• Nenhum resultado encontrado

Palavras que viajam com a cidadania: promoção da educação para o desenvolvimento

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2021

Share "Palavras que viajam com a cidadania: promoção da educação para o desenvolvimento"

Copied!
23
0
0

Texto

(1)

LIBRO DE RESÚMENES DEL XIII CONGRESO INTERNACIONAL

GALLEGO-PORTUGUÉS DE PSICOPEDAGOGÍA

(2)

LIBRO DE RESÚMENES DEL XIII CONGRESO

INTERNACIONAL GALLEGO

-

PORTUGUÉS DE

PSICOPEDAGOGÍA

M

ANUEL

P

ERALBO

U

ZQUIANO

A

LFONSO

B

ARCA

L

OZANO

A

LICIA

R

ISSO

M

IGUES

J

UAN

C

ARLOS

B

RENLLA

B

LANCO

L

EANDRO

S.

A

LMEIDA

B

ENTO

D

UARTE DA

S

ILVA

(3)

CÓMITE ORGANIZADOR

Presidentes

Alfonso Barca Lozano (Universidade da Coruña) Bento Duarte da Silva (Universidade do Minho)

Coordinadores

Juan Carlos Brenlla (Universidade da Coruña) Maria João Gomes (Universidade do Minho) Antonio López Castedo (Universidade de Vigo)

Vogais

Alexandra Araújo (Universidade do Minho) Alicia Risso (Universidade da Coruña)

Amparo Fernández (Univ. Pontificia, Sto. Domingo, Rep. Dominicana)

Fátima Morais (Universidade do Minho)

Humberto Morán (Centro Educación Adultos, A Coruña) Ignacio Navarrete (Universidad Católica de Montevideo) José Carlos Nuñez (Universidad de Oviedo)

Lia Raquel Oliveira (Universidade do Minho)

Luis Celeiro (Universidade de Santiago de Compostela) Mª Amalia Muñoz (Univ. de Santiago de Compostela) Mª Dolores Candedo (Universidade da Coruña) Mª Dorinda Mato (Universidade da Coruña) Manuel Deaño (Universidade de Vigo) Narciso de Gabriel (Universidade da Coruña) Palmira Alves (Universidade do Minho) Pedro Vega (Universidade da Coruña) Pilar Vieiro (Universidade da Coruña)

Radhamés Mejía (Univ. Pontificia de Sto. Domingo, Rep. Dominicana)

Reinaldo Matías Fleuri (Universidade de Santa Catarina, Brasil)

Ricardo Primi (Universidade de São Francisco, Brasil) Rocío Chao (Universidade da Coruña)

Susana Caires (Universidade do Minho)

CÓMITE CIENTÍFICO

Presidentes

Manuel Peralbo Uzquiano (Universidade da Coruña) Leandro Almeida (Universidade do Minho)

Vogais

Acácia Angeli (Universidade São Francisco, Brasil) Adelinda Candeias (Universidade de Évora) Adolfo Sarandeses (Universidade da Coruña)

Agustin Dosil (Universidade de Santiago de Compostela) Alfredo Campos (Universidade de Santiago de Compostela)

Ana Serrano (Universidade do Minho) Ana Tomás Almeida (Universidade do Minho) Anabela Cruz Santos (Universidade do Minho) Ángela Lera (Universidade da Coruña) Antonio Valle (Universidade da Coruña)

Bartolomeu Varela (Universidade de Cabo Verde) Bendita Donaciano (Universidade Pedagógica de Moçambique)

Carlos Fino (Universidade da Madeira)

Carmen Delia GarcíaFuentes (Universidade da Coruña) Cristina Ferreira (Universidade de Cabo Verde)

Daniel Nivagara (Universidade Pedagógica de Moçambique)

Doris Adriana Ramírez (Universidade de Antioquia) Edméa Santos (Universidade Estadual do Rio de Janeiro) Eduardo Barca Enríquez (Universidade da Coruña) Eduardo Fuentes (Universidade de Santiago de Compostela)

Emilio Veiga (Universidade de Santiago de Compostela) Feliciano Veiga (Universidade de Lisboa)

Fernando Gonçalves (Universidade do Algarve) Fernando Lara (Universidad de Burgos)

Florencio Vicente Castro (Universidade de Extremadura) Graça Carvalho (Universidade do Minho)

Iria Botana (Centro de Atención Temperá da Mancomunidade de Ordes, A Coruña)

Isabel Cabrita (Universidade de Aveiro) João Lopes (Universidade do Minho) Jorge García (Universidade da Coruña) José Augusto Pacheco (Universidade do Minho) José Luis Marcos (Universidade da Coruña)

José Paulino Castiano (Universidade Pedagógica de

Juan José Bueno (Universidade da Coruña)

Julio Antonio GonzálezPienda (Universidad de Oviedo) Jurjo Torres (Universidade da Coruña)

Laurinda Leite (Universidade do Minho) Licínio Lima (Universidade do Minho) Luisa Alonso (Universidade do Minho) Luísa Faria (Universidade do Porto)

Mª Adelina Guisande (Universidade de Santiago de Compostela)

