Doc 1.8 * 1226 – Testamento de Franco, cónego de Braga.
A) ADB, Gaveta de Testamentos, nº 12 (perg., bom estado).
Sub Era Mª CCª LXª IIIIª. Ego Francus canonicus Bracarensis et sacerdos in lecto egritudinis facio testamentum de rebus meis mobilibus et immobilibus. Im primis constituo heredem Fernandum Nuniz soprinum meum et mando ei domum meam in qua habito cum omni suppellectile sua. Mando fratri meo Nunone Menendi et sorori mee Majori Menendi et Fernando Nuniz hereditatem meam de Tenoes excepta illa quam comparavi de uxore que fuit Pelagii Munionis quam mando ecclesie Sancte Eolalie de Tenoes. Et mando de supradicta hereditate quod habeant eam per tercias et post <mortem> Nunionis Menendi et Majoris Menendi Silvester Nuniz et Fernandus Nuniz habeant ipsam hereditatem per medium et post mortem istorum relinquant eam magis proprinquiori de genere meo et nunquam habeant potestatem ipsam hereditatem vendendi nec aliquo modo alienandi. Item mando eisdem supradicti tres meas clausas quas habeo in Bracara et dent de illis30 unum morabitinum annuatim
capitulo Bracarensi pro meo anniversario et si aliquis illorum noluerit dare suam partem istius morabitini capitulum accipiat suam partem nolenti dare de supradictis clausis. Mando domino archiepiscopo mulam meam et novem morabitinos quos debet mihi Martinus Ordonii sex videlicet de una capa et tres de quodam mulo unde faciat unam sellam et extrahat illos per se. Mando anulum meum archidiacono domno Martino. Mando canonicis Bracarensibus XXX morabitinos dividendos inter se more tricennariorum et sint de porcione mea. Mando Silvestro Nuniz sobrino meo alios XXX morabitinos de porcione mea31 si voluerit ire in scolis et sit per manum cantoris et si illuc noluerit ire
dentur F. Nuniz et solvat de illos mea32 debita et residuum similiter dentur
F. Nuniz ad solvendas debitas meas. Mando Nunone Menendi et Majoris Menendi totam hereditatem de Aqualada per medium et post mortem Nunionis Menendi succedat Silvester Nuniz filius suus et post mortem Majoris Menendi
* Transcrição de Ana Filipa Roldão.
30 Segue-se un riscado. 31 Segue-se tali riscado. 32 Segue-se s riscado.
succedat Fernandus Nuniz et post istorum succedat qui fuerit propinquior de genere meo et semper persolvantur inde quatuor morabitinos canonicis quos mandavit domnus Petrus Fasion pro suo anniversario. Mando operi Sancte Marie V morabitinos quos debet mihi Johannis Petri sensus in collo (?). Item mando omnia suppellectilia mea de Aqualada F. Nunez et quidquid in omnibus aliis locis habeo. Item mando canonicis Bracarensibus duas dativas (?) quas debet mihi ecclesie Sancti Juliani et dividant eas inter se. Mando sociis meis presbiteris domno J. cantor, A. Odorii, domnus P. de Rooriz, D. Vermudi, magister Nicholaus, P. Frater, D. Petri, Johannes Guidonis, domnus Robertus singulos morabitinos.
Doc. 1.9 *
1227 – Testamento de Domingos, arcediago de Braga.
A) ADB, Gaveta dos Testamentos, nº 13 (perg., bom estado).
Cit.: PEREIRA, Isaías da Rosa – “Livros de Direito na Idade Média”. Lusitania Sacra. 1ª série. 7 (1964-1966), p. 17.
In nomine Domini Nostri Jhesu Christi Beate et Gloriose semperque Virginis Marie. Sub Era Ma CCa LXa Va ego Dominicus Bracarensis archidiaconus
tale condo testamentum videlicet mando casale meum de Gulfar sine alio adjuncto ecclesie Sancti Nicholay de Feira et hereditatem quam habeo in quintana que fuit avi mei de Palumbos tali condicione quod frater meus magister S. teneat dictum casalem et dictam hereditatem in vita sua et in morte sua dimittat predictae ecclesie. Similiter mando predicto fratri meo hereditate quam habeo in villa Sancti Johannis de Vaer tali condicione quod in morte sua dimittat ecclesie Sancti Johannis de Vaer.
