Biyoloji Bölümü doktora öğrencisi Sadi Aksu'nun doktora tezi olarak hazırladığı "Nilüfer Çayı Balık Faunası" başlıklı bu çalışma, jürimiz tarafından diploma yönetmeliğinin ilgili maddeleri doğrultusunda değerlendirilerek oybirliğiyle kabul edildi. Özgür Emiroğlu danışmanlığında hazırladığım Nilüfer Çayı Balık Faunası başlıklı doktora tezimin özgün bir çalışma olduğunu, tezin tüm aşamalarında bilimsel etik ilke ve kurallara uygun hareket ettiğimi, elde ettiğimi beyan ederim. Tezde belirttiğim bilgi ve veriler, tez çalışmasında kullandığım akademik bilimsel etik ilke ve kurallara uygun olarak hazırlanmıştır. Tüm eserlerden alıntı yaptığımı, alıntı yaptığımı, bilgi, belge ve sonuçları bilimsel etik ilke ve kurallara uygun olarak sunduğumu beyan ederim. Cobitis vardarensis Karaman, 1928. borysthenicus (Kessler, 1859), Rhodeus amarus (Bloch, 1782), Scardinus erythrophthalmus (Linnae), 1758 (Richardson, 1857), Vimba vimba (Linnaeus, 1758), Oxynoemacheilus sp., Esox lucius Linnaeus, 1758, Neogobius flu viatilis ( Pallas , 1814), Salmo coruhensis Turan, Kottelat & Engin, 2010, Salmo rizeensis Turan & Engin, Kottelat 2010, Silurus glanis Linnaeus, 1758 türü tespit edilmiştir.
Doğa Koruma ve Milli Parklar Bölge Müdürlüğü Bursa Şube Müdürü Ekrem TERZİOĞLUN'a, Doğa Koruma ve Milli Parklar Bursa Şubesi Mühendis Üzeyir ÖZARSLAN'a, Doğa Koruma ve Milli Parklar Bursa Şubesi Ulaştırma Sorumlusu Ekrem Bey ve Olgun'a, balık ölçümlerinde yardımcı olduğu için Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Araştırma Görevlisi. Örneklerin alınmasında birlikte çalıştığımız Cüneyt KAYA, Esra BAYÇELEBİ, Sercan BAŞKURT, Mehmet AKSU, Recep KARAGÜLLE ve Güngör EREN'e teşekkür ederim.
GİRİŞ VE AMAÇ
LİTERATÜR ARAŞTIRMASI
Türkiye'de bugüne kadar tespit edilen tatlı su balıklarının listeleri farklı araştırmacılar tarafından verilmiştir (Fricke vd., 2007; Kuru vd., 2014; Çiçek vd., 2015). Sarı ve diğerleri (2006), Kuzeybatı Anadolu bölgesi olan Biga Yarımadası ihtiyofaunasının yayılışı ve ekolojisi hakkında bilgi vermiştir. Afyon ili tatlı su balıkları ve dağılımları verilmektedir (Yegen ve ark., 2007). Özuluğ ve ark. balıklar üzerinde çalışmalar yaptı.
Ustaoğlu ve diğerleri, (2008), Nilüfer Çayı ile ilgili “Uludağ (Bursa) Buzul Gölleri ve Akarsularında Faunal Bir Araştırma” ve bu çalışmayla; Barbus niluferensis bölgeden yeni bir tür olarak rapor edilmiş ve Barbus oligolepis yeniden tanımlanmıştır (Turan ve ark., 2009a).
