Euskera eta Literatura

DBHko lehen mailarako Egizu 1 gida Zubia / Santillanaren Hezkuntza-argitalpenetarako Sailean Joseba Santxo Uriarteren eta Enric Juan Redalen zuzendaritzapean sortu,

taxutu eta gauzaturiko talde-lana da.

Proiektu honetan egile-talde honek parte hartu du:

Idoia Aranberri Kristina Bilbao Rakel Kareaga Joseba Santxo EDIZIOA Kristina Bilbao Joseba Santxo PROIEKTU-ZUZENDARITZA Ainhoa Basterretxea

Irakaslearentzako baliabideak

GIDA ETA BALIABIDEAK

Egizu

1

DBH

Euskara eta Literatura

AURKEZPENA

4

Zer da… Jakintzaren Etxea? . . . 4

DBHko curriculuma. Oinarrizko gaitasunak . . . 6

Proiektuaren ezaugarriak . . . 10

Gida eta baliabideak . . . 18

GIDALIBURUA

20 Gidoi didaktikoak 11. unitatea. . . 22 12. unitatea. . . 34 13. unitatea. . . 46 14. unitatea. . . 58 15. unitatea. . . 70 16. unitatea. . . 82 17. unitatea. . . 94 18. unitatea. . . 106 19. unitatea. . . 118 10. unitatea. . . 130

Liburua irakurtzea: Harresi handirantz. . . 142

Liburua irakurtzea: Matilda . . . 144

Liburua irakurtzea: Manolito Laubegi . . . 146

Liburua irakurtzea: Bihotz ausarta . . . 148

A unitate monografikoa: Informazioa bilatzea . . . 150

B unitate monografikoa: Informazioa ulertzea . . . 154

C unitate monografikoa: Informazioa interpretatzea . . . 158

Ikastunitateetako entzumen-testuak . . . 162

Baliabide osagarriak Ortografia-programa . . . 192

Gramatika lantzeko ariketak Aditza . . . 212

Deklinabidea . . . 263

Atzizkiak . . . 293

Joskera . . . 313

Ariketen erantzunak . . . 333

Ordenagailua erabiltzeko oinarrizko trebetasunak . . . 453

Zergatik...?

Izenaren esanahia

Gure argitaratze-proiektuaren giltzarriak

Izenak ez dira hitzen multzo soilak. Ideiak dira, kontzeptuak. Jakintzaren Etxea ize-nak hezkuntza-proiektuaren eta argitaratze-proiektu baten berri ematen digu. Izen horrek adierazten du badela aldez aurretik harrera egiteko eta segurtasuna nahiz konfiantza emateko asmoa. Behar bezala egituratutako ikasketarako helburuak agertzen ditu. Jakintzaren etxe nagusiaren, eskolaren, metafora da; hor hazten dira ikasleak eta hor ikasten dute. Jakintzaren Etxea proiektu gisa sortu da, ikasleei esko-lan arrakasta izaten laguntzeko eta irakasleentzako zerbitzu gisa.

Orain Etxea egia da. Etxea diseinatzen eta egiten parte hartu dute irakasleek, disei-natzaileek, psikopedagogoek, editoreek, ilustratzaileek, argazkilariek, infografistek, maketagileek eta informatikariek. Ia amaituta dago. Baina funtsezkoa falta da: biztan-leak. Beren esperientzia, lana eta ahalegina ekarriko dutenak, gelak Jakintzaz bete-tzeko, hormak ilusioz, eta bazterrak bizitzaz.

Guztiontzat garrantzitsuena den urratsa falta da. Gure proiektua beraien proiektu bihurtzea. Eskua luzatu, eta denok batera, ikasleen arrakastaren alde lan egitea.

Aurrera, hau da zuen proiektua. Zuen etxea da. Guztion etxea.

OINARRI TEORIKOAK. Jakintzaren Etxea hausnarketatik sortu eta kontu handiz

di-seinatu zen. Honako oinarri teoriko hauek izan dira etxea eraikitzeko planoak: gaien programaziorako oinarri teorikoak, alor bakoitzeko edukien segida erabakitzekoak, osagarri didaktikoak aukeratzekoak eta ebaluazio-proposamenak egitekoak. Plano horietan zehaztu ziren etxearen oinarri teorikoak; hau da, justifikazio psikopedagogi-koak eta zientifipsikopedagogi-koak.

GAI GUZTIEN ZUTABEAK. Jakintzaren Etxea proiektuko osagai guztiek aintzat

har-tzen dituzte balioak (elkartasuna, tolerantzia, izaera ekintzailea), IKTak eta oinarrizko

gaitasunak (hizkuntza-komunikaziorako gaitasuna; matematika-gaitasuna; mundu

fi-sikoaren ezagutzarako eta harekiko elkarrekintzarako gaitasuna; gaitasun digitala eta informazioaren trataerarakoa; gizarte- eta hiritar-gaitasuna; kultura- eta arte-gaitasuna, ikasten ikasteko gaitasuna; norberaren autonomiarako eta ekimenerako gaitasuna).

ANIZTASUNA: GUZTIENTZAKO GUNEA. Jakintzaren Etxea guztiontzat izatea nahi

genuen. Guztientzako moduko gunea. Guztiok ikasteko, hazteko eta garatzeko balia-bideak aurkituko ditugun gunea. Gehiago ikasteko edo ezagutzak finkatzeko baliabi-deak, hobeto ulertzeko eta ikasitakoa aplikatzeko baliabibaliabi-deak, aukera berriak azter-tzeko baliabideak. Eta gure hizkuntza ondo ez dakiten iritsi berriei harrera egiteko baliabideak.

Proiektua zertan datzan

Oinarrizko lau printzipiok inspiratu dute Jakintzaren Etxearen edukia, orientazioa eta egitura: lege-esparru berrira egokitzea (LOE), ikasleen ulermena hobetzea,

informazioaren gizarterako prestatzea eta mota askotako materialak ematea,

irakasleen lana errazteko.

IKASLEENTZAKO LIBURU BERRIAK

Testua bereziki zainduta duten liburuak: hizkuntza garbia eta erraza,

ikasleen mailarako hiztegi egokia, eta ulermena hobetzeko bereziki aukeratutako tipografia.

Ikasleentzat irudi ulergarriak dituzten liburuak, idatzitakoa berresteko baino zerbait gehiagorako balio dutenak. Gaitasunak garatzeko oso tresna

ahaltsuak diren irudiak dituztenak; esate baterako, gaitasun hauek garatzeko: behaketa, analisia, lotura, galderak planteatzea eta ahozko adierazpena. Helburuekin koherenteak diren ariketak dituzten liburuak; zailtasunaren arabera graduatutako ariketak, ohiturak eta trebetasunak garatzeko prestatuak; esanahiak eraiki ditzaten, ikasitakoa testuinguruan kokatu eta orokor bihur dezaten prestatuak. Jakintzaren Etxean garrantzia eman diogu liburuen dotoretasunari, formatuari, diseinuari, irudien edertasunari eta paperaren testurari. Hori guztia, ongi egindako

lanaren sentsazioa emateko, eta hezkuntzaren eta kulturaren garrantzia

helarazteko.

IKASGELAN LAN EGITEKO BALIABIDE UGARI DITUZTEN GIDAK

Gidoi didaktikoak, ikasliburuan bildutako unitate modularrei dagozkienak: ikasgelarako

programazioak biltzen dituzte, eta unitate bakoitzean lantzen diren helburuak, edukiak eta gaitasunak ageri dira bertan. Iradokizun didaktikoak, informazio gehigarria eta ariketen erantzunak ere azaltzen dituzte. Horrez gain, lau literatura-libururen lanketa eta erantzunak, eta informazioaren inguruko unitate monografikoen azalpena eta erantzunak ageri dira. Azkenik, ikastunitateetan lantzen diren entzumen-testu osoak ere ageri dira.

Baliabide osagarriak. Hauen barruan, ortografia berrikusteko programa azaltzen

da, teoria, ariketa eta ariketen erantzunekin; eta baita gramatika lantzeko ariketak, eta ariketa horien guztien erantzunak.

Ordenagailua erabiltzeko oinarrizko trebetasunak.

LAGUNTZA DIGITALERAKO MATERIAL OSOA

Entzumena lantzeko testuen CDa. Komunikazio atalaren barruan entzumena

lantzeko erabiliko diren testuak biltzen ditu CD honek.

Gida pdf formatuan. Ikasleei ariketa-fitxak arre errazago banatu ahal izateko,

fotokopiagailua erabiltzen ibili gabe, edota gidoi didaktikoak ordenagailuan eroso kontsultatu ahal izateko.

Ikasgelarako programazioa, word formatuan. Moldakuntzak egin ahal izateko.

CMYCMMYCYCMYK

MMY CYCMY

K

Euskara eta Literatura

Egizu1DBH

Entzumena lantzeko testuak

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculumaren printzipioak

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzaren xedea Espainiako hezkuntza-sistemaren barneko ikasle guztiek prestakuntza komuna izango dutela bermatzea da, eta honako helburu hauek ditu: ikasleek kulturaren oinarrizko elementuak barneratzea; ikasteko eta lanerako ohiturak garatzea eta finkatzea; ondoko ikasketetarako eta laneratzeko prestatzea; eta he-rritar diren aldetik, haiek dituzten eskubide eta betebeharrak betetzeko trebatzea.