Mando totam meam aliam hereditatem quam habeo in villa que dicitur Sancti Felicis et meam quintanam de Palumbos integre et sine aliqua diminutione ecclesie Bracharensi tali condicione quod de omnibus istis possessionibus33
constituatur una capellania in ipsa ecclesia Bracharensi et instituatur ibi capellanus perpetuus per archiepiscopum et capitulum ejusdem ecclesie qui celebret cotidie pro anime domni Stephani Bracharensis archiepiscopi qui
* Transcrição de Mário Sérgio Farelo.
nunc est et pro mea. Et quando iste capellanus decesserit similiter instituatur alius per eosdem archiepiscopum et capitulum qui pro tempore fuerint et ipse capellanus qui pro tempore fuerit persolvat34 <capitulo> Bracharensi quolibet
anno VIIII morabitinos itaquod tria (?) in anno fiat commemoratio pro anima dicti archiepiscopi et mea et ipse capellanus serviat ecclesie Bracharensi in aliis officiis divinis et archiepiscopo et capitulum manuteneant et defendant ipsum cappelanum cum rebus ipsi cappelanie a me concessis. Et etiam mando ipsi capellanie tres obtimas35 cupas ad opus vini que sunt in mea serviceria
cum aliis superlectilibus que ibi sunt et etiam cum asino qui est in quintana de Palumbos. Mando ipsi capellanie vestimentum meum melius et vilius sepeliatur mecum.
Mando mulam meam leridam domino archiepiscopo. Mando roucinum meum tosadum <quem ego equito> cum civo argenteo quem mutuavi domno Petro Fernandi de Castineira capitulo Bracharensi pro meo tricennario cum sella et freno meo. Mando ipsi canonice cifum meum argenteum planum condicione aliorum ciforum.
Mando capa[m] pellum meam domno P. Pelagii de Rooriz et domno Suario de thesauro cum tribus aureis quos habeo per cifum Johannis Martini.
Mando Pelagio Vincencii capam meam aquaticam. Mando Dominico Petri capellano coopertorium meum de superlecto et II morabitinos quos mihi debet domnus <Silvester et Gunsalvinus de anno preterito>. Mando domno Egee sacerdoti garnachiam meam. Mando Martino Pelagii clerizon36 tunicam
pellem meam. Mando Vincencio Guisi pellem meam agninam.
Mando sorori mee totum vinum et totum panem et totos foros qui modo sunt in meo cellario de Sancte Felice vel esse debent et de hoc debet respondere ille servicialis per scripturam que est in libro meo qui est in arca. Et mando quod servicialis non respondeat de vino veteri et sunt ibi quatuordecim modii de vino IIIIor modii de milio tres modii de annona et novem quartarii de tritico
parum plus vel parum minus. Et mando quod ipsa soror mea det de predictis
34 Segue-se ecclesie riscado e subpontado. 35 Sic, como mais à frente.
<decem>37 morabitinos <Gunsalvo Stephani et Johanni Petri meis servientibus
(?)>38. Mando etiam ipsi sorori mee clamidem39 meam de bruneto.
Mando quod ematur de mea prebenda et de meo beneficio possessio que sufficiat ad lampadem illuminanda que est coram ymagine Beate Virginis et detur thesaurario qui pro tempore fuerit40. Tamen accipiat domnus decanus
de ipsa prebenda quantum vidit expedire de illo in quo ego tenebar Stephanus Suerii computata prebenda mea et anniversario ut thesaurarius scripsit.
Mando operi ecclesie Bracharensi codicem meum. Mando ecclesie Elborensi Decretales meas. Mando ecclesie Sancti Nicholay de Feira Decreta mea e mando quod dentur pro libris ecclesiasticis qui serviant in ipsa eclesia.
Mando mulam meam pirram ecclesie de Cabanoes tali condicione quod vendatur pro aliquo ornamento ad opus ipsius ecclesie. Mando mulum meum nepoti meo Dominico Michaelis. Mando Digestum meum et Instituta mea nepoti meo Stephano qui legit in monasterio de Vilar. Et mando Dominico Michaelis que persolvat de illo mulo quinque morabitinos Michaeli Stephani nepoti meo et det ipsi Michaeli Stephani Suerius Martini alios quinque morabitinos.
Mando roucinum meum quem emi de domno Pelagio Duro nepoti meo Suerio Martini et mando sibi quod de denariis quos habet sive morabitinis et de annona que est in hospitio meo et de41 superlectilibus de quibus mencionem
non facio in hac carta expendat ipse et servientes mei qui sunt cum eo et emat necessaria ad sepulturam meam et celebrata sepultura det expensas ipsi servientibus et equitatis quas secum duxerit usque in terra mea et det inde tres aureos Dominico Salvati et det tres aureos Johanni et Fernando.