MATERYAL YÖNTEM
Örneklerin Toplanması
Örneklerin Tespiti ve Değerlendirilmesi
Karşılaştırılan Örnekler
İstasyonların Tanımı
- Orhaniye Göleti
- Yörükyenicesi
- Kazıklı Köyü
- Gölbaşı Göleti ve çıkışı
- Narlıdere Köyü
- Aksu Deresi
- Deliçay
- Misi Köyü-Doğancı Barajı
- Nilüfer Barajı Üstü
- Arasdere
- Ericek Deresi
- Nilüfer Çayı Susurluk Çayı Karışım Noktası
- Hürriyet Köyü
- BUTTİM (Bursa Uluslararası Tekstil ve Ticaret Merkezi)
- Samanlı Mahallesi Yıldırım
- Deliçay’dan gelen su
- Sulama kanalından gelen su
Nilüfer Çayı'na kısa bir mesafede bulunan bölgedeki maden sahası nedeniyle insanların içeriye girmesine izin verilmiyor. Nilüfer Çayı'nın bu bölgesinde balık bulunmamasına rağmen bu küçük su kaynağında balıklar halen varlığını sürdürmektedir. İstasyonun fizikokimyasal ölçümleri (Tablo 3.8) ve yaz sonunda gölete karıştığı istasyonun genel görünümü (Şekil 3.9) verilmiştir.
Barajın alt kısımlarında Nilüfer Çayı'nın ana koluna kadar biyolojik çeşitlilik bulunmamaktadır. Hürriyet Köyü'ndeki istasyon, Nilüfer Çayı'nın tüm kollarının, sulama kanallarının, kurutma kanallarının, kanalizasyonun, fabrika atıklarının ve küçük derelerin birleştirilerek son şeklini aldığı noktadır.
BULGULAR VE TARTIŞMA
Taksonomik Bulgular
Araştırma sahasında Saptanan Türlerin Sistematik Konumları
Araştırma Sahasında Saptanan Türlerin Tayin Anahtarı
Z3 bölgesi, Z2 bölgesinden daha geniştir, bir lamina sirküleris vardır, Z4 bölgesinde, kuyruk yüzgecinin tabanında karakteristik bir siyah nokta olan birbirinden ayrılan Z3-24 siyah noktalar bulunur.
Z3 zonu Z2 zonundan geniştir, bir tane lamina sirkularis vardır, Z4 zonunda birbirinden ayrılan Z3-24 siyah benek vardır, kaudal yüzgecin tabanında belirgin siyah benek
Yüzgeçler turuncu değil Yan lignede 40-45 pul var.……….Scardinus erythrophthalmus - Lateral lignede pul sayısı 40’tan az……….Petroleuciscus borysthenicus 9. İkinci sırt yüzgeci azalmaya devam ediyor geriye doğru giderken yüksekliği… ….Neogobius fluviatilis,….Neogobius fluviatilis Salmonidae anlamına gelir.
Anal yüzgeçte 40 kadar dallanmış ışın bulunur. Dorsal yüzgeç küçüktür…Silurus glanis
Tespit Edilen Türler ve Morfolojik Özellikleri .1 Cobitis vardarensis Karaman, 1928 .1 Cobitis vardarensis Karaman, 1928
Alburnoides manyasensis Turan, Ekmekçi, Kaya&Güçlü, 2013 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica) : Kocasu (Susurluk Havzası)
Başın üst kısmı interorbital bölgede düz veya kısmen dışbükey, burunda ise hafif dışbükeydir (Turan ve ark. 2013). Göğüs yüzgecinin dış kenarı hafif içbükeydir ve standart göğüs yüzgeci uzunluk oranı %18-22 olup ortalama %20'dir. Gövde Rengi ve Deseni: Canlı örneklerde solungaç kapağından kuyruk başlangıcına kadar vücudun orta hattı boyunca altın sarısı bir renk vardır.
Barbus niluferensis Turan, Kottelat&Ekmekçi, 2009 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Karaköprü Çayı İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Karaköprü Çayı
Örneklerin alındığı bölgede Squalius cii, Barbus niluferensis, Barbus oligolepis, Capoeta tica, Neogobius fluviatilis, Oxynoemacheilus sp. de yakalandı. Canlı örneklerde bu siyah çizgi bulunur ancak formaldehitle sabitlenmiş örneklerdeki kadar belirgin değildir ve vücutta siyah ve kahverengi lekeler hakimdir. Cinsel dimorfizm: Dişi bireylerin anal yüzgecinin uzunluğu, erkek bireylerin bel gibi anal yüzgecinin uzunluğundan daha uzundur ve neredeyse kuyruğun sonuna kadar uzanır.