Etapako helburuak

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan ikasleek zenbait gaitasun jasoko dituzte, eta horiei es-ker, hau egin ahal izango dute:

a) Betebeharrak arduraz onartu; beren eskubideak ezagutu eta erabili, gainerakoak erres-petatuz; beste pertsona eta talde batzuen artean tolerantziaz, lankidetzaz eta elkartasu-nez jardun; elkarrizketa erabiltzen trebatu eta giza eskubideak gizarte anitzaren batera-ko balioak direla finkatu; eta hiritar demokratibatera-koak izatebatera-ko prestatu.

b) Diziplina-ohiturak, ikastekoak, bakarkako lanerakoak eta taldeko lanerakoak garatu eta finkatu, ikasketak modu eraginkorrean egiteko eta norberaren garapenerako beharrezko baldintza diren aldetik.

c) Sexuen arteko aldea eta eskubide- eta aukera-berdintasuna aintzat hartu eta errespeta-tu. Gizonen eta emakumeen arteko diskriminazioa dakarten estereotipoak baztererrespeta-tu. d) Ikasleen gaitasun afektiboak sendotu nortasunaren eremu guztietan eta gainerakoekiko

harremanetan; indarkeria, edonolako aurreiritziak eta jarrera sexistak baztertu; eta ga-tazkak modu baketsuan konpondu.

e) Informazio-iturriak erabiltzeko oinarrizko gaitasunak garatu, ezagutza berriak eskuratze-ko, zentzu kritikoz. Teknologien esparruan oinarrizko prestakuntza jaso, informazioari eta komunikazioari dagokionez, batik bat.

f) Ezagutza zientifikoa hainbat diziplinatan egituratutako jakintza integratutzat jo; eta eza-gutzaren eta esperientziaren esparruetako problemak hautemateko metodoen berri izan, eta metodo horiek aplikatu.

g) Izaera ekintzailea eta norberarekiko konfiantza, partaidetza, zentzu kritikoa, norberaren ekimena, eta ikasten ikasteko, planifikatzeko, erabakiak hartzeko eta erantzukizunak hartzeko gaitasuna garatu.

h) Euskarazko eta gaztelaniazko testu eta mezu konplexuak, ahozkoak nahiz idatzizkoak, zuzen ulertu eta adierazi, eta literaturaren ezagutzari, irakurketari eta azterketari ekin.

i) Atzerriko hizkuntza bat edo gehiago behar bezala ulertu eta hitz egin.

j) Besteen eta norberaren kulturaren eta historiaren oinarrizko alderdiak ezagutu, aintzat

hartu eta errespetatu, bai eta arte- eta kultura-ondarea ere.

k) Norberaren gorputzaren eta gainerakoenen funtzionamenduaren berri izan eta onartu, aldeak errespetatu, gorputzaren zaintze- eta osasun-ohiturak finkatu, eta gorputz-hez-kuntza eta kirola egitea bereganatu, garapen pertsonala eta gizarte-garapena errazteko. Sexualitatearen giza dimentsioaren aniztasunaren berri izan eta aintzat hartu. Osasuna-rekin, kontsumoarekin eta izaki bizidunak nahiz ingurumena zaintzearekin lotutako gi-zarte-ohiturak kritikoki aztertu eta balioetsi, kontserbazioa eta hobekuntza bultzatzeko.

l) Arte-sormena aintzat hartu eta arte-adierazpenen hizkuntza ulertu, bai eta

Oinarrizko gaitasunak sartzea, curriculum-berrikuntza gisa

Maiatzaren 3ko Hezkuntzako 2/2006 Lege Organikoaren 6. artikuluan, etapako helburuen, oinarrizko gaitasunen, edukien, pedagogia-metodoen eta ebaluazio-irizpideen multzo gisa definitzen da Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculuma.

Abenduaren 29ko 1631/2006 Errege Dekretuaren I. eranskinean, etaparen amaieran ikas-leek izan behar dituzten oinarrizko gaitasunak ageri dira.

Oinarrizko gaitasuna kontzeptuak ibilbide luzea egin du hezkuntza-sistemara iritsi arte. Izan ere, 1995. urteaz geroztik, gaitasun horiek eskuratzea izan da Europako politikako eztabai-dagai bat. Hain zuzen, urte hartan landu zituzten lehen aldiz oinarrizko gaitasunak Hez-kuntzari eta prestaHez-kuntzari buruzko liburu zurian. Urte hartatik aurrera, estatu kideetako adituen zenbait talde lanean aritu dira, trebetasun berriak identifikatu eta definitzeko, curri-culumean sartzeko modurik egokiena aztertzeko, eta bizitzan zehar nola ikasi nahiz horiei nola eutsi jakiteko ere.

OCDEren Gaitasunak definitu eta aukeratu (GaDeAu) proiektuan, bizitza oparoa izateko eta gizarteak egoki funtzionatzeko oinarrizko gaitasunak zein izango liratekeen aztertu zen. ASEM ekimenean, bizitza osoko ikasketaren testuinguruko funtsezko gaitasunak aztertu zi-ren. Horretarako, gizabanako baten gaitasunen eta gizarte-helburuen arteko integrazio han-diagoa nola lor zitekeen aztertu zuten. EURYDICE txostenak interes handia erakutsi zuen, gizartean partaidetza arrakastatsua izateko ezinbestekotzat jotzen diren gaitasunei buruz. PISA 2000 nazioarteko azterketak ere gaitasun zabalagoak eskuratzearen garrantzia azpi-marratzen zuen, ikasketa arrakastatsua izateko. TUNING proiektuaren arabera, hezkuntza-ri esker ikasleek gaitasunak eskuratu behar dituzte, eta gaitasunetan oinarhezkuntza-ritutako baterako hizkuntza bat proposatzen du, ikasketa-planak egiteko.

Oinarrizko gaitasuna kontzeptua

Gaitasuna hau dela onartzen da: eskuratutako ezagutza, abilezia eta jarrera pertsonalak

zenbait testuinguru eta egoeratan modu integratuan erabiltzeko gaitasuna. Gaitasun kon-tzeptuak hauek guztiak barne hartzen ditu: hala ezagutza teoriko guztiak nola abilezia eta gaitasun praktikoak, eta jarrerak. Gainera, jakin eta egiten edo aplikatzen jakin baino hara-tago doa, izaten jakin eta egoten jakin ere barne hartzen baititu.

Oinarrizko gaitasunek edo gaitasun nagusiek ezaugarri hauek dituzte:

킞 Gaitasunen garapena sustatzen dute edukiak eskuratzea baino gehiago, ikasketak zehaztean edukiak beti agertzen diren arren.

킞 Aintzat hartzen dute ikasketak zertan erabil daitezkeen, gai den pertsona bere ekintza-esparruko problemak konpontzeko gaitasuna duena baita.

킞 Beren izaera dinamikoa dute oinarri, pixkanaka-pixkanaka garatzen baitira, eta zen-bait egoeratan eta hezkuntza-instituziotan eskura zen-baitaitezke.

킞 Diziplinartekoak eta zehar-lerroak dira, zenbait diziplina akademikotako ikasketak integratzen baitituzte.

킞 Kalitatearen eta zuzentasunaren arteko elkargunea dira, oinarrizko gaitasunen bidez garai honetako beharrei erantzungo dien hezkuntza bermatu nahi baita (kalitatea), eta gainera, ikasle guztiek eskura ditzatela nahi da, hiritar guztien baterako oinarria izan dadin (zuzentasuna).

Beraz, oinarrizko gaitasunak edo gaitasun nagusiak gizabanako guztiek errealizatzeko, ga-ratzeko eta lanega-ratzeko behar dituzten ezagutzak, trebeziak eta jarrerak dira. Derrigorrezko hezkuntzaren amaierarako, gaitasun horiek garatuta egon behar dute, eta ondorengo ikas-ketetarako balio behar dute, bizitza osoko ikasketaren zati bat den aldetik.

Oinarrizko gaitasunak Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzako curriculumean

Curriculumean oinarrizko gaitasunak sartzeak zenbait helburu ditu.

킞 Lehenik eta behin, ikasketak integratzea, bai arloetan edo gaietan sartutako ikasketa formalak, bai informalak eta ez-formalak.

킞 Bigarrenik, ikasle guztiei ikasketak integratzeko aukera ematea, mota askotako edu-kiekin lotzea eta eraginkorki erabiltzea, zenbait egoeratan eta testuingurutan erabili behar dituztenean.

킞 Eta azkenik, irakaskuntza orientatzea –ezinbestekoak diren edukiak eta ebaluazio-irizpideak identifikatzeko aukera ematen baitute– eta, oro har, irakaskuntza- eta ikas-keta-prozesuari buruzko erabakiak inspiratzea.

Curriculumeko alorren eta gaien bidez, ikasle guztiek hezkuntza-helburu guztiak lor ditzate-la nahi da, eta ondorioz, oinarrizko gaitasunak ere eskura ditzateditzate-la. Dena den, ez dago lotu-ra unibokorik alor edo gai jakin batzuen ilotu-rakaskuntzaren eta gaitasun batzuen galotu-rapenaren artean. Alor bakoitzak gaitasun jakin batzuk garatzen laguntzen du, eta aldi berean, oina-rrizko gaitasun bakoitza zenbait alorretako edo gaitako lanaren ondorioz eskuratuko da.

Oinarrizko zortzi gaitasunak

Azken urteotan, ezagutzaren gizartean pertsona guztientzat beharrezkoak diren oinarrizko gaita-sunen zortzi eremu definitu dira.

Oinarrizko gaitasunak ez dira independenteak. Haien zenbait elementu elkarren osagarri dira. Zenbait kasutan, lotura hori oso handia da; esate baterako, hizkuntza-komunikaziorako gaitasu-naren funtsezko elementu batzuk, ikasten ikasteko gaitasugaitasu-narenak, eta gaitasun digitalarenak eta informazioaren trataerarako gaitasunarenak oinarrizkoak dira gainerako gaitasunak garatze-ko. Gaitasunen arteko lotura hori oso nabarmena da gaitasun guztietan ageri diren zenbait ele-mentutan: problemak ebaztea, jarrera kritikoa, zirraren kudeaketa, sortzeko ekimena eta arris-kuak neurtuta erabakiak hartzea.

Hizkuntza-komunikaziorako gaitasuna

Pentsamenduak, sentimenduak eta ekintzak (entzun, hitz egin, irakurri eta idatzi) ahoz zein idatziz adierazteko abilezia da.

Matematika-gaitasuna Zenbakiak, haien arteko oinarrizko eragiketak, sinboloak, adie-razpide eta arrazonamendu matematikoak erabili eta erlaziona-tzeko abilezia da.

Mundu fisikoaren ezagutzarako eta harekiko elkarrekintzarako gaitasuna

Gizarte- eta hiritar-gaitasuna

Kultura- eta arte-gaitasuna

Ikasten ikasteko gaitasuna

Norberaren autonomiarako eta ekimenerako gaitasuna

Mundu fisikoarekin elkarreragiteko abilezia da, hala haren alderdi naturalekin nola gizakiaren ekintzek eragindakoekin. Gaitasun digitala duenak konfiantzaz eta modu kritikoan erabiliko ditu baliabide elektronikoak, lanean, aisialdian eta komunikazioetan.

Gaitasun horri esker, unean uneko gizarte-errealitatea uler dai-teke, lankidetzan aritu, bizikide izan, hiritartasun demokratikoa gauzatu aniztasuneko gizartean eta hura hobetzen lagundu. Gaitasun horrek kultura- eta arte-adierazpenak ezagutzea, uler-tzea, balioestea eta kritikoki aztertzea dakar.

Ikasten ikasteko gaitasuna izateak esan nahi du ikasketari eki-teko abileziak daudela, bai eta norberaren helburuen eta be-harren arabera gero eta modu eraginkorragoan eta autonomoa-goan ikasten jarraitzeko abileziak ere.

