Pierwszą przestrzenią, która niestety wydaje się obecnie słabo zagospodarowana, jest wewnętrzna potrzeba każdego człowieka, aby doświadczyć jakiejś formy ponadczasowości. Takie podejście do człowieka, szanujące jego podstawowe prawo do istnienia, jest rzeczywistością, obok której nie można przejść obojętnie. Wnioski z tego posłużą do ustalenia momentu śmierci i wskazania, co dzieje się później z ciałem i duszą człowieka.
Poszczególne etapy pracy pozwalają dostrzec oryginalność myśli anielskiego lekarza i jeszcze bardziej docenić jego wkład w rozwój filozofii człowieka.
Koncepcje antropologiczne poprzedzające myśl Tomasza z Akwinu
Rozumienie człowieka w starożytnej Grecji
- Początki filozofii człowieka
- Pierwsze rozróżnienia miedzy duszą a ciałem
- Platońska koncepcja człowieka
- Równowaga duszy i ciała u Arystotelesa
- Neoplatońska wizja człowieka
Ważniejszą konsekwencją teorii transmigracji duszy jest jednak konieczność rozpoznania zasadniczej różnicy pomiędzy duszą a ciałem ludzkim. Pokazuje tam, że ciało ludzkie, podobnie jak cały świat materialny, jest pięknym dziełem boskiego intelektu. Głosi jedność formy i materii, a więc duszy i ciała w żyjącej istocie i stanowi bardzo realną alternatywę dla platońskiego idealizmu w koncepcji człowieka.
Przenosząc to myślenie na obszar antropologii, człowiek to nie tylko dusza, a ciało to nie tylko dodatek.
Rozwój filozofii człowieka w starożytności chrześcijańskiej
- Początki chrześcijańskiej antropologii filozoficznej
- Chrześcijański neoplatonizm Augustyna z Hippony
Indywidualna dusza każdego człowieka rodzi się z tchnienia Boga i natychmiast łączy się z ciałem, tak że dusza powstaje w momencie stworzenia ciała materialnego. Jednak mówienie o człowieku jako o duszy oznacza jedynie podkreślanie jego transcendentalnej wyższości nad ciałem. Augustyn filozofujący w tym duchu przyznaje, że problem zjednoczenia duszy z ciałem jest tak złożony, że człowiek nigdy nie będzie w stanie go rozwiązać.
Będąc substancją, czerpie swoje istnienie z Boga i przekazuje je dalej, tworząc, ożywiając i poruszając ciało ludzkie od wewnątrz.
Pogląd na człowieka w myśli scholastycznej poprzedzającej Doktora Anielskiego
Inaczej mówiąc, w człowieku nie jest jedna, lecz trzy dusze, z czego dwie są zniszczalne, a jedna nie. Awerroes wnioskuje z tego, że ten nieśmiertelny intelekt nie jest indywidualny dla każdego człowieka, ale wspólny dla wszystkich ludzi. Intelekt ten jest zasadą ludzkiego działania i poznania, dlatego nazywany jest intelektem czynnym (łac. intellectus activus).
Z drugiej strony w każdym indywidualnym człowieku występuje też w sposób naturalny pewien rodzaj intelektu, który jest zwyczajną tendencją do odbierania treści intelektualnych wynikających z intelektu czynnego. Gilson twierdzi, że kwestię wielości form w człowieku rozwinął Salomon Ibn Gabriola, zwany Avicebronem, w swoim dziele pt. Intelekt czynny nigdy nie jest wszczepiany w określone ciało, lecz ponieważ jest taki sam dla wszystkich ludzi, zawsze pozostaje rozwiedziony.
Reasumując, wszystko, co jest w człowieku nieśmiertelnym, należy wyłącznie do rozumu czynnego, czyli do wszystkiego, co wspólne. Wszelka indywidualność człowieka ma swoją podstawę wyłącznie w materii, co oznacza, że zostaje zniszczona przez śmierć ciała81. Albert w swoich myślach o człowieku podążał drogą Awicenny, który tworząc definicję duszy i człowieka w ogóle, starał się osiągnąć swoiste połączenie idealizmu i realizmu.