Mª Carmen Sarceda (Universidade de Vigo) Mª do CéuTaveira (Universidade do Minho)

Mª Elizabeth Bianconcini (Pontifícia Universidade Católica de São Paulo)

Mª Isabel Fajardo (Universidad de Extremadura) Mª Luisa Gómez Taibo (Universidade da Coruña) Mª Pilar González Fontao (Universidade de Vigo) Manoel Baña (Universidade da Coruña)

Manuel García (Universidade da Coruña) Manuel Ojea (Universidade de Vigo)

Marco Silva (Universidade Estácio de Sá do rio de Janeiro)

Margarida Serpa (Universidade dos Açores) Maria Cristina Joly (Universidade de Brasília) Maria Helena Vieira (Universidade do Minho) Maribel Barreto (Universidade de Antioquia) Mário Simões (Universidade de Coimbra)

Mercedes González Sanmamed (Universidade da Coruña)

Miguel A. Santos (Universidade de Santiago de Compostela)

Miguel Muñoz (Universidade da Coruña)

Mónica Vilameá (Gabinete Logopédico, A Coruña) Montserrat Durán (Universidade da Coruña) Neves Arza (Universidade da Coruña) Octavio Henao (Universidade de Antioquia) Patricia Digón (Universidade da Coruña)

Patrícia Lupion (Pontifícia Universidade Católica do Paraná)

Paulo Dias (Universidade do Minho) Pedro Palhares (Universidade di Minho) Pedro Rosário (Universidade do Minho)

Pilar Fernández (Universidade de Santiago de Compostela)

Silvia López Larrosa (Universidade da Coruña) Suzana Caldeira (Universidade dos Açores) Teresa Sarmento (Universidade do Minho)

(4)

EDITA: REVISTA GALLEGO-PORTUGUESA DE PSICOLOGÍA Y EDUCACIÓN

EDICIÓN DIGITAL:SERINDOCS.L

CALLE DE LA IGLESIA,30-3,2ºD SADA 15160ACORUÑA

TLF.:678672031

XIIICONGRESO INTERNACIONAL GALLEGO PORTUGUÉS DE

PSICOPEDAGOGÍA.

MANUEL PERALBO,ALFONSO BARCA,ALICIA RISSO,JUAN

CARLOS BRENLLA,LEANDRO S.ALMEIDA Y BENTO DUARTE

ACORUÑA 2015

Nº DE PÁGINAS:1032

ISSN:1138-1663

IBIC:JNC:PSICOLOXÍA DA EDUCACIÓN

JMC:PSICOLOXÍA EVOLUTIVA

(5)

PRESENTACIÓN

C

HEGA UNHA NOVA EDICIÓN DO

C

ONGRESO

I

NTERNACIONAL

G

ALEGO

-P

ORTUGUÉS DE

P

SICOPEDAGOXÍA

.

D

E NOVO POÑEMOS A ANDAR ESTA DECIMOTERCEIRA EDICIÓN EN COLABORACIÓN

,

DENDE HAI PRETO DE VINTE ANOS

,

COA

U

NIVERSIDADE DE

M

INHO

.

É

VERDADE QUE CONSTITÚE UNHA CONVERXENCIA ACADÉMICA E QUE SUPÓN UNHA GRANDE

MOBILIZACIÓN DE PROFESIONAIS

,

DE ESTUDANTES E PROFESORES DOS DIVERSOS ÁMBITOS DO

E

NSINO

,

DA

P

SICOLOXÍA

,

DA

P

SICOPEDAGOXÍA E

,

EN XERAL

,

DAS

C

IENCIAS DA

E

DUCACIÓN

.

D

ENDE OS SEUS INICIOS

,

ALÁ POLO ANO

1995,

ESTE

C

ONGRESO DESTACOU POR VARIOS ASPECTOS QUE LLE SON PROPIOS

,

QUE O DEFINEN COMO ESPECÍFICO NO ÁMBITO DA

P

SICOPEDAGOXÍA E QUE PASAMOS BREVEMENTE A SINALAR

:

É

UN

C

ONGRESO ABERTO A TODOS OS PROFESIONAIS DOS DIFERENTES ÁMBITOS E NIVEIS DO ENSINO E APRENDIZAXE EN CONTEXTOS EDUCATIVOS

;

É

ABERTO A TODO TIPO DE ALUMNOS E ALUMNAS DAS

U

NIVERSIDADES DO

M

IÑO E DA

C

ORUÑA

,

ASÍ COMO DE OUTRAS UNIVERSIDADES E ÁMBITOS EDUCACIONAIS DO

E

STADO ESPAÑOL E PORTUGUÉS

;

É

MUTIDISCIPLINAR E

,

QUIZAIS POR ISTO

,

CADA VEZ MÁIS INCORPÓRANSE A ESTE

C

ONGRESO XENTES DE OUTRAS NACIONALIDADES

,

SOBRE TODO DE

A

MÉRICA E

A

FRICA

;

T

RATAMOS E ESTUDAMOS SEMPRE TEMÁTICAS QUE ESTÁN EN ESTREITA RELACIÓN COS PROCESOS DE ENSINANZA E APRENDIZAXE EN DIFERENTES CONTEXTOS EDUCACIONAIS

;

E

STE

C

ONGRESO CONSTITÚE UN FORO AXEITADO DE DIÁLOGO

,

DEBATE

,

ANÁLISE E TOMA DE DECISIÓNS SOBRE TODOS AQUELES ASPECTOS QUE AFECTAN AOS PROFESORES E ESTUDANTES DAS NOSAS INSTITUCIÓNS EDUCATIVAS

.