Banakako edo taldekako ekintzak edo proiektuak sormenez, konfiantzaz, erantzukizunez eta ikuspegi kritikoz imajinatzeko, hasteko, garatzeko eta ebaluatzeko abilezia da.

Gaitasun digitala eta informazioaren trataerarakoa

Hizkuntza LOEn

Hizkuntzaren eta Literaturaren alorreko hezkuntza funtsezko faktorea da pertsonaren gara-pen osorako eta harmonikorako, arlo intelektualari, afektiboari eta sozialari dagokienez. Euskara eta Literatura ikasgaiaren helburua komunikazio-gaitasuna garatzea da; eta horre-tarako, gizarteko hainbat arlotan behar bezala jarduteko ezagutzak eta prozedurak eskain-tzen ditu. Jakintza horiek hainbat arlo hareskain-tzen dute aintzat: elkartrukean oinarri diren prin-tzipio eta arau sozialak, gure kulturan testuek dituzten ohiko formak, multzo kohesionatu batean testuaren atalak egituratzen dituzten prozedurak, zentzuzko esaldiak eta gramatikal-ki onargarriak direnak antolatzea ahalbidetzen duten arau lexiko eta sintaktikoak edo arau ortografikoak.

Hezkuntza literarioak komunikazio literarioaren ezaugarri berezien mende dauden gaitasun espezifikoak hartzen ditu barnean; bai, halaber, hizkuntzaren erabilera literarioaren berez-ko berez-konbentzioak eta testu literarioaren eta testuinguru kulturalaren arteberez-ko harremanak ere.

Edukia antolatzeko lau atal

Curriculumaren ardatza gizarte-jardueraren eremu adierazgarrietan hitz egiteko, idazteko, entzuteko eta irakurtzeko trebetasunak eta estrategiak dira. Ikaskuntza horiek hiru

eduki-ataletan jasotzen dira: 1.Hitz egitea, entzutea eta elkarrizketan ari izatea. 2. Irakurtzea eta

idaztea. 3. Hezkuntza literarioa. Haiei lotuta, 4. multzoak –Hizkuntzaren ezaguera– ikasleek hizkuntzaren funtzionamenduari erreparatzeko eta hari buruz hitz egiteko duten gaitasunei buruzko edukiak hartzen ditu barnean, eta, horiekin batera, hizkuntzari eta hura erabiltzeko moduei buruzko ezagutza zehatzak ere bai.

Hizkuntza-trebetasunei buruzko edukien atalek –hots, entzuteak eta hitz egiteak, irakurtze-ak eta idazteirakurtze-ak– ikaskuntza hori pertsonen arteko harremanen eremuan, eremu irakurtze- akademi-koan eta komunikabideen eremuan kokatzen dute. Hizkuntza-trebetasunak erabilera-ere-muetan zehazteak badu arrazoi bat: ahozko eta idatzizko testuak ulertzeko eta sortzeko trebetasun eta estrategia espezifikoak behar dira, kontuan hartuta komunikazio-trukaketa nolakoa den, zer gizarte-eremutan egiten den eta zer testu mota erabiltzen den.

Derrigorrezko Bigarren Hezkuntzan, hezkuntza literarioaren xedea hauxe da: irakurtzeko ohitura finkatzea, testuen irakurketaren eta birsorkuntzaren eremuetako esperientziak za-baltzea eta esperientzia sinbolizatzeko eta sentimenduak adierazteko premietara egokitzea, konbentzio literarioei buruzko behaketak sistematizatzea eta obren eta haien testuinguru historikoaren arteko harremana modu sistematikoagoan finkatzea.

Hizkuntzaren ezaguera atalaren barruan, hizkuntzari buruzko gogoetarekin eta gramatika-kontzeptuak eta -terminologia barneratzearekin zerikusia duten edukiak daude. Hizkuntza-eta komunikazio-trebHizkuntza-etasunen garapenak hizkuntzaren hainbat arlori buruzko gogoHizkuntza-eta da-kar: dialektoak, gizarte-erregistroak eta erabilerak azaltzen dituzten aldaerak eta arrazoiak; testuinguruarekin loturiko forma linguistikoak; kohesio-prozedurak; eduki bera adierazteko aukera sintaktikoak; hainbat proposizio biltzeko prozedura gramatikalak; hitzak eratzeko mekanismoak; arau gramatikala eta ortografikoa…

Laburbilduz, Euskara eta Literatura ikasgaiko curriculumaren ardatza hizkuntza- eta komu-nikazio-trebetasunak garatzeko prozedurak dira, hau da, gizarte-testuinguru esanguratsue-tako ahozko eta idatzizko adierazpen eta ulermenerako prozedurak, bai eta komunikazio li-terarioaren eremuan ere. Trebetasun horiek barneratzeko eta garatzeko, hizkuntzaren funtzionamendurako mekanismoak eta erabilera-baldintzak aztertu behar dira, eta horrekin batera, hizkuntzari buruz hitz egitea ahalbidetzen duen terminologia ikasi behar da. Era be-rean, hezkuntza literarioan, testuinguru historiko eta kulturalari buruzko ezagutzak testu li-terarioen irakurketan eta interpretazioan aplikatu behar dira.

Proiektuaren ezaugarriak

EGIZU hizkuntza-proiektuaren helburu nagusia DBHko ikasleek beren hizkuntza-garapen egokirako behar dituzten baliabide guzti-guztiak eskaintzea da. EGIZU 1 Euskara eta Litera-tura izeneko liburu honek 10 ikastunitate ditu. Haietako bakoitza hiru programa nagusitan dago hezur-mamiturik:

• Komunikazioa (kolore berdez): irakurmena, entzumena, idazmena eta euskara gizartean atalek osatua.

• Hizkuntza (kolore laranjaz): gramatika, lexikoa eta gomendioak atalek osatzen dute. • Literatura (kolore morez): testua, testugileak eta testuingurua atalen bitartez emana. Unitate bakoitzaren amaieran, ikaslearen gaitasunak ebaluatzeari begira proposatutako zenbait jarduera eskaintzen ditugu, gaitasunak aztergai izeneko orrialde bikoitzean.

KOMUNIKAZIOA

Komunikazio-programaren barruan, hizkuntza-trebetasunak landuko ditugu (irakurmena, entzumena eta idazmena) oso era atseginean eta dinamikoan. Mintzamenari ez diogu atal berezirik eman, gainerako atal guztietan txertatu baitugu jardueren bitartez.

EUSKARA GIZARTEAN programa berria eta berritzailea: oharturik hizkuntza biziek gizartean duten eraginaz, eta gizarteak haiei ere nola eragiten dien, programa hau euskararen gizarte-dimentsioari eskaintzea erabaki dugu, testuak, jarduerak eta hausnargaiak eskainiz.

HIZKUNTZA

Gramatika erraza (mailakatua eta urrats guztiak azaltzen dituena), argia (oso hizkera ulergarrian eta adibide askorekin emana) eta praktikoa (ariketa ugariduna) eskaintzen dugu programa honen bihotzean. Horrez gain, lexikoa lantzen dugu, bai eta hizkuntza zuzen erabiltzeko gomendioak eman ere.

LITERATURA

Literaturan testua dugu abiapuntu eta helmuga, eta hiru sailen bitartez garatzen ditugu lan-gaiak: testua, testugileak eta testuingurua. Literatura lantzeko genero nagusien azterketa hautatu dugu, eta bi ikuspegitatik lantzen dugu: batetik ikuspegi unibertsaletik eta bestetik euskararen ikuspegitik.

BESTE ZENBAIT BALIABIDE

Liburuen bukaeran, ohi bezala, beste baliabide asko eskaintzen ditugu: taulak, irakurketan trebatzeko programak, testuen lanketaren inguruko monografiak…

Hizkuntza-trebetasunak

Hasierako irakurgaia

Lau hizkuntza-trebetasunak dira gure

komunikazio-programaren oinarri:

irakurmena, entzumena, mintzamena

eta idazmena.

Lehenbiziko orrialde bikoitzean

irakurgai nagusia aurkezten dugu,

izenburu orokor baten azpian.

Ezkerreko zutabean irakurtzeari ekin

baino lehenagoko galderak dituzue.

Irakurmena, ulermena eta mintzamena

Irakurgai nagusiaren ulermena lantzeko jarduerak daude unitate

bakoitzaren hirugarren orrialdean, helburuaren arabera sailkaturik: testua

ulertu, testua aztertu, hausnartu eta azaldu…

Eskuineko orrialdean, berriz, entzumena lantzeko

testu-eredua azaltzen

dugu.

CDko testua entzun

ondoren, testuak

ulertzeko eta

sortzeko ariketak

eskaintzen ditugu.

Mintzamena lantzeko

ariketa mordoa

proposatzen dugu

han-hemen.

11 10 11 Komunikatu beharra IRAKURRI AURRETIK •Hizkuntzek ba al dute bizirik? •Bereizten al dituzu hizkuntza hilak eta biziak? Eman adibideak. •Ba al dago gizonek soilik erabiltzen duten hizkuntzarik? Eta emakumeek soilik erabiltzen dutenik?

1

ezkondu ondoren,

ezkon-bi-zitzan nola jokatu behar zuten irakasteko edo. Izan ere, orduko emazteen bizimodua latza zen, oso: gurasoen etxea utzi behar izaten zuten, inoiz ikusi gabeko gizon batekin bizitze-ra joateko.

Geroago, emakumeak beren barneko ametsak, itxaropenak, poemak, aholkuak eta sentimenduak nushueraz azaltzen hasi ziren. Nushu hizkuntzak 2.000 hitz inguru zituen, eta idazteko euskarriak haizemaileak, brodatuak eta horrelakoak izaten ziren. Zoritxarrez, es-kuizkribu gutxi heldu da guganaino, antzinako ohitura baitzen hildakoak beren ondasun eta guzti lurperatzea. Hizkuntza harrigarri honek berez duen balio kulturalaz gain, giza balio handia ere badu, Yang Huanyiren adieraz-pen honetan ikus daitekeenez: «Nushuerak gure bizimo-dua hobetzen lagundu zigun, komunikatzeko bidea es-kaini zigulako».