Mando Dominico nepoti meo qui est mecum alium roucinum42.
Mando et do incontinenti alios tres cifos meos cum granada et coopertorio de argento decano Bracharensi quod ipse det illos Colimbriensi episcopo pro quadraginta aureis quibus sibi teneor.
37 Riscado na linha de novem.
38 Riscado na linha in quibus ematur [...] ad opus ecclesie Sancti Nicholay. 39 Segue-se meam d riscado.
40 Segue-se Et mando quod [...] dentur thesaurario riscado. 41 Segue-se aliis riscado.
42 Riscado: Mando Gunsalvo Stephani et Johanni Petri terciam partem de pane et de vino quod est in ecclesie de [....] duas par [...] possem accipere si vellem per [...] quam habent cum episcopi.
Mando operi Buriensis monasterii lectum meum de carreira cum <mea>43
culcedra obtima et cum sua colcha et cum suo faceiroo et cum pulvinari de fruchel.
Mando Stephano Petri servienti meo quinque morabitinos tres quos debet mihi Sancia Laurencii et unum Didacus Suarii et alium Petrus Porrus.
Mando quod quicquid est in ecclesia de Sever remaneat ipsi ecclesie. Et mando capellum meum duplatum et chapeironem meum domno Bartholomeo scriptori.
Et si forte quod absit dominus meus archiepiscopus vel aliquis de capitulo sive capitulum turbaverint predictum meum testamentum circa dictam capellaniam vel neglexerint respondeant inde mihi in districto examine coram districto judice.
(No verso) Hec est ultima voluntas Dominici archidiaconi Bracharensis. Dico quod nullus homo tenetur mihi in aliquo debito nisi archipresbiteri de Cauto et de Pennafideli qui tenetur a festa Beati Johannis proximo preterito usque ad festum Beati Johannis proximo venturum de Cauto in centum quadriginta aureis uno minus de Pennafideli in centum septuaginta duobus minus exceptis illis debitoribus quos expressi in meo testamento.
Sciendum quod Petrus Gonsalvi de Nogaria archipresbiter de Cauto persolvit mihi de supradictis CX’ aureis uno minus unum morabitinum et novem quartarios de milio.
Doc. 1.10 *
1228 agosto, 5 – Testamento de D. Estêvão Soares da Silva, arcebispo de
Braga.
A) ADB, Gaveta de Testamentos, nº 14 (perg., razoável, incisões para selos desaparecidos). B) ADB, Livro II de Testamentos, nº 21, fls. 17-19v.
C) ADB, Livro II de Testamentos, nº 81, fls. 68-74v.
Publ.: VELOSO, Maria Teresa Nobre – D. Afonso II. Relações de Portugal com a
Santa Sé durante o seu reinado. Coimbra: Arquivo da Universidade, 2000, p. 292-297.
Cit.: PEREIRA, Isaías da Rosa – Livros de Direito…, p. 15.
In nomine Sancte et Individue Trinitatis Patris videlicet et Filii et Spiritus Sancti. Ego Stephanus Suerii Dei paciencia Bracarensis archiepiscopus considerans et timens diem mortis mee sanus mente et corpore ad honorem Dei et Beate Marie semper Virginis Matris ejus necnon et Beati Geraldi sanctissimi confessoris et aliorum sanctorum patronorum meorum et specialiter quorum reliquie habentur in Bracarensi ecclesia ob remissionem peccatorum meorum istud facio testamentum. In primis instituo ecclesiam Bracarensem heredem meum videlicet archiepiscopum et capitulum Bracarenses et mando ibi sepeliri corpus meum ubicumque me <mori> contigerit ante thesaurum ipsius ecclesie coram altari Beate Marie Magdalene ubi mihi aptari feci sepulcrum ut ipsa que novit per experienciam quantum valeat penitencia per qua datur peccatorum remissio pro me dignetur intercedere et obtineat mihi veram frutuosam et finalem penitenciam a Domino meo Jhesu Christo qui ei coram omnipotencia magestatis sue fundenti uberes et pias lacrimas peccata multa quoniam ipsum dilexit multum misericorditer condonavit.