Według wszystkich filozofów, także filozofów przyrody, dusza wegetatywna, zmysłowa i rozumna w człowieku stanowi jedną substancję, jedną duszę i jeden akt. Jak widzieliśmy, był to wynik systematycznego rozwoju myśli antropologicznej, poczynając od pierwszych filozofów jońskich, a kończąc na pisarzach chrześcijańskich, wzbogaconych o prawdy o naturze ludzkiej, które Objawienie przyniosło światu.
Ciało ludzkie na tle antropologii Doktora Anielskiego
Metafizyczne podstawy antropologii tomistycznej
Jest to uwaga znamienna, gdyż jak zauważyliśmy przy omawianiu poglądów pierwszych scholastyków, skutkowała ona m.in.: Jak wykazaliśmy, koncepcja trzech dusz w człowieku nie była ideą Arystotelesa, lecz od Awicebrona, który próbował w ten sposób wyjaśnić niejasne teksty Stagirytów na temat nieśmiertelności duszy. Z drugiej strony wciąż atrakcyjną propozycją było platońskie rozumienie człowieka, w którym nieśmiertelność mogła być jedynie dusza, rozumiana jako byt poza ciałem.
Jednak mówiąc o materialnej mocy człowieka, Tomasz używa po prostu terminu materia (łac. materia), a nie materia pierwsza. Należy pamiętać, że nie jest to typowe ciało człowieka, ale każde ciało fizyczne, które podlega określonym wymiarom czasoprzestrzennym89. Wielu współczesnych tomistów określa materialną władzę człowieka jako pierwszą materię, a powstałe w wyniku tego połączenia ciało jako drugą materię.
Powszechnie zauważamy, że człowiek łączy rzeczywistość zmienną, dotyczącą sfery materialnej, z rzeczywistością niezmienną, dzięki której cały czas zachowuje swoją tożsamość. Ponieważ sama siła materialna nie może niczego stworzyć, dlatego musi być zdeterminowana przez coś zewnętrznego. Określa gatunek danej istoty i zapewnia, że pomimo zmienności materialnej pozostanie on niezmienny przez cały okres istnienia tej konkretnej istoty.
Dzięki temu człowiek pozostaje człowiekiem, pies pozostaje psem itd., mimo że metabolizm w nim nadal zachodzi. Doktor Anielski próbuje rozwiązać ten problem, twierdząc, że podstawą ludzkiego poznania intelektualnego nie jest cała forma intelektualna, ale jej siła, którą nazwał intelektem potencjalnym (łac. intellectus possibilis)92.
Wzajemne relacje duszy i ciała
- Natura duszy ludzkiej
- Człowiek jednością substancjalną duszy i ciała
- Commensuratio animae ad hoc corpus
- Pozytywna wizja cielesności
Powoduje powstawanie ciała ludzkiego, w którym mogą wówczas zachodzić określone procesy biologiczne i chemiczne, do których zalicza się przede wszystkim ruch i poznanie97. Prawda ta objawia się na przykład w poznaniu, które nie jest działaniem samej duszy, ale duszy połączonej z ciałem. Na początek przypominamy, że dusza jest działaniem ciała, tak jak forma jest działaniem materii103.
Prawdziwe zjednoczenie duszy i ciała, w wyniku którego powstaje nowy człowiek, jest podstawą do ich dalszego określenia. Wszelkie koncepcje mediatorów wywodzą się z neoplatońskiego rozumienia człowieka, w którym dusza jest zasadą ruchu ciała, a nie jedną z istotnych zasad człowieka. Dlatego dusza musi w jakiś sposób wykorzystywać ciało do różnych czynności (jedzenie, percepcja zmysłowa itp.).
Problem indywidualizacji jest ściśle powiązany z problemem przystosowania duszy do określonego ciała (łac. commensuratio animae ad hoc corpus). Przede wszystkim chodzi o to, że dusza rozumna może połączyć się jedynie z ciałem ludzkim, a nie zwierzęcym. Mimo to można znaleźć teksty Tomasza, w których w większym stopniu będzie on podkreślał rolę ciała i materii w ogóle w człowieku.
Tomasz twierdzi ponadto, że definicja duszy jako formy obejmuje także ciało organiczne, którym w przypadku człowieka jest ciało ludzkie. Połączenie z ciałem nie jest więc ciężarem dla duszy, ale czymś całkowicie zgodnym z jej istotą.
