Trend of balance and nitrogen balance structure in small-area farms

(1)

ISSN 1897-7820 http://www.npt.up-poznan.net Dział: Melioracje i Inżynieria Środowiska

JERZY KUPIEC

Katedra Ekologii i Ochrony rodowiska Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu

KSZTA

Ł

TOWANIE SI SALDA I STRUKTURA BILANSU

AZOTU W MA

Ł

OOBSZAROWYCH GOSPODARSTWACH

ROLNYCH

Streszczenie. Celem bada obejmujących lata 2004-2006 była ocena ryzyka pogorszenia jako ci wód spowodowanego azotem, którego ródłem mogą być małoobszarowe gospodarstwa rolne zlokalizowane w Wielkopolsce. Badania podjęto w kontek cie działa mających na celu ograni-czenie zanieczyszczenia wód ze ródeł rolniczych, a wynikających z wdra ania w Polsce niektó-rych aktów prawnych UE oraz innych porozumie międzynarodowych chroniących wody Morza Bałtyckiego. Do bada wybrano 35 indywidualnych gospodarstw rolnych o powierzchni od 1,9 do 15,1 ha, zlokalizowanych na terenie Wielkopolski. Oceny obcią enia agroekosystemów azo-tem dokonano na podstawie bilansu „u wrót gospodarstwa”. Obliczone saldo bilansu azotu mie-ciło się w szerokim zakresie: od –168,4 do 480,8 kg·ha-1 UR ( rednio 80,5 kg·ha-1 UR). W 71,4% gospodarstw nastąpiły przekroczenia dozwolonego przez Kodeks DPR poziomu 30 kg azotu na 1 ha UR, co sugeruje, e gospodarstwa małe mogą być równie ucią liwe dla rodowiska jak gospodarstwa du e. Azot był wnoszony do gospodarstw głównie z zakupionymi nawozami mineralnymi.

Słowa kluczowe: azot, bilans biogenów, zanieczyszczenia obszarowe, obszary szczególnie nara-one (OSN)

Wst p

(2)

Kupiec J., 2011. Kształtowanie się salda i struktura bilansu azotu w małoobszarowych gospodarstwach rolnych. Nauka Przyr. Technol. 5, 2, #14.

2

RADY... 1991, NAGRABSKA i PASTUSZCZAK 2009), byłoby udoskonalenie gospodarki odchodami zwierzęcymi. Autor raportu z Wageningen twierdzi, e kontrolą nale y objąć gospodarstwa o powierzchni powy ej 10 ha lub posiadające co najmniej 5 DJP. Są to obostrzenia znacznie bardziej restrykcyjne ani eli obowiązujące obecnie w kraju (powy ej 15 ha i 15 DJP, ROTOWSKA 2003). Takie podej cie znacznie zwiększyłoby liczbę gospodarstw objętych kontrolą. Biorąc pod uwagę wielkoć obszaru kraju oraz to, i udział gospodarstw poni ej 10 ha w Polsce wynosi 87%, weryfikacja wszystkich gospodarstw mogłaby okazać się niemo liwa do wykonania. Du y odsetek gospodarstw o powierzchni poni ej 10 ha posiada więcej ni 5 DJP. Do tej pory kontrolą obejmowa-no gospodarstwa du e, mogące mieć znaczny wpływ na zanieczyszczenie rodowiska ze względu na intensyfikację produkcji i zu ywanie du ych ilo ci rodków produkcji. Nie wszystkie gospodarstwa jednak będące w okre lonym przedziale obszarowym w równym stopniu oddziaływają niekorzystnie na rodowisko.

Celem bada przedstawionych w pracy była ocena zagro enia pogorszeniem jako ci wód spowodowanym azotem ze strony małoobszarowych gospodarstw rolnych zlokali-zowanych w Wielkopolsce.

