición de vida.

Referências

Documentos relacionados