Śmierć jako nienaturalny stan rozłączenia duszy i ciała
- Stan rozłączenia duszy i ciała – z pozycji duszy (anima separata)
- Ciało po śmierci
Jedynym sposobem na uzyskanie jakiejkolwiek treści są zmysły, które z kolei wykorzystują ciało do eksploracji świata materialnego. Oznacza to, że ciało jest potrzebne przynajmniej w początkowej fazie poznania mentalnego, jaką jest gromadzenie danych empirycznych. Zatem oddzielenie duszy od ciała w chwili śmierci oznacza, że dusza, która nadal istnieje, nie jest zupełna w naturze, gdyż nie może wykonywać wszystkich czynności właściwych człowiekowi147, gdyż nie posiada aktualnie ciała . .
Tomasz wyjaśnia, w jaki sposób pozostałe jej władze pozostają w duszy rozumnej w momencie oddzielenia się od ciała, poprzez teorię commensuratio. Z tego powodu – pisze Tomasz – dusza ma naturalną tendencję i skłonność do ponownego łączenia się z ciałem155. Drugi rodzaj zniszczenia polega na całkowitym rozpadzie tego, co pozostało z ciała, na elementy składowe158.
Jednakże z chwilą śmierci ciało przestaje należeć do gatunku „człowiek” (bo nie ma w nim duszy), dlatego nie można go nazwać ciałem ludzkim sensu stricto. Aby w pełni zrozumieć, że ciało pozostające po śmierci nie jest ciałem ludzkim, musimy wrócić do naszych wcześniejszych rozważań dotyczących związku duszy i ciała. O tym, że nie jest ono ciałem ludzkim, decyduje fakt, że nie jest ono ożywiane duszą ludzką i w związku z tym nie jest zdolne do wykonywania czynności właściwych człowiekowi.
Dzięki przypadkowemu kształtowi materia nadal wygląda jak ludzkie ciało, ale nie funkcjonuje już jak człowiek. Wszystko, co było związane z ludzkim ciałem pod względem istoty, mocy i zdolności, nadal istnieje w nieśmiertelnej duszy, ale już nie.
Ciało zmartwychwstałe według doktryny Tomasza z Akwinu
Filozoficzne podstawy zmartwychwstania człowieka
Słuszne jest zatem stwierdzenie, że dusza ożywia ciało i posługuje się nim dla rozwoju jego doskonałości. Jeśli jednak spojrzeć całościowo, prawdą jest również, że ciało nie tylko umożliwia pełny rozwój natury duszy, ale przede wszystkim umożliwia jej tworzenie, gdyż dusza powstaje w momencie, gdy ciało Utworzony. Tylko wtedy ciało utrzymuje człowieka przy życiu poprzez procesy biologiczne i dostarcza mu niezbędnych treści poprzez percepcję zmysłową, w tym także dla poznania mentalnego.
Te braki istnienia objawiają się chociażby tym, że wiele czynności duszy, które są bezpośrednio związane z ciałem, ulega zawieszeniu160. Zawieszenie to nie oznacza zniszczenia, a jedynie „wygaszenie” pewnych czynności duszy, skutkujące rzeczywistą śmiercią człowieka. Formułując ją, Akwinata pragnie wyrazić naturalną skłonność duszy do ponownego łączenia się z ciałem, którą w języku wiary chrześcijańskiej określilibyśmy jako skłonność do zmartwychwstania (łac. ordo ad resurrectionem)161.
Innymi słowy, Tomasz mówi, że specyficzne upośledzenie lub brak doskonałości spowodowane śmiercią nie mogą tego zrobić. Pragnienie, które wynika z natury duszy, aby ponownie połączyć się z ciałem, musi to nastąpić, a przynajmniej zgodnie z racjonalną argumentacją. Zmartwychwstanie zatem wypływa z doskonałości natury ludzkiej, którą można osiągnąć jedynie poprzez jedność duszy i ciała.
Nie jest to oczywiście dowód empiryczny, ale racjonalny i logicznie spójny argument z wiedzy na poziomie naturalnym162. Odnosząc się do doskonałości wszechświata, Akwinata dochodzi do wniosku, że zmartwychwstanie ciał ludzkich z pewnością nie nastąpi, dopóki świat będzie istniał.