Item mando archiepiscopo Bracarensi qui post me pro tempore canonice fuerit institutus et capitulo Bracarensi possessiones meas proprias quarum quasdam emi de mea peccunia propria quasdam habui ex subcessione patris et matris parentum meorum videlicet quintanam meam de Lameiro quam adquisivi jure hereditario ab Hospitalariis prout continentur in cartis inter me et ipsos inde confectis cum cauto et senara de vinea et totis casalibus et hereditatibus et defensis et omnibus pertinenciis suis et cum quanto nunc ibi habeo et de cetero habuero.
Item mando eisdem quintanam meam de Baesteiros cum onrra sua et maladia et cum omnibus pertinenciis suis et cum defensa quam emi ab Orraca Silvestri prout continetur in carta inter me et ipsam inde confecta et cum hereditate de Fromariz et pertinenciis suis excepto jure patronatus Sancti Pelagii de Baesteiros quod inferius mando Johanni Petri nepoti meo.
Item mando eisdem quintanam meam de Vilar cum onrra sua cum senara de vinea et cum omnibus pertinenciis suis et cum tribus casalibus de Exati de Sovereira quos emi a domno Stephano episcopo et capitulo Tudensibus prout in carta inter me et ipsos inde confecta continetur.
Item mando eisdem totam hereditatem meam de Argifonsi cum omni jure et pertinenciis suis et cum quanto ibi nunc habeo et de cetero habuero tam in domibus quam senaris quam vineis quam arboribus et defensis et omnibus aliis quam hereditatem emi a filiabus Vermudi Godini prout in carta inde confecta inter me et ipsas continetur.
Item mando eisdem hereditatem meam de Crespos quam emi de Johanne Moniz clerico videlicet duo casalia pro ducentis aureis et quatuor lareas pro viginti quatuor aureis cum omnibus pertinenciis suis prout continetur in cartis inde confectis inter me et ipsum et cum quanto ibi nunc habeo et de cetero habuero.
Item mando eisdem domos meas de Rua de Sauto quas ego feci obtimas et cum multis expensis que fuerunt avunculi mei domni Gunsalvi Egee bone memorie quondam magistri Elborensis quas mihi dedit cum consensu fratrum suorum quando primo per cardinalem domnum Gregorium data fuit mihi portio in ecclesia Bracarensi et eas ex tunc semper habui in pace. Et factum ipsum aprobavit me existente jam archiepiscopo magister domnus Fernandus Monteiro cum fratribus suis apud Santarem.
Item mando eisdem domos meas de Colinbria que sunt in Almedi[n]a quas comparavi de fratribus de Palmela et alias circa ipsas quas comparavi de domno Vicencio cum omnibus pertinenciis suis.
Item mando eisdem totas alias domos meas de Colinbria que sunt in arravalde cum omnibus pertinenciis suis quas comparavi de filiis Exemene Petri et Didaci Pelagii et de quibus etiam fecit mihi postea cartam de omni jure quod in eis videbatur habere vel habere debebat Suerius Menendi filius Menendi Albi qui fuerat in captivitate longo tempore et aliam domum quam comparavi in ipso quintanali de Petro Garsie et uxore sua et aliam domum
quam similiter comparavi in ipso quintanali inter domum Pelagii Pelagii et ipsam domum que fuit Petri Garsie et aliam domum quam comparavi in qua feci ipsum eiradum.
Item mando eisdem ex opposito istarum domorum ex alia parte vici illas domos que fuerunt done Danielis quas comparavi de Step[h]ano Petri filio Petri Vermudi petit eu[…] Bracarensis et de uxore ipsius Step[h]ani Petri cum omnibus pertinenciis suis prout continetur in carta inde confecta inter me et ipsos.
Item mando eisdem meam almuiam de Forno de Teleiros quam comparavi de Egidio Teli filio domni Teli monetarii cum omnibus pertinenciis suis.
Item mando eisdem totum Vilarinum quod emi de Maria Dona uxore Petri Alviti et de Gomecio Johannis et uxore sua Justa Petri et de filiis ipsius Juste Petri filie Petri Alviti et adquisivi de monachis de Almaziva pro hereditate quam eis dedi in Alvaadi et totam villam meam de Eiras secundum quod dividit cum alia villa domini regis que vocatur Eiras cum toto cauto et cum omnibus terminis suis et pertinenciis et cum quanto ibi nunc habeo vel habebo de cetero. Item mando eisdem omnes domos meas quas habeo in Santarem in Alcazova quas comparavi de sorore mea domna Step[h]ania et filiis ejus et de quibusdam aliis mulierculis prout in cartis quas inde habeo continetur.