Materia

ł

i metody

Do bada wykonanych w latach 2004-2006 wybrano 35 indywidualnych gospo-darstw rolnych, których wielko ć wynosiła od 1,9 do 15,1 ha ( rednio 11,4 ha), zlokali-zowanych głównie w centralnej, ale równie wschodniej i zachodniej Wielkopolsce (jedynie gospodarstwo nr 20 znajdowało się na obszarze woj. kujawsko-pomorskiego, blisko granicy z Wielkopolską). Charakterystykę badanych gospodarstw przedstawiono w tabeli 1. Czę ć gospodarstw była usytuowana na obszarach szczególnie nara onych na zanieczyszczenia związkami azotu ze ródeł rolniczych (OSN), wyznaczonych zgodnie z zaleceniami Dyrektywy azotanowej EWG (DYREKTYWA RADY... 1991) (nr 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11, 14, 17, 18, 21, 22, 26, 29, 33 – zlewnia rz. Orli, nr 16, 23 – zlewnia rz. Kopli, 2, 30, 31, 34 – zlewnia rz. Pogony i Dąbrówki, 25 – zlewnia rz. Rów Polski). Pozostałe gospodarstwa znajdowały się poza OSN (rys. 1). Gospodarstwa będące przedmiotem bada znajdowały się na terenie 21 gmin (Orchowo, Ko min Wlkp., Ra-wicz, Międzychód, Nowy Tomy l, Krobia, Grzegorzew, Gniezno, Krotoszyn, Brodnica, Kostrzyn Wlkp., Zduny, Damasławek, Jeziora Wielkie, Kórnik, Pozna , Krzemieniewo, Czarnków, Kramsk, Rychwał, Zbąszy ) i charakteryzowały się zró nicowaną specjali-zacją oraz intensywno cią produkcji. Czę ć z nich to gospodarstwa ekstensywne i dwu-zawodowe, w których główny przychód pochodził spoza nich.

Podstawowym ródłem danych były specjalnie opracowane ankiety oraz dodatkowe informacje, które uzyskano bezpo rednio w analizowanych gospodarstwach. Dane zawar-te w ankietach dotyczyły podstawowych informacji o gospodarstwie oraz zakupionych bąd otrzymanych z zewnątrz rodków produkcji i produktów, a tak e sprzedanych bąd oddanych płodów rolnych, z uwzględnieniem strat produkcyjnych (upadki zwierząt).

(3)

Tabela 1. Charakterystyka badanych gospodarstw małoobszarowych Table 1. Characteristics of the surveyed small-area farms

Nr gosp. _(ha)UR Dominujące kierunki produkcji _{ro linnej} _{na 1 ha UR}DJP Dominujące kierunki produkcji _zwierz_ę_cej

1 1,9 Zbo a 0,38 Trzoda

2 4,0 Przemysłowe 0,00 –

4 8,3 Zbo a 1,13 Bydło 5 8,7 Zbo a, pastewne 2,22 Bydło

6 8,8 Zbo a 0,00 –

8 9,0 Zbo a 1,58 Bydło 9 10,0 Zbo a 0,76 Bydło

13 10,8 Zbo a 0,00 –

14 10,3 Zbo a 1,41 Trzoda 15 11,0 Zbo a 8,16 Bydło, drób 16 11,0 Zbo a, okopowe 1,10 Bydło

18 12,0 Zbo a 1,31 Bydło 19 12,0 Zbo a, pastewne 0,93 Trzoda

20 12,6 Zbo a 0,01 –

21 12,7 Zbo a 1,41 Bydło

23 12,0 Zbo a, okopowe, warzywa 0,81 Trzoda

24 13,0 Zbo a 0,01 –

26 13,1 Zbo a, warzywa 1,10 Bydło 27 13,2 Zbo a 0,86 Bydło, trzoda

29 14,0 Zbo a 2,05 Bydło 30 14,1 Zbo a 2,78 Bydło 31 14,1 Zbo a, pastewne 1,78 Bydło

32 13,5 Zbo a 4,30 Drób

(4)

Kupiec J., 20 Nauka Przyr. 4

1) po s pasz lany 2) po s zwie skich

Poszcz niach anki w ró nych analiz wła manych z nych płoda

Wyniki

W stru nowiły gru

011. Kształtowanie Technol. 5, 2, #1

Rys. obsz Fig. Wiel

stronie przych z tre ciwych, ych, materiału

stronie rozcho erząt i produk h oraz upadki

zególne pozyc ietowych oraz h produktach asnych). Na po

gospodarstw ach rolnych pr

ukturze u ytko unty orne, któ

e się salda i struk 4.