Tożsamość ciała zmartwychwstałego z ciałem ziemskim
Dusza człowieka żyjącego na ziemi trwa po śmierci i łączy się z ciałem w zmartwychwstaniu. Przede wszystkim tożsamość człowieka ziemskiego i zmartwychwstałego zapewnia wspólny akt istnienia duszy i ciała. Po śmierci pozostaje w duszy, ma jednak nadal zdolność przywracania tego samego ciała do istnienia165.
W poprzednim rozdziale wykazaliśmy, że dusza jest zasadniczo połączona z ciałem, tak jak forma łączy się z materią, i to nie tylko incydentalnie. Ważnym wnioskiem wynikającym z natury połączenia duszy i ciała jest to, że stworzony w ten sposób gatunek nie jest zależny od materii fizycznej. Wszystko, z czego zbudowane jest ciało fizyczne (mięśnie, kości itp.), nie wchodzi w skład istoty gatunku ludzkiego, gdyż należy do człowieka jedynie zewnętrznie, w sposób przypadkowy166.
Jednak te same części ciała, rozpatrywane pod względem materiału, co elementy budulcowe, są nietrwałe i podlegają ciągłym zmianom. Zatem wszystko, co możemy empirycznie zbadać u człowieka, należy do warunków cielesnych, które choć nie należą do istoty człowieka, mogą się zmieniać. Rozwijając myśl Tomasza, można powiedzieć, że atomy, z których składa się nasze ciało, a które po śmierci zostają rozproszone w przyrodzie, należą jedynie do przypadku167.
Zatem pierwszy wniosek dotyczący statusu zmartwychwstałego ciała jest taki, że nie jest ono zbudowane z atomów, tj. materia cielesna nie będzie taka jak za życia ziemskiego. Gdyby więc człowiek po zmartwychwstaniu miał inne ciało niż to, które miał na ziemi, nie moglibyśmy mówić o zmartwychwstaniu, ale o przyjęciu nowego ciała, o jakiejś reinkarnacji (reinkarnacji)169.
Właściwości ciała zmartwychwstałego
- Części ciała należące do natury ludzkiej
- Cechy ciała uwielbionego
Akwinata dochodzi do wniosku, że zmartwychwstałe ciało musi w pełni odpowiadać duszy, dlatego konieczne jest, aby człowiek zmartwychwstał doskonały, czyli bez żadnych braków. Oczywiście określenie dokładnej liczby lat, jakie będzie żyło zmartwychwstałe ciało, jest niemożliwe z punktu widzenia naturalnego rozumu. Zmartwychwstanie jest indywidualnym procesem jednostki, dlatego każde zmartwychwstałe ciało będzie miało swoją indywidualną miarę.
Człowiek osiągnie „przyjemność” ciała dzięki temu, co czyni go osobą, czyli umysłem. Jeśli chodzi o potępione zmartwychwstałe ciała, omawia się je tak często, jak ich cechy są wspólne dla każdej zmartwychwstałej osoby. Kolejnym wnioskiem wynikającym ze budowy i funkcji ciała uwielbionego jest odrzucenie poglądu, że osoba uwielbiona będzie jedynie substancją duchową.
Należy także odrzucić często obecny w literaturze czy filmie motyw, w którym zmarły ma możliwość wejścia w ciała innych ludzi żyjących na ziemi. Tomasz z Akwinu dopuszcza taką możliwość, gdyż obecność dwóch ciał w jednym miejscu nie jest logicznie sprzeczna, gdyż nie narusza zasady niepodzielności i indywidualności człowieka. Pamiętamy także, że dusza nie tylko daje istnienie gatunkom cielesnym, ale jest także zasadą ruchu człowieka.
Ukazanie istotnych cech i możliwości zmartwychwstałego ciała pokazuje, że filozofia człowieka w rozumieniu Doktora Anielskiego jest dziedziną obszerną. Pierwsza z nich utożsamiała człowieka jedynie z duszą, a ciało traktowała jako nieprzyjemny element życia ziemskiego, od którego dusza pragnie się uwolnić. Na tej podstawie, zdaniem Tomasza, zmartwychwstałe ciało będzie identyczne z ziemskim ciałem danej osoby i będzie miało identyczne postawy i cechy.
Jedyna różnica będzie taka, że zmartwychwstałe ciało nie będzie zbudowane z materii w sensie fizycznym.