Cobitis vardarensis, Squalius cii, Neogobius fluvitlis, Salmo coruhensis, Vimba vimba, Esox lucius, Capoeta tinca, Rhodeus amarus, Petroleuciscus borthenicus ile birlikte yakalandı. Coğrafi dağılım: Karaköprü Çayı, Kepekdere Çayı, Nilüfer Çayı, Kocasu ve Marmara Denizi Havzası (Turan vd., 2009a).
Barbus oligolepis Battalgil, 1941
Coğrafi dağılım: Karaköprü Çayı, Kepekdere Çayı, Nilüfer Çayı, Kocasu ve Marmara Denizi Havzası (Turan vd., 2009a). renklendirme yok. Cinsel Dimorfizm: Dişi bireylerin anal yüzgeç uzunluğu, erkek bireylerin anal yüzgeç uzunluğundan daha uzundur. Cobitis vardarensis, Squalius cii, Neogobius fluvitlis, Vimba vimba, Esox lucius, Capoeta tinca, Rhodeus amarus, Petroleuciscus borthenicus ile birlikte yakalandı.
Coğrafi dağılım: Kocasu, Kocaçay, Hançay, Narlıca çayı (İznik) ve Marmara Denizi havzasının tamamı (Turan vd., 2009a).
Capoeta tinca (Heckel, 1843) İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Bursa İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Bursa
İncelenen örneklerde yan çizgi ile sırt yüzgeci tabanı arasında 15-16, yan çizgi ile anal yüzgecin tabanı arasında 10-11, yan çizgide ise 79-81 arasında pul sayılmıştır. A. Coğrafi dağılım: Kuzeybatı Anadolu'da Karadeniz'e dökülen akarsular Orta ve Batı Anadolu'da bulunmaktadır (Geldiay ve Balık, 2009).
Carassius gibelio (Bloch, 1782) İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Asya İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Asya
Eş anlamlılar: Cyprinus gibelio Bloch, 1782, Carassius auratus gibelio (Bloch, 1782), Carassius bucephalus Heckel, 1837, Cyprinus amarus Koch, 1840, Carassius elipticus Heckel, 1848, 1848, Carassius vocephalus Heckel i Johansen, 1945. tüyün kenarı Sırt kısmı Carassius carassius türünde içbükey, Carassius gibelio türünde ise düzdür. Gövde rengi ve deseni: Formaldehit örneklerinde vücudun arka ve yanları kahverengi, göbek sarıdır.
Coğrafi dağılım: Türkiye'deki 26 nehir havzasının sadece dördünde (Ceyhan, Göksu, Batı Karadeniz ve Doğu Karadeniz) veri bulunmamaktadır (Yerli vd., 2014).
Cyprinus carpio Linnaeus, 1758 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Avrupa İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Avrupa
Petroleuciscus borysthenicus (Kessler, 1859) İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Musul İlk Bulunuş Yeri (Terra typica: Musul
Gövde rengi ve deseni: Canlı örneklerin sırt tarafı gri ila yeşil, karın kısmı parlak gümüş rengindedir. Vücudun arkası siyah, diğer kısımları gri, karnı ise gri ila beyazdır.
Rhodeus amarus (Bloch, 1782) İlk Bulunuş Yeri: Almanya (Elbe nehri) İlk Bulunuş Yeri: Almanya (Elbe nehri)
Coğrafi dağılım: Kuzey ve Doğu Karadeniz, Batı Anadolu, Ege Havzası, Azof Havzası (Geldiay ve Balık 2009). Akarın vücudunun yan tarafı ile yan tarafı kırmızı-mor bir renk karışımı kazanır ve baş bölgesinde çok sayıda üreme tüberkülozu belirir. Coğrafi dağılım: Fransa'dan Orta ve Doğu Avrupa'ya, oradan da Hazar Denizi'ne kadar geniş bir alana yayılan bu balıklar, Karadeniz, Marmara ve Ege bölgesindeki bazı nehir ve göllerde (Geldiay ve Balık), 2009 ).