1. Lokalizacja arze wojewódz

1. Localizatio lkopolska region

hodu: zakup n objęto ciowyc

siewnego, sad odu: sprzeda któw zwierzęc

i zwierząt.

cje bilansu ob z na podstawi (według dan odstawie dany rolnych oblic rzez osoby za

owania ziemi re zajmowały

ktura bilansu azot

a badanych go ztwa wielkopols on of the inve

n

nawozów mine ch oraz suplem dzeniaków i in

towarowych cych (mleko, j

bliczono na po ie dostępnych nych produce ych GUS (RO

czono spo yc amieszkujące g

w badanych y 84,0%. Udzi

tu w małoobszaro

ospodarstw roln skiego estigated farms eralnych, natu mentów paszo nnych materia produktów ro jaja, wełna it

odstawie dany h wska ników enta, tabel sk

OCZNIK... 2005 cie azotu zawa gospodarstwa

gospodarstwa iał trwałych u

owych gospodarst

nych na

in the

uralnych i org owych, zwierz ałów,

o linnych, pas p.), nawozów

ych uzyskanyc w zawarto ci s kładu chemicz 5) oraz inform artego w wyp

(rys. 5).

ach znaczący ytków zielon

twach rolnych.

ganicznych, ząt

hodow-sz, ywych w

gospodar-ch w bada-składników znego oraz macji otrzy-

(5)

wyno-sił 14,8%. W badanym okresie w strukturze zasiewów dominowały zbo a, zajmujące 80,5% powierzchni gruntów ornych. Ro liny okopowe zajmowały około 8, a pastewne 7,7%. Udział innych ro lin był niewielki (rys. 2). W grupie 35 gospodarstw 40,0% pro-wadziło chów bydła i 37,1% specjalizowało się w chowie trzody chlewnej. W dwóch gospodarstwach specjalizacja miała charakter mieszany (nr 15 – bydło/drób, nr 27 – bydło/trzoda), a gospodarstwo nr 32 nastawione było na produkcje jaj i ywca drobio-wego. Pojedyncze gospodarstwa (nr 2, 6 i 13) nie prowadziły produkcji zwierzęcej lub posiadały niewielkie ilo ci zwierząt na własne potrzeby (nr 20 i 24). Obsada zwierząt w gospodarstwach z inwentarzem na cele produkcyjne wynosiła od 0,14 do 8,16 DJP na 1 ha UR (tab. 1). rednia obsada inwentarza w grupie 35 badanych gospodarstw wyno-siła 1,4 DJP na 1 ha UR.

Rys. 2. Struktura u ytków rolnych (A) i zasiewów (B) w badanych gospodarstwach małoobszarowych

Fig. 2. Structure of agricultural land (A) and sown area (B) in the surveyed small-area farms

Bilans azotu w zdecydowanej większo ci badanych gospodarstw rolnych wykazy-wał du e warto ci dodatnie (rys. 3). Saldo bilansu zawierało się w szerokim zakresie od –168,4 do 480,8 kg na 1 ha UR ( rednio 80,5 kg·ha-1 UR). W 71,4% gospodarstw wystąpiły przekroczenia dozwolonego przez Kodeks dobrej praktyki rolniczej poziomu 30 kg na 1 ha UR. Udział zagród poprawnie gospodarujących wyniósł zaledwie 22,9%. W gospodarstwach nr 25 i 32 wystąpił du y deficyt azotu, przekraczający 100 kg·ha-1 UR. Było to spowodowane głównie niewielkim w porównaniu z innymi gospodarstwa-mi zakupem nawozów gospodarstwa-mineralnych i pasz.

Azot był wnoszony do gospodarstw głównie z zakupionymi nawozami mineralnymi (NM, 72,8%). Du e ilo ci tego składnika rolnicy wprowadzali w dodatkach paszowych oraz w paszach, głównie tre ciwych (PDP). Sumarycznie w nawozach naturalnych (NN), materiale siewnym (MSR) oraz zakupionych zwierzętach (Z) docierało do go-spodarstwa zaledwie około 6% azotu (rys. 4). Po stronie rozchodowej bilansu najwię k-szy udział stanowił sprzedany ywiec. Du y udział stanowiły te produkty towarowe ro lin (PTR) – 33,2% rozchodu (rys. 4).