Et est sciendum quod de omnibus supradictis hereditatibus que ad me titulo emptionis vel permutationis pervenerunt carte sunt inde in thesauro Bracarensi prout eas adquisivi et sunt separate in quadam archa et in quadam faretra (?) ab aliis cartis sive instrumentis que sunt ipsius ecclesie Bracarensis. Supradictas autem hereditates et domos quas mando archiepiscopo et capitulo sub hac forma, conditione et tenore mando quod archiepiscopus videlicet qui pro tempore fuerit teneat eas et defendat et augeat et melioret pro posse suo et det inde annuatim centum octoginta duos aureos prout inferius sequitur et reliquos fructus et comoditates et servicia convertat in utilitates mense archiepiscopalis.
Dictos centum et octoginta duos aureos ita dabit in die mortis mee . Pro anniversario meo dabit viginti aureos canonicis et ipsi canonici facient mihi totas horas cum processione ad monumentum meum per octo dies venientes dividendo eosdem aureos inter se itaquod per illos octo dies qualibet die dividant duos aureos et dimidium de quibus aureis non percipiat canonicus aliquid nisi venerit ad horas predictas vel ad minus ad missam et processionem.
Item in principio cujuslibet mensis scilicet in die Kalendarum annuatim dabit inde archiepiscopus quinque aureos canonicis quos dividant inter se facientes mihi totas horas eadem die cum processione venientes ad monumentum meum et ita fiunt sexaginta aurei quolibet anno.
Item dabit in die Sancti Johannis Babtiste quolibet anno duodecim aureos ad tres la[m]padas illuminandas unam ante altare majus, alteram ante altare Sancte Marie Magdalene, alteram vero ante sepulcrum Beati Geraldi santissimi confessoris unde semper illuminetur de die et de nocte per thesau<ra>rium Bracarensem preter omnes alias que illuminantur in ecclesia Bracarensi.
Item dabit quinquaginta aureos duobus cappellanis qui cotidie celebrent du[a]s missas pro anima mea et ambo similiter si fieri potest veniant ad monumentum meum cum aqua benedicta et responsorio vel uterque per se et istos quinquaginta aureos dabit annuatim per tercias anni ipsis capellanis a festo Sancti Johannis usque ad sequens festum ejusdem.
Item in festo Sancti Michaelis annuatim dabit quadraginta aureos ipsis canonicis de quibus aureis ement tricticum ut habeant inde panem per annum quantum suffecerint. Et canonici a die Sancti Michaelis usque ad decem dies sequentes continuos facient annuatim pro anima mea totas horas veniendo cum processione ad monumentum meum.
Item preter hec omnia supradicta ad que tenentur canonici et capellani et preter illuminationem lampadarum archiepiscopus qui pro tempore fuerit ad hec tenebitur specialiter que secuntur scilicet ut idem archiepiscopus qui pro tempore fuerit celebret in propria persona quater in anno pro anima mea et faciet fieri omnes horas ubicumque eum sive Bracare sive alibi eisdem temporibus esse contigerit videlicet in die anniversarii mei. Item in tercia die ante festum Sancti Michaelis. Item in tercia die ante festum Purificationis Sancte Marie. Item in tercia die ante festum Beati Geraldi sanctissimi confessoris. Et si in istis diebus vel earum aliqua contigerit eum esse Bracare cantabit missam sollempniter in coro et accedent processionaliter ad monumentum meum. Et cum post mortem meam archiepiscopus et capitulum predictas possessiones acceperint prout superius determinavi et neglexerint adimplere pro anima mea que superius mandavi maxime cum Godinus decanus et capitulum Bracarensis mihi juraverint quod bona fide testamentum meum observarent et facerent alios quantum in eis fuerit observare et quod quemlibet canonicum qui post mortem meam institutus fuerit semper jurare facient hec predicta observare et alios
quantum in eo fuerit facerent observare et quod annuatim in die anniversarii mei post celebratas horas et processionem hoc testamentum meum faciant legi in pleno capitulo ad ipsius testamenti memoriam retinendam.
Mando etiam quod nunquam sit licitum archiepiscopo nec capitulo de predictis meis possessionibus vel domibus aliquid alienare vel permutare vel vendere in aliquo casu sed semper omnia conserventur et augeantur ad ea ad que ea mandavi. Si hec inquam neglexerint adimplere respondeant inde mihi tam archiepiscopus quam canonici coram justo judice in die tremendi di[...] et ultimi judicii nam quantum mihi possibile fuerit. Ego rationem ab eis requiram coram eo judice qui erit mihi testis et judex. Et ipse archiepiscopus