Scardinus erythrophtalmus (Linnaeus, 1758) İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Kuzey Avrupa İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Kuzey Avrupa
Coğrafi dağılım: Genel olarak Avrupa'da yaygın olarak görülen bu tür, Anadolu'nun kuzey ve orta bölgelerinde ve Trakya'nın iç sularında yayılış göstermektedir (Geldiay ve Balık, 2009).
Squalius cii (Richardson, 1857)
Cinsel dimorfizm: Üreme döneminde erkeklerin kafasında ve vücudunda yumurta yumruları oluşur (Geldiay ve Balık, 2009). Coğrafi dağılım: Kuzeybatı Anadolu, İznik Gölü, Simav ve Biga Nehirleri, Menderes ve Biga Yarımadası, Büyük Menderes, Küçük Menderes (Özuluğ ve Freyhof, 2011).
Vimba vimba (Linnaeus, 1758)
Vücudunun sırt kısmı gri-siyah renkte olup, üreme döneminde kafa üzerinde tüberkülozlar bulunur ve yüzgeçlerde renk görülür. Coğrafi dağılım: Orta Avrupa, Karadeniz ve Azak Denizi, Kuzey ve Kuzeybatı Anadolu, İç Anadolu bölgeleri ve Akdeniz bölgesinin küçük bir alanında yayılış gösterir (Geldiay ve Balık, 2009).
Oxynoemacheilus sp
Esox lucius Linnaeus, 1758 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Avrupa İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Avrupa
Coğrafi dağılım: Karadeniz, Azak Denizi, Arktik Okyanusu, Aral Denizi, Avrupa, Kuzey ve Batı Asya (Erk'akan, 1981).
Neogobius fluviatilis (Pallas, 1814)
Salmo coruhensis Turan, Kottelat & Engin, 2010 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Çoruh Havzası İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Çoruh Havzası
Gözün arkasında iki veya üç siyah nokta bulunur, nadiren tek bir nokta vardır, büyük ve erkeklerde bu sayı artar. Başın üst kısmında gözbebeğine eşit veya daha küçük olan 15'e kadar siyah nokta vardır. Salmo rizeensis Turan, Kottelat & Engin, 2010 İlk Oluşum (Terra typica): Kan Dolaşımı İlk Oluşum (Terra typica): Kan Dolaşımı.
Salmo rizeensis Turan, Kottelat & Engin, 2010 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Kan Çayı İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Kan Çayı
Habitat: Hızlı akan, soğuk dağ derelerini ve oksijen içeriği yüksek taşlı toprakları tercih eder. Cinsel dimorfizm: Erkeklerde üst profil interorbital bölgede düz veya hafif dışbükey, burun düz veya burun deliklerinin arkasında hafif dışbükeydir. Vücudun yanlarında ve alt kısmında 3-4 sıra halinde dizilmiş kırmızı noktaların çevresinde halka benzeri bir beyazlık vardır.
Habitat: Doğu Karadeniz Bölgesinde akarsuların üst kollarında ve denize dökülen derelerde, soğuk ve berrak akan, taşlı topraklı, hızlı akan dağ derelerinde bulunur.
Silurus glanis Linnaeus, 1758 İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Avrupa İlk Bulunuş Yeri (Terra typica): Avrupa
Coğrafi dağılım: İngiltere hariç tüm Avrupa (Blanc ve diğerleri (1971), Türkiye'nin neredeyse tamamı (Geldiay ve Balık, 2009).