Spo ycie własne nie jest brane pod uwagę w tego typu bilansach, niemniej jednak obliczono iloć azotu skonsumowanego przez mieszka ców gospodarstw w wyprodu-kowanych płodach rolnych, nie uwzględniając jednak tego spo ycia w samym bilansie (rys. 5). rednia iloć skonsumowanego azotu wyniosła 1,7 kg·ha-1 UR, co potwierdza

A

Grunty orne 84,0% Trwałe

u ytki zielone

14,8% Sady jagodniki

0,2% Inne 1,0%

B

Zbo a 80,5% Okopowe

8,0%

Motylkowe i motylkowate

0,9% Pastewne niemotylkowate

7,7% Przemysłowe

1,0%

(6)

6

Rys. 3. Bilans azotu „u wrót gospodarstwa” w badanych gospodarstwach rolnych w latach 2004-2006

Fig. 3. Nitrogen “farm gate balance” in the investigated farms in years 2004-2006

Rys. 4. Struktura klasycznego bilansu azotu „u wrót gospodarstwa” w gospodar-stwach małoobszarowych. Zakupione: NM – nawozy mineralne, NN – nawozy natu-ralne, Z – zwierzęta na chów, PDP – pasze i dodatki paszowe, MSR – materiał siew-ny i rozmno eniowy. Sprzedane: PTR – plon towarowy ro lin, PNN – pasze i nawozy naturalne, PZ – produkty zwierzęce, UZw – ywiec i upadki zwierząt Fig. 4. Structure of classical nitrogen “farm gate balance” in small-area farms. Pur-chased: NM – mineral fertilizers, NN – manures, Z – animals for breeding, PDP – in-dustrial fodders, MSR – sowing material. Sold: PTR – crops commodity yield, PNN – excess of forage and manures, PZ – animal products, UZw – animals for slaughter and dead animals

fakt, i ten element jest bez znaczenia dla bilansu i dlatego pomija się go w tego typu obliczeniach. Jedynie w gospodarstwie nr 1 spo ycie było większe – było to najmniej-sze spo ród badanych gospodarstw (1,9 ha, rys. 5).

Dyskusja

redni wynik bilansu azotu obliczonego klasyczną metodą „u wrót gospodarstwa” dla 25 gospodarstw indywidualnych Wielkopolski przedstawiony przez KUPCA (2007), o ró nej specjalizacji, których powierzchnia UR przekraczała 30 ha kształtował się na

Przychód NM

72,8%

PDP 21,2% Z

0,7% NN

4,4% MSR 1,0%

Rozchód UZw

47,4%

PTR 33,2%

PNN 9,1% PZ 10,3% –200

–100 0 100 200 300 400 500

kg·

h

a

-1 UR

1 2 3 4 5 6 7 8 9 1011 121314 15 161718192021 22 232425 2627 2829 3031 3233 3435

(7)

Rys. 5. Spo ycie azotu przez osoby zamieszkujące w analizowanych gospodarstwach rolnych

Fig. 5. Consumption of nitrogen by occupants in the analysed farms

poziomie 82,5 kg·ha-1 UR i był bardzo zbli ony do przedstawionego w niniejszej pracy. Bilans azotu obliczony dla 65 gospodarstw indywidualnych zlokalizowanych na obsza-rach szczególnie nara onych na azotany ze ródeł rolniczych (OSN) w woj. wielkopol-skim i dolno ląskim (KUPIEC 2008) wykazał saldo mniejsze ani eli w gospodarstwach małoobszarowych w niniejszej pracy kształtował się na poziomie 69,5 kg·ha-1 UR. Nale y zauwa yć, e gospodarstwa te znajdowały się w rejestrze gospodarstw podda-nych kontroli i specjalnym programom działa wynikających z zapisów Dyrektywy azotanowej, zatem ich wielko ć przekraczała 15 ha lub liczba zwierząt w gospodarstwie przekraczała 15 DJP.

