Ekonomik faaliyet alanlarına göre şirket birleşmeleri yatay, dikey, dairesel ve çok yönlü olabilmektedir.
1.3.1.1.Yatay Birleşmeler
Yatay (horizontal) birleşme, aynı sektörde veya coğrafi bölgede faaliyet gösteren şirketlerin birleşmesidir. Başka bir ifade ile benzer tüketici veya müşteri tipine sahip, birbirini tamamlayıcı mal ve hizmet üreten işletmelerin birleşmesidir (Ülkü, 2002: 23). Yatay birleşmelere genelde genç işletmeler yönelmekte olup bu yöntemle başka türlü girme olasılığının bulunmadığı, rekabetin çok yoğun olduğu pazarlara hızlı bir şekilde girme olanağına sahip olabilmektedirler (Varlık, 1989: 23).
Yatay birleşmeler işletmelere ölçek ekonomilerinden faydalanarak üretimde maliyetleri düşürme imkânı sağlamaktadır. Bu tür birleşmelerin verimsiz kaynakların verimli hale getirilmesi ile maliyet azaltıcı etkisi bulunmaktadır (Miller ve Hollowell 2010:408). İşletmeler açısından özellikle sinerji anlamında değer yaratabilen yatay birleşmelerden beklenen başlıca yararlar; yatırım ve faaliyet giderlerinden sağlanacak tasarruflar ile gelirlerin arttırılması ve büyüme olanaklarının daha iyi değerlendirilmesi şeklinde özetlenmektedir (Sudarsanam, 2003:127).
Bu tür birleşmeler ve satın almalar genellikle aynı sektörde faaliyet gösteren rakip firmalar arasında gerçekleştiği için rekabet ortamının bozulmasına neden olarak
21
piyasada tekelleşmeyi hızlandıran bir adım olarak görülebilir (Sudarsanam, 1995:8-9).
Bu nedenle, yatay birleşmelerin artması ilgili sektördeki rekabetçi yapının bozulması riskini oraya çıkarmaktadır. Yatay birleşmelerin rekabet yapısı üzerinde negatif etkileri genellikle düzenleyici otoriteler tarafından belirli düzenlemelere tabi tutularak önlenmeye çalışılmaktadır (Sherman ve Hart, 2006:93-95). Rekabet Kurumu, Avrupa Birliği Rekabet Politikası çerçevesi altında kurulmuş bir bağımsız kamu otoritesi olup Türkiye’de meydana gelen birleşmelerin rekabet üzerindeki olumsuz etkilerini engellemek üzere düzenleme ve denetleme yetkisine haizdir.
Aşağıda yatay birleşmelerin dünyada en bilinen örneklerine yer verilmiştir.
Facebook'un 2012'de Instagram'ı 1 milyar dolara satın alması,
Disney'in Pixar Studios'u devralması,
Exxon'un Mobil'i satın alması,
ABD'li kimya şirketleri DuPont ve Dow Chemical Co.’nun 86 milyar sterlinlik bir birleşme anlaşması yapması,
Marriott, dünyanın en büyük otel zincirlerinden birini oluşturmak için Sheraton ile 120 milyar dolarlık bir birleşme yapmayı kabul etmesi,
Almanyanın en büyük pizza zinciri Joey'in 86 milyon dolar karşılığında Domino’s tarafından satın alınması.
1.3.1.2. Dikey Birleşmeler
Dikey (vertical) birleşmeler, birbirlerini tamamlayan safhalar arasında meydana gelen birleşme işlemleri olarak tanımlanmaktadır (Arnold, 2013:293). Bu birleşme şeklinde, aynı sektör veya pazarda ya da tedarik zinciri içindeki işletmeler arasında yapılan birleşmeler/satın almalar söz konusudur.
22
Dikey birleşme, bir işletmenin tedarik zincirinin birkaç adımını kontrol ettiği durumlarda söz konusu olmaktadır. Eğer işletme geriye doğru kendisine girdi sağlayan diğer işletmelerle birleşiyorsa geriye doğru dikey birleşmeden, ileriye doğru kendi ürününü satın alan işletmelerle birleşiyorsa ileriye doğru dikey birleşmelerden söz edilir (Green, 1990:19). Örneğin marka, patent, endüstriyel tasarım hakkı sahibi ile bu hak sahibinden lisans alan arasında oluşturulan birleşme ve devralmalar dikey birleşme ve devralmalar arasında yer alır (Güven, 2003:118).