Boy Ağırlık İlişkileri
- Squalius cii (Richardson, 1857)
- Capoeta tinca (Heckel, 1843)
- Barbus oligolepis Battalgil, 1941
- Barbus niluferensis Turan, Kottelat&Ekmekçi, 2009
- Boy-Ağırlık ilişkilerinin değerlendirilmesi Çizelge 4.100 Balıkların a-b değerleri Çizelge 4.100 Balıkların a-b değerleri
İstasyonların Shannon-Weiner İndeksi Ve CPUE Hesaplamaları
SONUÇ VE ÖNERİLER
- Sonuç
- Öneriler
Çalışmanın yürütüldüğü 20 Haziran ile Salmonidaedae arasında 7 familyaya (Cobitidae, Cyprinidae, Nemacheilidae, Esocidae, Gobidae, Salmonidaedae) ait 18 tür (Cobitis vardarensis Karaman, 1928, Alburnuoides manyasensis Turan, Ekmekçi, Kaya&Güçlü, 2013) incelenmiştir. Barbus niluferensis Turan, Kottelat&Ekmekçi, 2009, Barbus oligolepis Battalgil, 1941, Capoeta tinca (Heckel, 1843), Carassius gibelio (Bloch, 1782), Cypriuns carpio henystheniescus, 1755. 1859), 1782), Scardinius erythrophthalmus (Linnaeus, 1758) 2010, Silurus glanis Linnaeus, 1758) tespit edilmiştir. Nilüfer Çayı'nın kaynak noktalarından biri olan Arasdere'nin tuzluluğu Tuzluluk ‰ 0,08, Çözünmüş Oksijen 9,65 mg/L, Oksijen Doygunluğu %102,8, İletkenlik 176 µs/cm olarak ölçüldü. Bu kısım Nilüfer akıntısına karışan tüm akıntıların, evsel atıkların, kanalizasyon atıklarının ve fabrika atıklarının atılmasından sonraki kısımdır.
Nilüfer Çayı'nın Bursa kent merkezini geçmesinden sonra sadece Yörükyenicesi ve Orhaniye göletlerinden balık örnekleri alınabildi. Nilüfer ve Susurluk derelerinin karışım bölgesinde yapılan ölçümlerde tuzluluk derecesi ‰ 0,75, çözünmüş oksijen 3,84 mg/L, oksijen doygunluğu %42,8, iletkenlik ise 1479 µs/cm olarak ölçüldü. . Nilüfer Çayı'nın doğal su kalitesi korunsaydı CPUE değerinin en yüksek Shannon indeks değerine sahip olduğu istasyonun ortalamanın daha düşük kalması beklenebilirdi.
Ancak Nilüfer Çayı'nın bu çalışmanın yapıldığı mansap bölgesini de kapsayan çayın yaklaşık dörtte üçünün su kalitesi balık yaşamını destekleyecek düzeyde değildir. Nilüfer Çayı'nın su kalitesi ve tipolojik yapısı bozulmadan birçok bölgede bu durum görülebilmektedir. Sistemde çok küçük bir alanda balık yakalanmasına rağmen Nilüfer Çayı'nda 18 balık türünün bulunması bölgenin yüksek düzeyde ihtiyo-çeşitlilik potansiyeline sahip olduğunu göstermektedir.
Uluabat Gölü'nde bulunan türlerin çoğunun Nilüfer Çayı'nın alt kesimlerinde bulunması beklenmesine rağmen, Nilüfer Çayı'ndaki aşırı kirlilik nedeniyle bu balıklara rastlanamadı. Tüm bu olumsuzluklara rağmen dar bir alanda sıkışıp kalan ve çok yüksek biyolojik çeşitlilik gösteren balık popülasyonlarının sürekli izlenmesi ve desteklenmesi Nilüfer Çayı ekosisteminin sağlığı açısından önemlidir. Bölgedeki Nilüfer Çayı'nın su kalitesinin bozulmasına neden olan faktörlerin detaylı bir şekilde tespit edilmesi ve bunların olumsuz etkilerinin ortadan kaldırılması için gerekli planların hazırlanıp uygulanması gerekmektedir.