Saldo azotu podawane przez MARCINKOWSKIEGO (2002) było o 52,1 kg·ha-1 UR większe ani eli obliczone w ramach niniejszych bada . Rozbie no ć wyników wynika najprawdopodobniej z innego podej cia metodycznego. Zastosowany przez Marcinkow-skiego bilans „w skali gospodarstwa” uwzględnia, oprócz podstawowych elementów

8,4 2,4 3,1 1,6 1,6 2,4 2,1 2,3 1,0 2,3 1,2 1,2 0,3 1,2 2,3 2,3 0,2 0,7 0,9 1,8 2,7 0,4 2,7 0,7 2,2 2,1 0,6 1,3 2,6 1,2 1,1 1,0 1,9 0,4 0,2

(8)

8

typowego bilansu „u wrót gospodarstwa”, wiązanie azotu przez ro liny motylkowate i mikroorganizmy glebowe oraz depozycję z atmosfery. GOURLEY i IN. (2007) podają,

e w farmach mlecznych Australii bilans azotu obliczony uproszczoną metodą „w skali gospodarstwa” (przychód: pasze, nawozy mineralne, woda do nawodnie i depozycja, wiązanie atmosferyczne; rozchód: mleko, ywiec, spływ powierzchniowy, emisja ga-zów cieplarnianych) osiąga nawet do 760 kg·ha-1 UR.

Uwzględnianie opadu azotu z atmosfery i wiązania azotu przez mikroorganizmy jest niesłuszne, poniewa te elementy nie są celowo wprowadzane do gospodarstwa przez rolnika „przez bramę”. Je li te elementy mają być brane pod uwagę w bilansie, to po-winna być równie uwzględniania emisja azotu z obszaru gospodarstwa oraz straty przez denitryfikację. Wówczas warto ć salda byłaby bardziej wiarygodna i realna.

Ilo ć zakupionych i zu ytych w badanych gospodarstwach nawozów była znacznie większa ni wynosi rednia dla Polski (54,8 kg·ha-1 UR) i Wielkopolski (66,9 kg·ha-1 UR, ROCZNIK... 2005) i kształtowała się na poziomie 97,8 kg azotu na 1 ha UR. Gospo-darstwa te zu ywały podobne ilo ci nawozów jak gospodarstwa indywidualne (106,5 kg·ha-1 UR) i wielkoobszarowe (110,5 kg·ha-1 UR) zlokalizowane na OSN w woj. wiel-kopolskim i dolno ląskim (KUPIEC 2008).

Jako ć wód powierzchniowych w Wielkopolsce nie jest zadowalająca, mimo i po-stanowienia ramowej dyrektywy wodnej (DYREKTYWA 2000/60/WE... 2000) obligują Polskę do osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego i chemicznego wód powierzchnio-wych do roku 2015. Główną przyczyną zanieczyszczenia wód w tym regionie są przede wszystkim cieki komunalne oraz zanieczyszczone wody opadowe z o rodków przemy-słowych i aglomeracji miejskich. W obszarach szczególnie nara onych na azotany po-chodzenia rolniczego (OSN) na jakoć wód największy negatywny wpływ ma rolnic-two. Ze względu na du ą intensyfikację produkcji rolniczej oraz postępującą eutrofiza-cję wód największą powierzchnię OSN zajmują w Wielkopolsce (2478,79 km2). Oprócz intensyfikacji produkcji rolniczej na stan wód wpływa równie powiększanie się obsza-rów wiejskich objętych siecią wodociągów bez jednoczesnej budowy kanalizacji i oczyszczalni cieków.

Badania jednolitych częci wód (JCW) wykazały tylko w dwóch przypadkach (Ró-yca i Płociczna) bardzo dobry stan ekologiczny, a w jednym (Drawa od Mierzęckiej Strugi do uj cia) – stan dobry, jednak niniejsze badania nie obejmowały północnej czę

-ci Wielkopolski gdzie znajdowały się wymienione JCW. W 15 JCW utrzymywał się umiarkowany, a w trzech słaby stan ekologiczny. Znacznie gorzej wyglądało to w przy-padku silnie zmienionych i sztucznych JCW. Tylko w trzech (Polska Woda od ródeł do Mły skiego Rowu, Noteć od Drawy do Bukówki oraz Kanał Grójecki od wypływu z Jeziora Lubstowskiego do uj cia) okre lono potencjał ekologiczny jako dobry i

powy-ej dobrego. W 34 badanych JCW stwierdzono umiarkowany potencjał ekologiczny, a w o miu – słaby.