Dikey birleşmede, birbirini takip eden ardışık üretim safhaları fiziksel ve teknik yönden sıkı sıkıya bağlı olduğu zaman maliyet azaltıcı bir strateji olmaktadır (Williamson, 1990:3). 2006 yılında Ülker Gıda’nın BİM-Birleşik Mağazaları’nın
%58’ni satın alması ülkemizde gerçekleşen dikey birleşme türüne bir örnektir.
Dikey birleşmenin en iyi bilinen örneklerinden bazıları da petrol endüstrisinde gerçekleşmiştir. 1970'li ve 1980'li yıllarda, öncelikli olarak petrol arama ve ham petrol çıkarma işiyle uğraşan birçok şirket alt rafinerilere ve dağıtım şebekelerine ulaşma kararı almıştır. Bu karar sonrasında Shell ve BP gibi şirketler üretim sürecinden satış sürecine kadarki tüm aşamaları artık kontrol edebilmektedirler. Yani Kuzey Denizi ya da Alaska bölgesinden petrol çıkarmakla başlayan süreç petrolün işlenerek bir aracın yakıt deposuna girmesiyle tamamlanmaktadır. İşte tüm bu süreçler adı geçen şirketle tarafından adım adım takip edilebilmektedir (Harrigan, 2003).
Starbucks’ın Çin'de bir kahve çiftliği satın alarak üretime başlaması, Amazon’un kitap satışı yanında kitap yayımcılığına da başlaması geriye doğru birleşme ve satın almaların bariz örnekleridir. Söz konusu şirketler portföylerinde
23
bulunan ürünlerin satıcısıyken aynı zamanda tedarikçileri konumuna da gelmiş yeni bir rol daha üstlenmişlerdir (Bosman, 2011; Burkitt, 2010).
Günümüzde modern işletmeler çekirdek faaliyetleri dışındaki diğer faaliyetlerini işletme bünyesinde yürütmek yerine hizmet satın alma, ortak girişim kurma veya buna benzer işbirlikleri ile işletme dışından edinmeyi tercih etmektedirler (Stuckey ve White, 1993).
1.3.1.3. Karma Birleşmeler
Karma (conglomerate) birleşme kısaca farklı alanlarda faaliyet gösteren işletmelerin birleşmeleri olarak tanımlanabilir. Karma birleşmeler sayesinde firmalar hem araştırma, üretim, pazarlama gibi farklı uzmanlık gerektiren konularda kontrol gücü elde eder hem de satışlarda ortaya çıkması muhtemel dalgalanmaları azaltarak işletme riskini dağıtırlar (İçke, 2007:17).
Firmalar kendi faaliyet gösterdiği alanın dışındaki bir alana hızlı bir şekilde girebilmek için ekonomik çeşitlendirme olarak da adlandırılan bu birleşme türünü tercih edebilmektedir. Riski azaltmak adına özellikle sabit sermayeli işletmeler arasında gerçekleştirilen bu şirket evliliklerinde temel amaçlardan birisi de etkin bir dağıtım ağına sahip olmaktır (Green, 1990:19-20). Karma birleşmeler sonucunda firmalar araştırma, üretim, pazarlama gibi farklı uzmanlık gerektiren konularda kontrol gücü sağlar ve firmaların kazançlarındaki ve satışlarındaki dalgalanma azaltılıp çeşitlendirme olanağı sunar (Weston vd., 1990: 85).
Karma birleşmeler, ürün yelpazesini genişletme amacıyla farklı ürün üreten firmalar arasında yapılabileceği gibi, aynı ürünü üreten fakat farklı pazarlarda satan firmalar arasında da gerçekleştirilebilmektedir. Bu bağlamda, ilk durumda amaç
24
üretim açısından çeşitlilik sağlamak iken, ikincisinde coğrafi piyasanın genişletilmesi olmaktadır (Bolten ve Conn, 1981). Karma birleşmelere örnek olarak 1970 yılında Phillip Morris’in Miller Brewing Co.'yu satın almasını örnek verilebilir. Popüler sigara markaları Marlboro ve Virginia Slims’in üreticisi olan tütün şirketi Phillip Morris, bira endüstrisinin büyük şirketlerinden biri olan Miller’ı bünyesine katarak farklı bir faaliyet alanına girmiş oldu.