GRANADAKOUNIBERTSITATEA

Txinako Kulturaren eta Hizkuntzaren Unibertsitateko Elkartearen aldizkari elebiduna (moldatua)

Hizkuntza sekretua; sekretuen hizkuntza

Yang Huanyi hil zene-an, Txinako hegoalde-ko baserritar baten alar-guna hil zen, 98 urte zituela. Baina, harekin batera, zapaldutako txinatar emakume askoren ar-teko hizkuntza sekre-tua ere hil zen –nushu hizkuntza, hain zuzen ere–, emakume hura baitzen hizkuntza ha-ren azken ezagutzailea. Orain dela 1.700 urte inguru, Txinako emakumeak gi-zonen mendean bizi ziren, guztiz. Gizonezkoek esko-lan mandarin txinera ikasten zuten, baina emakumez-koei ukatu egiten zitzaien irakurtzen eta idazten ikastea. Gainera, senarrarekin edo gurasoekin bizi be-har izaten zuten, haien gizonkeriaren gatibu. Halaxe, bada, egoera latz hark behartuta, Hunan es-kualdeko emakume nekazariek munduan parekorik ez duen hizkuntza sekretua sortu zuten, beren artean, eta gizonen isilean, komunikatu ahal izateko.

Nushu hitzak, txineraz, «emakumezkoen idazkera»

esan nahi du, eta hasieran, ezkondu ondoko gutunak idazteko erabili izan zen. Gutun haiek oihaletan ida-tzitako testuak ziren, eta amek alabei ematen zizkieten

13

KOMUNIKAZIOA• ENTZUMENA

12 13

KOMUNIKAZIOA• IRAKURMENA

TESTUA ULERTU

1.Azaldu testuan ageri diren hitz hauen esanahiak.

•gizonkeria •gatibu •isilean

•itxaropen •euskarri •eskuizkribu

2.Irakurri esaldi hauek eta eman beste modu batean letra etzanez idatzita dagoena.

•Gizonezkoek eskolan mandarin txinera ikasten zuten, baina emakumezkoei ukatu egiten zitzaien irakurtzen eta idazten ikastea. •Hunan eskualdeko emakume nekazariek munduan

parekorik ez duen hizkuntza sekretua sortu zuten.

•Orduko emazteen bizimodua latza zen, oso: gurasoen etxea utzi behar izaten zuten, inoiz ikusi gabeko gizon batekin bizitzera joateko.

3.Erantzun galderei.

•Zer desagertu zen Yang Huanyi hiltzearekin batera? •Zer-nolako hizkuntza da nushu izenekoa? •Zer ziren ezkondu ondoko gutunak? •Zergatik ezagutzen ditugu nushueraz idatzitako hain testu gutxi? •Zer-nolako balioa zuen nushuerak Hunango emakumeentzat? TESTUA AZTERTU

4.Aukeratu erantzun zuzena. Zein da irakurgaiaren gai nagusia?

a) Txinako emakumeen bizimodua. b) Nushu izeneko hizkuntza. c) Yang Huanyi izeneko emakume baten gorabeherak.

5.Aztertu testua paragrafoz paragrafo eta bildu goian aipatutako gaiei buruzko informazioa.

•Non ageri daYang Huanyiri buruzko informazioa? Zer azaltzen da bertan? •Non ageri da txinatar emakumeei buruzko informazioa? Zer azaltzen da? •Non ageri da nushuerari buruzko informazioa? Zer azaltzen da? HAUSNARTU ETA AZALDU

6.Zer gertatzen da hizkuntza bat desagertzen denean? Desagertutako hizkuntzek uzten al dute arrastorik? Uztekotan, non uzten dute arrastoa?

7.Garrantzitsua al da hizkuntza batean baino gehiagotan mintzatzen jakitea? Zertarako da baliagarria?

ENTZUNDAKOA ULERTU

1.Erantzun. Leku-izen hauetatik, zein aipatu dira testuan?

•Karrantza herria •Guadalcanal •Japonia

•Euskararen etxea •San Ignazio auzoa •Euskaltzaindia

2.Erantzun galdera hauei.

•Zer ari dira ikusten neba-arrebak?

•Zertarako erabili zen euskara Bigarren Mundu Gerran?

•Zergatik erabili zuten?

•Noren ideia izan zen?

•Zer abantaila izan zituen euskararen erabilerak?

•Zure ustez, zergatik ez zekiten euskaraz japoniarrek?

3.Eman testuan agertzen diren hitz hauen sinonimoak.

•apurtuta etorri •debekatu •berri izan

•zifratu •ekin •espiatu

TESTUA SORTU

4.Jarri taldeka eta sortu erreportajea, puntu hauek kontuan izanik.

•Aukeratu zuen gustuko gaia eta garatu.

•Lana egiteko, era guztietako informazioa erabil dezakezue: elkarrizketak, inkesten datuak, musika...

•Erreportajea irudiz edota argazkiz lagun dezakezue.

•Aukerarik izanez gero, bideoz graba dezakezue, eta ondoren, denok batera ikusi, talde bakoitzaren lanari buruz mintzatzeko. ARIKET

ARIKETAKAK

Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat da, errealitateari sakon heldu eta gertaeren muinera iristeko helburua duena. Testu-mota honetan edozein gai jorra daite-ke, eta baita edonoizkoa ere. Erreportajeetan bestelako informazio-testuak txerta daitezke, hala nola: inkesten emaitzak, elkarrizketak, iritzi-iruzkinak, kontakizunak, albisteak, kontakizunak…

Entzun arretaz Euskara eta espioitza testua.

Erreportajea

Komunikazioa

Unitatearen egitura

Idazmena

Testu idatzien tipologia lantzea da

programa honen helburu nagusia.

Ezkerraldeko orrialdean testu

mota bat aurkezten da,

eskuinaldekoan teorizatzen eta

lantzen dena. Lehen unitatean,

salbuespenez, komunikazio

idatziaren berri ematen da,

programaren aurkezpen gisa.

LAN-TEKNIKAK izeneko saila duzue idazmen-programaren

ariketagunearen barruan. Programatxo honetan, idazten ikasteko oinarrizko

teknikak azaltzen dira, adibide, ariketa eta guzti.

Euskara gizartean

Euskarak, hizkuntza bizia den aldetik, eragina du gizartean; bai eta, era

berean, gizarteak ere eragiten dio gure hizkuntzari. Eta horixe da programa

berri eta berrizale honen

muina.

Testu batetik abiatzen

gara, informazioa emateko

eta hizkuntzaren inguruko

hausnargaiak

proposatzeko.

Ariketez gain, zertzelada

jakingarriak ematen ditugu

eskuinaldeko orrialdeko

laukitxoan.

Idazmena eta euskararen

gizarte-dimentsioa

Komunikazioa

17

KOMUNIKAZIOA• EUSKARA GIZARTEAN

16

KOMUNIKAZIOA• EUSKARA GIZARTEAN

Hizkuntzen jatorria eta hedapena

Paleoantropologiaren teoria

Paleoantropologia izen luzearen azpian Historiaurreko gizakia aztertzen duen zientzia

dago. Zientzia horren arabera, gaur egungo giza talde guztiek Afrikan sortu zen Ho-mo Sapiens Sapiens deituriko giza espeziean dute jatorria. Homo Sapiens Sapiens gizakiak mezuak eta emozioak trukatzen hasi ziren, keinu

bi-dez hasieran, eta oihuz eta interjekzioz gero. Hala, lehenbiziko hizkuntza moduko bat sortu zuten. Orain dela 100.000 urte inguru gertatu zen hori.

Saiatu irudikatzen zer-nolako oihuak eta interjekzioak erabiltzen zituzten eta zertarako.

Afrikatik mundu zabalera

Talde handi batek hizkuntza bera izan arren, pertsona edo familia bakoitzak bere hitz egiteko modua dauka. Denborarekin, desberdintasun txiki horien bitartez, hizkuntza berriak sor daitezke. Hortaz, pentsatu behar da Homo Sapiens Sapiens gizakiek, Afrikatik mundu osora hedatu zirenean, hizkuntza

desberdinak sortu zituztela toki bakoitzean, eta nahiko arin, gainera. Colin Renfrew ingeles adituaren arabera, lehen hedapen honetako hizkuntzak hauek lirate-ke: amerindiera, nilosaharera, indopazifikoa eta australiera hizkuntza-familiak; Kau-kasoko hizkuntzak, eta euskara.

EUSKALDUNEN MISTERIOA

Euskaldunak herri enigmatikoa dira. Gaur egunean Espainian eta Frantzian banatuta dagoen lurrean bizi dira aspalditik, ho-rren berri historikorik izan aurretik, eta beren hizkuntzaren jato-rriak ez ezik herritarren jatojato-rriak ere misterio izaten jarraitzen du. Teoria baten arabera, masail distiratsu, ile ilun eta sudur luzeko biztanle hauek jatorrizko iberiarrak ziren, eta inbaditzaileek bultzatu zituzten Pirinioen, Kantabriar mendikatearen eta Bizkaiko golkoaren artean dagoen zoko menditsuraino. Beste batzuen ustez, berriz, euskaldu-nak inguru horretako aborijeeuskaldu-nak dira.

MARKKURLANSKY,Makailua (moldatua)

...eta hitza sortu zen

1.Erantzun. Zer da paleoantropologia?

2.Erreparatu lehen hedapeneko hizkuntzen izenei eta seinalatu munduko mapan non kokatu ziren gutxi gorabehera.

3.Saiatu imajinatzen antzinako euskaldunen bizimodua, beharrak, arriskuak...

4.Bilatu euskararen jatorriari buruzko beste teoria batzuk eta hitz egin denon artean haiei buruz: zein diren, noizkoak diren... eta zeinen alde zaudeten.

ARIKET ARIKETAKAK

Euskararen sorrera eta hedapena

Euskararen sorrerari, jatorriari eta garapenari buruzko teoria asko daude. Ondoren irakurriko duzuna haietako bat da.

Theo Vennemann alemaniar hizkuntzalariaren ustez, Historiaurrean, azken izotzal-diaren garaian, giza taldeak Pirinioetan aterpetu ziren hotzetik ihesi. Garai hartan eta toki hartan sortu zen euskararen oinarria edo protoeuskara. Gero, izotzaldia bukatu-takoan, giza talde haiek Europan zehar hedatu ziren berriro, eta berekin eraman zu-ten Pirinioetako hizkuntza hura. Geroago,

indo-europar hizkuntza-familia Europako lurraldeetan zabaldu zenean, protoeuskara desagertu egin zen, Akitanian eta Pirinioetan izan ezik. Teoria horrek oinarri genetikoa izan dezake; izan

ere, genetikan aditua den John Foster-ek europarren genoma edo iturri ge-netikoa Pirinioetan sortu eta ondoren Europara zabaldu zela ondorioztatu du bere ikerlanetan.

Zure ustez, argituko al da noizbait euskararen jatorria?

Antzinako euskararen lekuko

Euskararen hitz batzuk antzi-na-antzinakoak dira, gizakia nekazaritza lantzen hasi zen garaikoak. Orduan, lanabesak harrizkoak ziren; eta gaur egun erabiltzen ditugunaitzur, aizkora eta aizto hitzak,

haitz-erroa bide dutenak, ordukoak omen dira.