Spo ród 20 badanych w granicach administracyjnych woj. wielkopolskiego jezior tylko w jednym stwierdzono stan ekologiczny bardzo dobry, a w jednym dobry. W sze ciu jeziorach stan ekologiczny był na poziomie umiarkowanym, w kolejnych czterech słaby i a w o miu zły. Ze względu na parametry fizyczno-chemiczne stan ekologiczny w 17 jeziorach przekraczał dozwolone normy.

(9)

Wiel-kopolski, gdzie była usytuowana większo ć badanych gospodarstw (22), zjawisko eu-trofizacji. Zakres azotanów w badanych punktach wynosił od 0,14 do 229,3 mg NO3 w 1 l ( redniorocznie 6,41-63,1 NO3 w 1 l). Maksymalne stę enia azotanów w rzece Orli, gdzie była zlokalizowana największa grupa badanych gospodarstw (15),

dochodzi-ły do 134,5 mg NO3 w 1 l ( redniorocznie do 31,5 mg NO3 w 1 l). rednioroczne stę e-nie azotanów w e-niektórych punktach OSN rzeki Kopli (dwa gospodarstwa) przekraczało warto ci dopuszczalne dla wód zagro onych zanieczyszczeniem azotanami – 40 mg NO3 w 1 l. Z kolei w OSN zlewni rzek Pogona i Dąbrówka (cztery gospodarstwa) odno-towano największe warto ci maksymalne stę e azotanów, dochodzące do 229,3 mg NO3 w 1 l. W OSN zlewni rzeki Rów Polski (jedno gospodarstwo) redniorocznie zano-towano w cieku stę enie azotanów na poziomie 37,3 mg NO3 w 1 l. Badania jako ci wód podziemnych w 2008 roku w tym regionie wykazały przekroczenia progowej war-to ci dla wód zanieczyszczonych azotanami (50 mg NO3 w 1 l, RAPORT... 2009). Go-spodarstwo o największym saldzie (nr 15) było zlokalizowane poza strefami OSN zlewni Kanału Szymanowskiego, jednak w bliskim sąsiedztwie OSN Olszynka, wyzna-czonego ze względu na przekroczenia norm stę enia azotanów w wodach powierzch-niowych, i OSN Rowu Racockiego, wyznaczonego ze względu na przekroczenia norm stę enia azotanów w wodach podziemnych.

Wnioski

1. Saldo azotu w ponad 71% badanych gospodarstw przekraczało dozwoloną w Ko-deksie dobrej praktyki rolniczej warto ć 30 kg·ha-1 UR, co mo e wskazywać na zagro-enie dla rodowiska. Wynika z tego, e niektóre gospodarstwa małoobszarowe (do 15 ha) mogą w równym stopniu przyczyniać się do obcią ania rodowiska azotem jak gospodarstwa du e.

2. W niemal 1/3 gospodarstw obsada zwierząt przekraczała bezpieczne dla rodowi-ska obcią enie wynoszące 1,5 DJP na 1 ha UR.

3. Azot był wnoszony do gospodarstw głównie w nawozach mineralnych i w dodat-kach paszowych, w których jego koncentracja jest bardzo du a. Mniejszy udział ro lin-nych produktów towarowych, które w du ej mierze przeznaczono na pasze, spowodo-wał zwiększony udział ywca w rozchodzie.

4. Ró ne podej cia metodologiczne badaczy utrudniają w znacznym stopniu porów-nanie wyników bada oraz dokładną ocenę obcią enia agroekosystemów składnikami biogennymi.

Literatura

BARSZCZEWSKI J., 2004. Wykorzystanie bilansów fosforu w doskonaleniu procesu produkcji w gospodarstwie. Woda rod. Obsz. Wiej. 4, 2a, 11: 503-510.

(10)

10

DYREKTYWA RADY (91/676/EWG) z dnia 12 grudnia 1991 roku dotycząca ochrony wód przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia rolniczego. 1991. Off. J. L 375: 0001-0008.