Zure ustez, euskarazko zer beste hitz ote dira antzinakoak?

Testuan aipatutako bi teorietatik, zein iruditzen zaizu sinesgarriagoa? Zure ustez, gaur egun nolakoak gara euskaldunok?

A M E R I KA A U S T R AL I A KAUKA SO O Z E A N O B A R E A Nilo iba ia SAHARA Indus ib aia

1.Azaldu zure hitzez edo adibide bidez kontzeptu hauek.

•komunikazioa •igorlea •hartzailea •informazioa •kodea

2.Ordenatu kronologikoki irudi hauek.

ARIKET ARIKETAKAK b c ZIRKU A DATOR! LAN-TEKNIKAK

Komunikatzeko bide bereziak

Ikusmenaren eta mintzamenaren bidez, irudi, hitz eta keinuak jasotzen ditugu. Ukimenaren bi-dez, informazioaz gain, sentipen biziak eta zuze-nak hautematen ditugu; ikusmezuze-nak irakurtzeko aukera ere ematen digu.

1.Lotu egoerak eta komunikazio motak.

1. Neska bat agur egiten ari da eskuarekin. 2. Amona zoriondu duzu telefonoz. 3. Kartel batean zirkua datorrela irakurri duzu.

2.Idatzi esaldi labur bat braille alfabetoa erabiliz. Horretarako, orrialde lodi bat zulatu beharko duzu. Ondoren, eman zure ikaskideari, irakur dezan.

a) Ahozko komunikazioa b) Komunikazio idatzia c) Keinu bidezko komunikazioa

14

KOMUNIKAZIOA• IDAZMENA

15

KOMUNIKAZIOA• IDAZMENA

Komunikazioa

Komunikazioa bai gizakiok bai animaliek dugun gaitasuna da. Animaliek begiradak, keinuak, hotsak, mugimenduak eta abar erabiltzen dituzte el-karren artean komunikatzeko. Adibidez, otsoek hortzak erakus-ten dituzte mehatxua edo erasoa adierazteko, eta erleek dantza egiten dute beren kideei nektarra non dagoen erakusteko. Gizakiok, ideiak, sentimenduak, nahiak, premiak eta abar adierazte-ko, askoz prozesu konplexuagoak erabiltzen ditugu. Begirada, keinu, mugimendu eta abarrez gain, ahoz eta idatziz komunikatzen gara.

Komunikazioaren elementuak

Komunikazioa, azken batean, informazioa transmititzea da. Komunikazioan,

igorle-ak informazioa bidaltzen dio hartzaileari, eta hartzaileigorle-ak informazio hori jaso eta

interpretatu egiten du. Horretarako, kode berbera erabili behar dute; hau da, bi-biek ezagutzen duten zeinu-sistema.

Komunikazio idatzia

Gure arbasoek, beraz, beren artean komunikatzeko, keinuak, oihuak eta abar erabili izan zituzten hasieran. Geroago, ahoz-ko hizkuntza sortu zuten.

Baina ahozkotik idatzira pasatzea, hau da, idazkeraren asma-kuntza, oso aldaketa garrantzitsua izan zen komunikazioa-ren arloan.

Lehen zeinu idatziak Mesopotamian agertu ziren orain dela

5.000 urte. Bertan garatu zen idazkera kuneiformea, kana-bera zati batekin buztin hezean idazten zena. Egipton ere ba-zuten beren idazkera, idazkera hieroglifikoa izenekoa. Bi idazkera horiek irudi bidezkoak ziren; hau da, animalien eta gauzen marrazkiak ziren.

Alfabetoak

Alfabetoa idatzizko ikur multzo bat da, komunikatzeko erabiltzen dena. Lehen

al-fabetoa feniziarrek sortu zuten duela 3.000 urte; eta hartatik sortu zen alfabeto grekoa, eta grekotik latindarra, gerora Europako hizkuntza askotara zabaldu zena.

Gaur egun, beste alfabeto batzuk ere badira. Adibidez, zirilikoa, Errusian, Ukrainan, Serbian, Bulgarian... erabiltzen dena; edo Islamaren herrialdeetan alfabeto arabiarra.

a

igorlea hartzailea

kodea informazioa

Lau orrialdetan

Derrigorrezko

Bigarren

Hezkuntzako ikasle

guztiek jakin eta

erabili beharreko

gramatika

eskaintzen dugu.

Hiru dira gure gramatika-programaren

giltzarri nagusiak:

Gramatika erraza proposatzen dugu.

Erraztasunaren gakoa, berriz, neurrian

dago: ikusi beharreko kontzeptuak

ematen eta lantzen ditugu, ez

gehiago, ezta gutxiago ere; eta beti

testuinguru errealetik abiatuta, denok

ohart gaitezen gramatika ez dela

ikasketa abstraktu funsgabea, baizik

eta eguneroko hizketan abian jartzen

dugun mekanismoa.

Gramatika argia aurkezten dugu, tonu ulerterrazean emana, argazki eta

irudi apaingarriz hornitua, eta eskema argigarriz osatua.

Gramatika praktikoa da gurea, kontzeptu teorikoak jardunbidean lantzeko

aukera ematen duena. Proposatzen ditugun ariketetan, idatzizkoak zein

ahozkoak dituzue, banaka nahiz taldeka egitekoak.

Gramatika erraza, argia

eta praktikoa

19

HIZKUNTZA• GRAMATIKA

18

HIZKUNTZA• GRAMATIKA

Zuk eta nik konpartitzen dugun hori Horra hor goiko hiru galderei Noam Chomsky hizkuntzalari ezagunak emandako erantzunak:

§1Zuk eta nik konpartitzen dugun horri gramatika esaten diogu. Gramatika hori bat da, bakarra, unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago. Hizkuntza par-tikularrek ere badute, noski, beren gramatika partikularra, baina gramatika parti-kular hori gramatika unibertsalaren parametroen egokiera baino ez da. Haurrak ez datoz aldez aurretik kodifikaturik

§2Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Haurrak ez

datoz aldez aurretik kodifikatuta euskaraz edo erdaraz egiteko, baizik eta edozein hizkuntza ikasteko. Beraz, edozein haurrek, edozein lekutan, edozein hizkuntza ikas lezake eskatzen diren gutxieneko baldintzak betetzen badira. Erantzunik eza

§3Hirugarren galderak ez du erantzunik; besteak beste, giza askatasunarekin erla-zionaturik dagoelako.

Zer aztertzen du gramatikak? Gramatikak hitzen forma eta konposizioa aztertzen du, baita hitz horiek esaldiaren barruan duten erlazioa ere. Hau da, gra-matikak hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua aztertzen ditu.

Gramatika Hizkuntzalaritzaren arloetako bat da, eta hiru az-piarlo lantzen ditu: morfologia (hitzen forma eta konposizioa),

sintaxia (esaldiaren barruan hitzek duten erlazioa) eta semanti-ka (hitzen esanahia). Haiez gain, Hizkuntzalaritzak edo

hizkun-tzaren azterketaz arduratzen den zientziak beste zenbait arlo az-tertzen ditu: fonologia, fonetika eta lexikologia.

1.Erantzun galderei zure hitzez.

•Zer da gramatika?

•Hizkuntza batzuk ez dira inoiz idatzi. Ba al dute gramatikarik? •Animaliak komunikatzen al dira? •Animaliek ba al dute gramatikarik? •Bizitzaren zer arotan ikasten dira hizkuntzak errazen?

2.Erreparatu egoeroi eta esan zure ustez zer hizkuntzatan hitz egingo duten haur hauek.

•Londresera bizitzera joan diren guraso euskaldunen haurra. •Frantziako iparraldean bizi diren frantses gurasoen haurra. •Kolonbian bizi den eta italiar gurasoak dituen haurra. •Txinatik ekarritako jaioberria, guraso euskaldunak dituena.

3.Adierazi esaldi hauek egia ala gezurra diren.

•Gizaki guztiok gramatika unibertsal bera dugu. •Edozein pertsonak hizkuntza bat ikas dezake. •Ingeles haurrek ingelesa baino ezin dute ikasi. •Hizkuntza burmuinean gauzatzen da. •Gramatika morfologiaren azpiarloetako bat da. ARIKET

ARIKETAKAK Hizkuntzaren misterioak

HIRU GALDERA

§1Lerro hauek irakurtzeko pazientzia hartu duenak eta nik badugu elka-rren artean konpartitzen dugun ezaguera mota bat: bion hizkuntza, euskara, kasu honetan. Zein da dugun ezaguera horren natura?

§2Nola ikasi dugu hizkuntza hau? Nola pasatu gara A egoeratik (ez gene-kien hitz egiten) B egoerara (hitz egiten dugu, ulertzen dugu, ulertzen gaituzte)?

§3Behin ezaguera hori lortuz gero, nola jartzen dugu abian? Zergatik esaten dugu «gaixorik dago eta» batean, «gaixorik dagoelako» bestean, «gaixorik baitago» hurrengoan eta «gaixo-rik dagoenez gero» beste noizbait?

PELLOSALABURU(moldatua)

Saiatu hiru galdera horiei erantzuten zure hitzez.

Gramatika Lexikologia

Hizkuntzalaritza

Fonologia Fonetika Sintaxia Morfologia Semantika

Eskerrik asko! Obrigado! Thank you! 21 HIZKUNTZA• GRAMATIKA 20 HIZKUNTZA• GRAMATIKA

4.Aldatu hots bat, hitz berriak osatzeko. Idatzi hitz bakoitzaren esanahia.

Gesan Feman, edan

•asto •izar •bete •hotz •datu

5.Idatzi lau hitzez osatutako esaldia. Ondoren, erantsi beste bi hitz, esaldiak zentzua izaten jarraitu behar duela ahaztu gabe. Egin gauza bera beste hiru aldiz.

GHiria oso handia da. Hiria oso handia eta zaratatsua da...

6.Idatzi zer diren hizkuntza-unitate hauek.

•Ane etxean geratuko da gaur. Gaixorik dago eta ez dauka ezertarako gogorik. Beharbada, bihar etorriko da

eskolara. •atzo / mendia / isuri / zeruko.

•Gaur zinemara joango gara. •d-l-t-k-a-r-n.

7.Irakurri testua eta bereizi esaldiak, hitzak eta hotsak.

Estatu Batuek, 1972. urtean, Pioner X espazio-ontzia bidali zuten espaziora. Ontziaren barruan, plaka batean grabatutako mezu bat zegoen. Mezua beste munduko ustezko bizilagunei zuzenduta zegoen. Bertan, besteak beste, nor garen, nolakoak garen eta non gauden azaltzen zen.

Adibidez Adibidez ARIKET ARIKETAKAK Hotsetik testura

Hizkuntza hainbat unitatek osatzen dute, eta unitate horiek, elkarren artean lotzen badira, mezuak eratzen dituzte. Hizkuntzaren unitate txikienak hotsak dira. Hotsek ez dute berezko esanahirik.

Hotsak konbinatuz, hitzak osatzen ditugu. Hitzek izakiak, ezaugarriak, ekintzak eta abar adierazten dituzte eta elkartu egin daitezke. Esate baterako, katu hitzak izaki bat adieraz-ten du; zuri hitzak, izaki horren ezaugarri bat; eta edan hitzak, ekintza bat. Baina, hitzok berez esanahia duten arren, aske daudenean, gehienetan ez digute balio ideiak azaltzeko. Ideia bat adierazi nahi izanez gero, hitzak konbinatzen eta lotzen ditugu. Horrelakoe-tan, esaldiak sortzen ditugu. Esaldiak ideia bat adierazten duten hitz multzoak dira.

Katu, zuri, edan, esne guztia hitzak zuzen konbinatuz, esaldi hau

sor dezakegu:

Katu zuriak esne guztia edan du.

Komunikazio-unitate handiena edo beteena testua dugu. Tes-tua esaldi bat baino gehiago lotzean sortzen da. Izan ere, giza-kiok testuak (ahozkoak nahiz idatziak) erabiltzen ditugu komu-nikatzeko.

Hotsak

Gizakiok hotsak sortzeko gaitasuna dugu, baina guztiok ez ditugu hots berberak eba-kitzen edo sortzen. Adibidez, Lapurdiko, Bizkaiko edo Nafarroako euskal hiztunak hotsak ahoskatzeko moduagatik bereiz ditzakegu. Beste hizkuntza batzuetan, adibi-dez ingelesez, euskaraz erabiltzen ez diren hotsak dituzte. Egia esan, jaiotzen garenetik, gure inguruan erabiltzen den hizkuntzako hotsetara ohitzen gara, eta haiek dira ahoska-tzen ikasten ditugun hotsak. Hotsen azterketaz fonetika eta fonologia arduratzen dira. Hitzak

Hotsek banan-banan ez dute esanahirik, animaliek sortzen dituztenen parekoak dira. Baina hotsak konbinatzean esa-nahia ematen diegu. Adibidez, k-o-e-z-n-i hotsak konbina-tuz, objektu bat izendatzeko multzoa lortzen dugu.

o z e n k i

Sortzen ditugun hots multzo horiek hitzak dira; ozenki hitz bat da.

Morfologiak hitzen forma eta konposizioa aztertzen ditu, eta semantikak, hitzen

esa-nahia. Lexikologiak, berriz, hitzak eta esamoldeak aztertzen ditu.

Esaldiak

Hitzak izakiak, nolakotasunak, ekintzak... adierazteko erabiltzen ditugu. Baina, gehienetan, hitzak ez dira bakarka agertzen, baizik eta elkarren artean konbinaturik, ideia jakin bat sortzeko. Adibidez, letra, zituen, ozenki, guztiak, alfabetoko, esan hitzak konbinaturik, ideia bat adierazten duen multzoa lortu dugu.

Ozenki esan zituen alfabetoko letra guztiak.

Ideiak trasmititzen dituzten hitz multzo horiei esaldiak deritze. Hitzek esaldi barruan duten erlazioa sintaxiak aztertzen du. Testuak

Era berean, esaldiak elkarren artean konbinatzen ditugu-nean, testuak sortzen dira. Testuak besteekin komunikatzeko hizkuntza-unitateak dira.

Halaxe, bada, hizkuntzako elementuak txikitik handira konbinatzean –hotsak, hitzak, esaldiak–, gero eta elementu handiagoak sortzen ditugu, testura heldu arte.

hotsak hitzak esaldiak testuak ZINEMA

Hizkuntza

Unitatearen egitura

Lexikoa

Lexikoaren lanketa hizkuntzaren

erabilera aberasteko biderik

emankorretakoa dugu. Hainbat

prozedura interesgarri

proposatuko zaizkizue

lexiko-programari eskaini dizkiogun hiru

orrialdeetan: hitzak aztertzea,

alderatzea, testuinguruan jartzea

eta identifikatzea, sailkatzea,

bereiztea, esanahiaz jabetzea…

Testutik abiatuko gara beti, testua baita hitzen berezko erabilera-eremua.

Horrek bide emango digu, batetik, gaikako lexikoa jorratzeko, eta bestetik,

lexiko hori hainbat ikuspegitatik lantzeko: morfologia, semantika, sintaxia…

ariketa ugariren bitartez.

Gomendioak

Atal honetan

Euskaltzaindiak

euskara zuzen

erabiltzeko eman

dituen arauak eta

gomendioak

aurkezten dira,

azalpen labur eta

argien bidez, eta

ariketa praktikoak

proposatuz.

Lexiko aberasgarria

eta gomendio erabilgarriak

4.Bilatu beheko zerrendan goiko itsasontzi pirataren atalak. Ondoren, kopiatu beheko eskema koadernoan eta sailkatu bertan zerrendako hitz guztiak.

Arrandegia, popa, lanperna, aingura, olagarroa, ontziola, lupia, portua, izkira, branka, kaia, bizkarra, erreboiloa, eskotilla, masta, arrain-saltzailea, karramarroa, itsasargia.

5.Lotu gezi bidez ezkerreko hitz bakoitza dagokion arloarekin.

itsas lilipa• •zoologia

itsaskirria• •geografia

itsas pintura• •geologia

itsas izarra• •botanika

itsaslabarra• •artea

Itsaso Gorria• •meteorologia

6.Lotu esamolde bakoitza dagokion esanahiarekin.

•Sardina bat lan, sardina bat jan. •Amuarraina amutik eta arkumea larrutik. •Marinelaren emaztea, goizean senardun, arratsaldean alargun.

a) Leku arriskutsuan lanean diharduenari ezbeharra gerta dakioke. b) Egindako lanaren araberakoa da lortuko dugun saria. c) Bakoitzak bere heldulekua dauka harrapatzeko. ARIKET ARIKETAKAK 23 HIZKUNTZA• LEXIKOA 22 HIZKUNTZA• LEXIKOA

1.Azpimarratu itsasoarekin zerikusirik ez duen hitza eta, ondoren, azaldu hitz guztien esanahiak.

•itsasertza •itsasikara •itsasgora •itsaskia

•itsasadarra •itsas trikua •itsasgarria •itsasartea

GItsasertza: kostaldea, itsasoaren ondoko aldea.

2.Berridatzi esaldiok koadernoan, eskuineko hitzak erabiliz.

•Karibe aldeko hondartzak zurikoak dira.

•Marinelak ohiturik daude mugimendura.

•Ostren perla ikusgarriak izaten dira.

•Olatuen zuriz pintatzen du ur-azala.

• laguntza handia ematen diete itsasgizonei.

3.Zehaztu herri-izen bakoitza kostaldekoa ala barnealdekoa den, eta esan zer herrialdetan dagoen.

GHondarribia FKostaldekoa da eta Gipuzkoan dago.

•Agurain •Hendaia •Itsasondo •Usurbil

•Mutriku •Mundaka •Lizarra •Izaba

Adibidez Adibidez ARIKET ARIKETAKAK ™uhin ™iparrorratz ™apar ™maskor ™ harea Itsasontziak hizketan

Banderak norberaren herriaren erakusgarri dira. Itsasoan, ordea, bandera itsasontzien artean edota itsasontziaren eta lehorraren artean komunikatzeko zeinu multzoa da. Mezua bidaltzeko, aurreko mastan altxatzen dira mezuari dagozkion banderak, goitik behera or-denaturik.

Gaur egun, alfabetoko letrak adierazteko 26 bandera ditugu, eta 0tik 9ra arteko zenbakiak adierazteko, beste hamar. Baina letrei dagozkien banderek berezko esanahia ere badute. Adibidez, baten bat uretara erori dela adierazteko, O letradun bandera erabiltzen da.

Bada, ordea, guztion ezaguna den bandera bat: Emmanuel Wynne frantses piratarena. Hark banderen dantza ikusirik, 1700. urtean berea diseinatzea erabaki zuen. Hondo beltzaren gainean, burezur bat eta bi berna-hezur gurutzaturik jarri zituen. Gainerako piratek arin kopiatu zioten ideia. Eta gaur egun piratak ez direnek ere erabil-tzen dute. Ba al dakizu zer tokitan eta zer adierazteko?

A K

I

X

O

Itsasokoak Itsasontzietakoak Lehorrekoak Itsas giroa 1 3 6 5 2 4 Itsasontziaren atalak

1.Idatzi koadernoan zure eskualdeko bost herriren izenak eta adierazi nola esaten zaien bertakoei.

GAzkaine - azkaindar

2.Kopiatu txartela eta osatu zure datuekin.

3.Berridatzi esaldi hauek, letra larriak eta xeheak erabiliz.

Gire lehen eitura txeberria da. FNire lehen deitura Etxeberria da.

•oan den udanaharaasamortuan barrena ibili ginen. •Mattinek akioko dalean egiten du lan. ertako lkatea da. •Etxeanrgia aldizkaria erosten dugu.

•aur goizean uskal erriko ilotazaleen lkarteetako rdezkariak elkartu dira. •rrege-eguna oso gun berezia izaten da haur guztientzat, opariak jasotzen baitituzte. Adibidez Adibidez ARIKET ARIKETAKAK Izen-deiturak: Ikastetxea: Helbidea: Herria: IRAKURLE-TXARTELA Udal-liburutegia 24 HIZKUNTZA• LEXIKOA 25 HIZKUNTZA• GOMENDIOAK

7.Sortu hitz elkartuak, zerrendako hitz bakunak lotuz. Ondoren, egiaztatu hiztegian sortu dituzun hitzak zuzen daudela.

Gitsaso + ontzi = itsasontzi

•ontzi + ola •itsaso + lapur •kala + txori

•bela + ontzi •itsaso + behera •amu + arrain

8.Berridatzi esaldiok, goiko ariketako hitz elkartuak erabiliz.

• portuen inguruan ibili ohi dira hegaka.

•Joanes Suhigaraitxipi hirurehun ingeles itsasontzi

harrapatu zituen.

•Lanpernak errazago hartzeko, denean joan behar da.

•Aitorrek itsasontziak konpontzen eta egiten ditu.

•Neska horrek egin du munduaren itzulia.

•Bidasoa ibaian ederrak hazten dira.