GOURLEY C.J.P.,POWELL J.M.,DOUGHERTY W.J.,WEAVER D.M., 2007. Nutrient budgeting as an approach to improving nutrient management on Australia dairy farms. Aust. J. Exp. Agric. 47: 1064-1074.

KACZY SKA E.,BENEDYCKA Z.,BENEDYCKI S., 2004. Bilans fosforu i potasu na gruntach ornych i u ytkach zielonych w gospodarstwach mlecznych. Łąk. Pol. 7: 129-140.

KUPIEC J., 2007. Ocena obcią enia agroekosystemów na podstawie bilansu składników biogen-nych „u wrót” w wybrabiogen-nych gospodarstwach Wielkopolski. Fragm. Agron. 3: 275-282. KUPIEC J., 2008. Ocena bilansu składników biogennych (NPK) jako podstawy monitoringu

pdukcji rolnej w aspekcie ochrony rodowiska. Maszynopis. Katedra Ekologii i Ochrony ro-dowiska UP, Pozna .

MARCINKOWSKI T., 2002. Identyfikacja strat azotu w towarowych gospodarstwach rolnych uław

Wi lanych. Wyd. IMUZ, Falenty.

NAGRABSKA J.,PASTUSZCZAK K., 2009. Problemy związane z wdra aniem programów działa na obszarach szczególnie nara onych na zanieczyszczenia związkami azotu ze ródeł rolniczych (OSN) w Wielkopolsce. Woda rod. Obsz. Wiej. 9, 1, 25: 49-60.

OENEMA O., 2007. Ocena wyznaczonych w Polsce stref wra liwych na zanieczyszczenie zwią z-kami azotu. Kontrakt 2006/441164/MAR/B1 Wdra anie Dyrektywy Azotanowej (91/676/ /EWG). Zadanie 3. Alterra, Nauki Przyrodnicze, Uniwersytet i O rodek Badawczy Wagenin-gen, Wageningen.

RAPORT o stanie rodowiska w Wielkopolsce w roku 2008. 2009. WIO , Pozna . ROCZNIK statystyczny rolnictwa i obszarów wiejskich. 2005. GUS, Warszawa.

ROTOWSKA A., 2003. Wzorcowy program działa dla obszarów szczególnie nara onych na azotany pochodzenia rolniczego z uwzględnieniem specyfiki regionów Polski i występujących proble-mów rolno rodowiskowych. Ministerstwo rodowiska Warszawa. [http://www.mos.gov.pl]. ZBIERSKA J.,KUPIEC J., 2005. Bilans fosforu w gospodarstwach rolnych na obszarze zlewni rzeki

Samicy Stęszewskiej. Rocz. AR Pozn. 365, Melior. In . rod. 26: 545-552.

TREND OF BALANCE AND NITROGEN BALANCE STRUCTURE IN SMALL-AREA FARMS

Summary. The 35 small-area farms situated in different parts of the Wielkopolska region were surveyed in 2004-2006. The size range of the selected farms was between 1.9 and 15.1 ha (mean 11.4 ha). The paper presents estimation results of nitrogen classical “farm gate balance” method-ology. Input considered nitrogen in bought products: fodders, fodder supplements, fertilizers, manures, animals and seed – sowing material. Output enclosed the nutrient in sale products: animals, animal products, crops, fodders and losses in production (dead animals). The results of nitrogen balance in small-area farms of different specialization and level production indicated the risk of the nutrient surplus in agro-ecosystem in comparison to output with agricultural products. The biggest amount of nitrogen in the studied farms included fertilizers and fodder supplements. The nitrogen “farm gate balance” showed surplus range –168.4-480.8 kg·ha-1 LU (mean 80.5 kg·ha-1 LU).

(11)

Adres do korespondencji – Corresponding address:

Jerzy Kupiec, Katedra Ekologii i Ochrony Środowiska, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu, ul.

Piątkowska 94 C, 60-649 Poznań, Poland, e-mail: [email protected]

Zaakceptowano do druku – Accepted for print: 9.02.2011

Do cytowania – For citation:

Kupiec J., 2011. Kształtowanie się salda i struktura bilansu azotu w małoobszarowych