9.Zehaztu hitz bakoitza bakuna, elkartua edo eratorria den, eta esan non kokatu behar den alboko irudian.

1. logela 4. lanpara 7. biltegia

2. sarbidea 5. egongela 8. haize-orratza

3. eskailera 6. langela 9. eskudela

10.Osatu taula hau koadernoan eta osatu goiko ariketako hitzekin.

Adibidez ARIKET ARIKETAKAK

Letra larriak noiz erabili

Euskaltzaindiaren irizpideen arabera, hona hemen noiz erabiliko diren letra larriak: •Testuen hasieran eta puntuaren ondoren.

•Pertsonen eta animalien izenetan, izengoitietan eta deituretan.

Eneko Mujika, Pintto txakurra, Lauaxeta, Artola jatetxea.

•Estatu, herri, herrialde eta abarren izenetan.

Laudio, Euskal Herria, Deba ibaia, Ekialde Urruna. Baina: laudiotar, euskaldun…

•Izen ofizial osoetan; hau da, erakunde, elkarte eta egoitza ofizialen izenetan.

Eusko Legebiltzarra, Gernikako Udala, Ertzaintza.

Baina: hainbat legebiltzarretan, Bizkaiko udaletan, ertzain bat. •Egun handien eta jaiegunen izenak.

Eguberriak, Aste Santua, Gabon-eguna.

•Aldizkarien eta egunkarien izenetan.

Argia aldizkaria, Berria egunkaria…

Hitz motak

Hitzak, egituraz, hiru eratakoak izan daitezke: bakunak, elkartuak edo eratorriak. •Hitz bakunak: hitz bakar batez osatuak Fkresal, arrain, haize…

•Hitz elkartuak: hitz bat baino gehiago dutenak Fitsaso + ontzi: itsasontzi, katu + arrain: katuarrain.

•Hitz eratorriak: atzizkidun hitzak dira Fitsaso + -tar: itsastar, arrain + -zale: arrantzale…

HITZA ELKARTUA/ERATORRIA OSAGAIAK

logela elkartua lo + gela

Zer eratakoak dira euskarazko hitz gehienak?

A

A

a

_M

b k f

R

x B C E D F I H G

Hizkuntza

Literatura-programako langaiak hiru

ardatzen inguruan kokatu ditugu:

testuak (idazlan zatiak),

testuingurua (historikoa,

soziolinguistikoa, kulturala…) eta

testugileak (idazleak, alegia).

Ikuspegiaren aldetik, genero

nagusien erreferentzia ezagunenak

ikusiko ditugu, bai unibertsalak, eta

baita euskal mundukoak ere.

Literatura-programaren

jardunbidea ziklikoa

duzue: testutik

abiatu, langaia

kokatu, oinarri

teorikoa ezagutu eta

testuarekin bukatu,

ariketa eta guzti.

Literatura unibertsala eta

euskal literaturaren unibertsoa

GAITASUNAK AZTERGAI

31 GAITASUNAK AZTERGAI

30

1.Erantzun galderoi.

•Nor ari da hizketan?

•Nori zuzentzen zaio?

•Non ari da hitz egiten?

•Zer hizkuntzatan ari da hitz egiten?

2.Asmatu beste komunikazio-egoera bat eta erantzun goiko galderei.

3.Entzun Palestina hotela testua arretaz. 4.Erantzun galdera hauei.

•Nor ari dira erreportajea egiten?

•Zertara joan ziren gasolina-zerbitzugunera?

•Zergatik eman behar izan zituzten azalpenak?

•Zer-nolako tratua jasan zuten?

•Zer zegoen debekaturik eta zergatik?

•Zure ustez, non gertatu da kontaturikoa?

5.Prestatu zure ikastetxeko kirol-ohiturei buruzko erreportajea, puntu hauek kontuan izanik:

•Zerrendatu zure ikastetxean egiten diren kirolak.

•Sailkatu zeuk nahi duzun irizpidearen arabera; adibidez: bakarrik egitekoak, binaka, taldeka…

•Bildu zure ikaskideen kirol-gustuak eta iritziak, etab. Ideia nagusiak

 Erreportajea kazetaritza-generoko kontakizun mota bat da, edozein gai jorratzen duena.

 Komunikazioa elkarri informazioa emateko prozesua da. Komunikazioa bai gizakiok bai animaliek dugun gaitasuna da.

Gizakiok elkar ulertzeko konpartitzen dugunari gramatikaesaten diogu. Gramatika hori bat da, bakarra, unibertsala, eta hizkuntza guztien barnean dago. Gramatika unibertsala sortzezkoa da; hau da, jaiotzetik datorkigu. Edozein umek edozein

hizkuntza ikas dezake berez.

Gramatikak hizkuntzaren elementuak eta haien funtzionamendua aztertzen ditu. Hiru arlo nagusi ditu: morfologia, sintaxia eta semantika.  Hotsak konbinatuz, hitzak sortzen ditugu; hitzak konbinatuz, esaldiak; eta esaldiak

konbinatuz, testuak.  Testuadugu komunikazio-unitaterik osoena. Hitzak hiru eratakoak izan daitezke: bakunak, elkartuak edo eratorriak.

 Literaturaeder-asmoz edo arte-kezkaz eginiko lana da; eta fikziozko nolabaiteko oinarria ohi

duena. Literatura ahozkoa edo idatzizkoa izan daiteke.

Hitz bakunak Hitz elkartuak Hitz eratorriak

ARIKETAK 1.Zer adieraz ditzakegu komunikazioaren

bidez?

2.Zer behar dugu gizakiok elkarri ulertzeko?

3.Noiz ikasten dugu gramatika?

4.Lotu gramatikaren arloak eta aztergaiak.

Morfologia • •Hitzen esanahia.

Sintaxia• •Hitzen forma.

Semantika • •Hitzen antolaketa.

5.Ordenatu elementu hauek handienetik txikienera.

•esaldiak •hitzak

•testuak •hotsak

6.Eman hiruna adibide.

7.Irakurri testu hau.

Lehen klaseko erretzaile-bagoi baten baz-terrean, mr justice wargrave, epailetzatik erre-tiratu berria zena, arretaz ari zen the ti-mes-eko politika-saila ira-kurtzen, zigarro bat erret-zen zuen artean.

•Zure ustez, literatura-testua al da? Eman arrazoiak.

•Letra larririk behar al du inon? Berridatzi letra larriak zuzen jarriz.

ARIKETAK

Logalea zeukan ekilibristaren kasua

1. ESZENA

Off. Jaun-andreak, mesedez eta faborez, eseri eta isilik egon. De-nok espero zenuten unea heldu da. Zuekin, unibertsoko ipuin-kontalaririk onena, munduko andrerik xarmagarriena... Zuekin... (danbor-erredoblea) Maria Txorakeri Señorita!!!

(Ez da inor azaltzen.) Off. Andreak eta jaunak, faborez eta mesedez, isilik eta eserita egon. Zuekin munduko ipuin-kontalaririk ospetsuena, unibertsoko andrerik xarmagarriena, zuekin Maria Txo-rakeri Señorita!!!... Maria TxoTxo-rakeri!!! (Maria Txorakeri azaltzen da, erosketarako poltsarekin.)

BERNARDOATXAGA

Logalea zeukan ekilibristaren kasua (moldatua)

LITERATURA • TESTUINGURUA

27

LITERATURA• TESTUA

26 1.Erantzun.

•Zein dira testuko pertsonaiak? •Guztiak al datoz bat gauzak egiteko moduarekin? Azaldu •Zeri diote beldur Kontseiluko igelek? •Nolakoa zen putzutik kanpoko bizitza?

2.Bilatu entziklopedian sanskrito hitza eta idatzi informazioa zure koadernoan.

ARIKET ARIKETAKAK

Putzu sakon batean, ondo babesturik eta bakean bizi zen igel kolo-nia bat. Hango arrisku baka-rra neskatila batek ura biltzeko goi-tik botatzen zuen ontzia zen. Halakoetan, igelek alarma jotzen zuten, uretan mur-giltzen ziren eta putzuaren hormen kon-tra estu-estu geratzen ziren arriskua igaro arte.

Igel gazte bati, ordea, ontzi hura arriskua beharrean aukera izan zitekeela bururatu zitzaion, eta kanpoan sumatzen zen hura guztia ezagutzeko grina piztu zitzaion. Gainerako igelak, ordea, aurka jarri zi-tzaizkion.

Hala ere, igel ausartak bere hartan jarraitu zuen, eta ontzia goranzko bidean ikuste-an, salto egin eta barrura sartu zen. Beste guztiek harriturik eta beldurrez beterik ikusi zuten ontzia urruntzen. Zaharren kontseiluak, orduan, igel gaztea kolonia-tik bekolonia-tiko kanporatu zuen eta igel hartaz hitz egitea debekatu zuen.

Eta horrela izan zen aldi batez, harik eta goiz batean putzuaren kanpoaldean kro-kro ezaguna entzun zen arte. Gora begi-ratzean eta igel iheslariaren silueta ikuste-an, mutu geratu ziren beheko guztiak. –Hemen goian, zoragarri bizi naiz. Ura mugitzen da, jateko era askotako zomorro-ak dira, beste igel asko daude eta oso jato-rrak dira. Hemen guztiontzako lekua dago –esan zuen igel gazteak. Behean zalaparta handia sortu zen. Ba-tzuek proposamenari buruz hitz egin nahi izan zuten. Baina agintariek guztiz debe-katu zuten, eta igel gazteari, jaitsiz gero, hil egingo zutela esan zioten. Igelak alde egin zuen handik, eta gauzak baretu egin ziren putzuaren barruan; bai-na, hurrengo goizean, ontzia putzutik ate-ratzean, neskatila harriturik geratu zen ontzia igelez beterik ikustean.

Ipuin sanskritoa(moldatua)

Literaturaren hastapenak

Literatura zer den

Literatura hitza latineko litterae hitzetik dator eta «letra» edo

alfabe-toko zeinua esan nahi du.

Antzina literatura terminoak hitz idatziari egiten zion erreferentzia,

eta ondo idazteko eta irakurtzeko jakintza eta gaitasunei loturik ze-goen. Gaur egun, literatura hitza eder-asmoz edo arte-kezkaz

egi-niko lanari esaten zaio; eta fikziozko oinarriren bat iza ohi du.

Dena dela, literatura idazte hutsa baino askoz gehiago da; hitzaren bi-dez, gizakiak besteekin komunikatzeko duen premiari erantzuten bai-tio. Horrela, emozioak, beldurrak, amorrua, ametsak, itxaropena, mai-tasuna… trasmititzeko bidea da literatura.

Eman literatura-testu baten adibidea.

Ahozko literatura

Literaturaren lehen adierazpenak ahozkoak izan ziren, eta ber-tsoz paratutakoak, gainera. Literatura idatzia geroagokoa da, eta hasieran dantzarekin, musikarekin eta antzerkiarekin lotuta egon zen.

Inprimatzearen asmakuntzak berebiziko garrantzia izan zuen: batetik,

literatura idatzia asko hedatu zelako eta, bestetik, ahozko literatura idatziz biltzen eta argitaratzen hasi zelako.

Munduko lehen literaturak Munduan ez dago eta ez da egon literatura bakarra, hizkuntza bakoitzak bere literatura sortzeko bidea du-eta. Hortaz, esan dai-teke hizkuntza adina literatura dagoela. Hala ere, guztiak ez dira berdinak eta ez dira aldi berean garatu. Literatura zaharrenak literatura sanskritoa, hebrearra,

arabia-rra, Afrikakoa, eta Txinako eta Japoniako literaturak ditugu.

Aurrekoekin batera, Greziako eta Erromako literatura klasikoek gaur egungo jakintzaren iturri kultural garrantzitsuena osatzen dute. Nahiz eta literatura bakoitzak berezko izaera izan, guztietan ardatz izango dira gai hauek: Lurraren eta unibertsoaren sorrera azaltzeko mitoak, historia, filosofia, maita-suna eta erlijioa.

Bilatu Interneten. Zenbat hizkuntza daude munduan? Bilatu Vedak izeneko testuei buruzko informazioa entziklopedian. Zer ziren? Zer hizkuntzatan idatzi ziren?

Sanskrito hizkuntzan bada hitz bat, ikuspegi mugatua duen pertsona izendatzeko, hau da, beti egin duenarekin eta entzun duenarekin eta mundu guztiak egiten duenarekin konformatzen denari deitzeko. Hitz hori kupmanduck da eta «putzuko igela» esan nahi du.

KUPMANDUCK

1.Azaldu. Zer berezitasun dute literatura-testuek bestelako testuek ez dutena?

2.Erantzun. Nola zabaldu ziren literatura-testuak hasieran?

•Idazkerak ahozko testuak desagerrarazi al zituen? Zergatik? 3.Esan esaldi hauek egia ala gezurra diren.

•Konfuziok Klasiko Txikiak idatzi zituen. •Konfuzio olerkaria izan zen. •Homerori buruzko datu gehienak ez dira oso fidagarriak. •Iliada eta Odisea bertsoz paratuta daude.

4.Laburbildu goiko testuaren argumentua lerro pare batean. Ondoren, erantzun:

•Nor dira testu zati honetako pertsonaiak? •Nor da pertsonaia nagusia? •Nola froga daiteke testu honen oinarria fikziozkoa dela? 5.Bilatu entziklopedian zerez arduratzen omen den Atenea, Olinpoko jainkosa.

LITERATURA • TESTUA 29 LITERATURA• TESTUGILEAK 28 ARIKET ARIKETAKAK Arku-lehiaketa Lehen egile ezagunak

Lehen egile ezagunetako bat Konfuzio izan zen, ekialdean; Konfuziok garrantzi han-dia izan zuen Txinako literaturaren hastapenetan. Beste bat, Homero, mendebaldeko literatura klasikoaren zutabe garrantzitsua izan zen.

Konfuzio

Kondairaren arabera, adarbakar batek iragarri zuen Konfuzioren jaiotza. Adarbakar hark ahoan omen zeraman jadezko oholtxo batean hauxe irakur zitekeen: «Beira baino garbiagoa izango den haur bat jaioko da Txou dinastiari jarraipena emateko, erresumarik gabeko errege izateko». Konfuzio edo Kung Fun Tzu (Kung Jakintsua) duela 2.500 urte bizi izan zen Txinan, eta irakaslea eta filosofoa izan zen. Kargu politiko garrantzitsuak izan zituen eta Txinan

ze-har bidaiatu zuen bere ideiak zabaltzen. Konfuziok filosofia praktikoa aldarrikatzen zuen,

ja-kintzara eta norberaren burua ezagutzera bideratua. Be-re filosofiaBe-ren oinarriak bi bildumatan bildurik daude: batetik, Txinako literaturari hasiera ematen dioten Bost Liburu Klasikoetan eta, beste-tik, Klasiko Txikiak izeneko lau liburuetan. Azken horietan, Konfuzioren esaerak, ai-puak eta horiei buruzko iruzkinak agertzen dira, haren jarraitzaileek idatzita. Konfu-zioren esaerak eta aipuak oso famatuak izan dira. Hona hemen pare bat:

1 Esadazu eta ahaztuko dut. Irakats iezadazu eta gogoratuko dut. Utz iezadazu egiten eta buruan gordeko dut. 2 Akatsa egin duenak zuzentzen ez badu, akats larriagoa egiten du.

Ados al zaude Konfuzioren bi aipu horietan esaten denarekin? Arrazoitu.

Homero

Ezer gutxi dakigu Homerori buruz: non jaio zen, noiz sortu zuen bere lana.... Horregatik, iker-tzaile batzuek pentsatzen dute Homero ez zela inoiz existitu. Hala ere, kondairaren arabera, Homero K.a. VIII. mendean jaio eta bizi izan zen Grezian, eta olerkaria izan zen.

Tradizioak dioenez, bera izan zen Iliada eta

Odisearen egilea, hots, Troiako gerraren

his-toria bertsotan kontatzen duten lanen egilea. Baina, batzuen ustez, pertsona bakar batek ezin izan zituen bi lan eskerga horiek idatzi.

Ateneak burutazio hauxe sartu zion buruan Peneloperi: arkua eta gezia ateratzea, ezkongaiak lehia zitezen. Goiko gelatik giltza hartu, eta mirabeak lagun zituela, senarraren gauzarik kutunenak gordetzen zituen gelara joan zen. Giltza sartu eta atea ireki zuen. Arkua hartu, magalean jarri, eta negarrez egon zen hari helduta. Gero, megaroi aldera abiatu zen, arkua eta ge-ziak zeramatzala. Mirabeek kutxa bat zeramaten Ulisesen garaiku-rrekin. Ezkongaiengana iritsi, zutabe baten kontra gelditu, eta zapi batez masailak gorde zituen; alde banatan mirabe bat zuen.

Entzun, nirekin ezkondu nahi duzuen horiek: jan eta edan beste-rik ez duzue egiten. Emaztetzat nahi nauzuela diozue. Bada, lehiaketa bat egingo dugu: Ulisesen arkua jarriko dut. Hori tenkatu eta geziak aizkoren zulotik pasarazten dituena, hura egingo dut nire

jabe, eta harekin joango naiz, etxe hau utzirik.

HOMERO

Ulises (Juan Kruz Igerabideren bertsioa) —

ODISEAREN ARGUMENTUA

Troiako gerraren ondoren, Itakako errege Odiseok (lati-nez Ulises) etxerako bidea hartu du. Baina hogei urte emango ditu bideko zailta-sunak gainditzen. Bitarte-an, ItakBitarte-an, beraren emazte Peneloperi hainbat ezkon-gai kokatu zaizkio etxean.

Gaitasunak aztergai

Unitatearen amaierako programan

ikaste-prozesuan erabili ditugun

gaitasun guztiak ebaluatuko ditugu:

irakurmena, entzumena (CDaren

bitartez), mintzamena eta idazmena.

IDEIA NAGUSIAK izeneko atalean

unitateko eduki nagusien laburpena

eskaintzen dugu.

Aurkibidea

Harresi handirantz. Jon Arretxe. Irakurmena lantzeko fitxa. Matilda. Roald Dahl. Irakurmena lantzeko fitxa.

Manolito Laubegi. Elvira Lindo. Irakurmena lantzeko fitxa. Bihotz ausarta. Joanes Urkixo. Irakurmena lantzeko fitxa.

ERANSKINA KOMUNIKAZIOA

•

Hizkuntza sekretua, sekretuen hizkuntza

•

Erreportajea

•

Komunikazioa

•

Lan-teknikak: komunikatzeko bide bereziak

•

Hizkuntzen jatorria eta hedapena

•

Irakurtzearen misterioa

•

Pasadizoa

•

Sinopsiak

•

Lan-teknikak: Aurkibideak erabiltzea

•

Herri nekazarien etorrera

•

Ingalaterrako hotel bateko bezero baten eta logela-zerbitzuaren ohar bidezko harremana

•

Erantzungailuko

mezuak

•

Mezu laburrak edo oharrak

•

Lan-teknikak: testua garatzea

•

Euskararen eremua antzinatean

•

Publizitatea nonahi

•

Aurrez aurreko

publizitatea

•

Publizitate-kartelak

•

Lan-teknikak: esloganak sortzea

•

Idaztearen garrantzia

•

…enak gara!!

•

Zuzeneko berriak

•

Arautegiak

•

Lan-teknikak: prozedura-testuak

•

Erromaren eragina

•

Izarren ligatik at!

•

Iritzi bat aldeztea

•

Objektuak deskribatzea

•

Lan-teknikak: irudiak aztertzea

•

Latinaren globalizazioa

•

Zaharrak berri

•

Mahai-ingurua

•

Kritika lagungarria edo konstruktiboa

•

Lan-teknikak: ideiak biltzea

•

Ilunpetik argitarantz

•

Erraldoi zintzoa

•

Jarraibideak

•

Orientabideak

•

Lan-teknikak: deskribapen-testua

•

Erdi Aroan erdibidera

•

Burmuinaren boterea

•

Gai jendaurrean

azaltzea

•

Testak

•

Lan-teknikak: grafikoak azaltzea

•

Euskara eta Erdi Aroko agintariak

•

Pello Zabala eguraldi-iragarlea

•

Kazetaritzako elkarrizketa

•

Egunkaria

•

Lan-teknikak: telefono bidezko elkarrizketa

•

Erdi Aroaren amaieran

Irakurgaia Entzumena Idazmena Euskara gizartean

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

10. or. 13. or. 15. or. 16. or.

32.or. 35. or. 37. or. 38. or.

54. or. 57. or. 59. or. 60. or.

76. or. 79. or. 81. or. 82. or.

98.or. 101. or. 103. or. 104. or.

142. or. 145. or. 147. or. 148. or.

120. or. 123. or. 125. or. 126. or.

164. or. 167. or. 169. or. 170. or.

186. or. 189. or. 191. or. 192. or.

208. or. 211. or. 213. or. 214. or.

232. or. 236. or. 240. or. 244. or. Liburua irakurtzea Liburua irakurtzea Liburua irakurtzea Liburua irakurtzea