E

N RELACIÓN COS

C

ONGRESISTAS ASISTENTES

,

OBSERVAMOS NESTAS ÚLTIMAS EDICIÓNS DO

C

ONGRESO

,

A PRESENCIA DE PARTICIPANTES DE TODA A

E

SPAÑA

,

ASÍ COMO DOS PERTENCENTES Á

C

OMUNIDADE DE

P

AÍSES DA

L

INGUA

P

ORTUGUESA

(CPLP),

SOBRESAÍNDO SIGNIFICATIVAMENTE OS PARTICIPANTES DO

B

RASIL

;

SEN EMBARGO

,

TAMÉN SE REXISTRAN CONGRESISTAS DE

C

ABO

V

ERDE

,

A

NGOLA E

M

OZAMBIQUE E

,

AÍNDA

,

DE ALGÚNS OUTROS PAÍSES DA

A

MÉRICA

L

ATINA COMO A

R

EPÚBLICA

D

OMINICANA

,

V

ENEZUELA E

C

OLOMBIA

.

R

ECOÑECER QUE A EDUCACIÓN É UN FENÓMENO MULTIDISCIPLINAR

,

(6)

SINAL DE IDENTIDADE DA NOSA COMUNIDADE CIENTÍFICA

.

I

STO TEN O SEU REFLEXO NOS RELATORIOS E COMUNICACIÓNS CORRESPONDENTES ÁS

14

ÁREAS TEMÁTICAS QUE O ESTRUTURAN E QUE SON PÚBLICAS NA EDICIÓN DIXITAL

(

ACCESIBLE NA WEB

)

DO LIBRO DE RESUMOS DO CONGRESO

.

A

DEMAIS

,

E POR PRIMEIRA VEZ

,

AS ACTAS A TEXTO COMPLETO DE TÓDOLOS TRABALLOS PRESENTADOS PUBLICARANSE NUN NÚMERO EXTRAORDINARIO DA REVISTA DE ESTUDOS E INVESTIGACIÓN EN PSICOLOXÍA Y

EDUCACIÓN

.

S

EN DÚBIDA ISTO SUPÓN UN ESFORZO ENORME PARA OS ORGANIZADORES E

O COMITÉ CIENTÍFICO

,

PERO TAMÉN UN AVANCE IMPORTANTE PARA QUE

INCREMENTARÁ A PRESENCIA E IMPACTO DA NOSA COMUNIDADE CIENTÍFICA NO ÁMBITO INTERNACIONAL

.

N

ESE SENTIDO

,

ESTE

XIII

C

ONGRESO SERÁ TESTEMUÑA DO NACEMENTO DUNHA NOVA ASOCIACIÓN CIENTÍFICA

(ACIP),

CUXO OBXECTIVO É XUNTAR O SABER E OS ESFORZOS DOS INVESTIGADORES DESTA AMPLA COMUNIDADE INTERNACIONAL PARA FACER DA PSICOPEDAGOXÍA UN ÁMBITO CADA VEZ MÁIS RELEVANTE NO MUNDO ACADÉMICO E PROFESIONAL

.

A

ASOCIACIÓN CIENTÍFICA INTERNACIONAL DE PSICOPEDAGOXÍA

”,

CON SEDES NAS UNIVERSIDADES DE

M

INHO E A

C

ORUÑA DARÁ O SOPORTE CIENTÍFICO Á ORGANIZACIÓN DOS SUCESIVOS CONGRESOS

,

DARÁ SUPERVISIÓN CIENTÍFICA Á NOSA REVISTA

(

REIPE

)

E APOIARÁ O AVANCE DA INVESTIGACIÓN NESTE CAMPO CON PREMIOS Á INVESTIGACIÓN PSICOPEDAGÓXICA DE CALIDADE

.

R

EPRESENTA

,

POLO TANTO

,

UNHA INICIATIVA DE FUTURO

,

NA QUE A COMUNIDADE AQUÍ REPRESENTADA NESTE CONGRESO

,

PODA INCREMENTAR A

COLABORACIÓN E O IMPACTO DA SÚA PRODUCIÓN CIENTÍFICA DO QUE

,

SEN DÚBIDA

,

SE DERIVARÁN MELLORAS PARA A EDUCACIÓN NOS NOSOS PAÍSES E COMUNIDADES

.

C

OMO XA VEN SENDO TRADICIONAL

,

A

C

OMISIÓN

O

RGANIZADORA PUBLICARÁ EN INTERNET O LIBRO DE RESUMOS E AS GALERADAS DO NÚMERO EXTRAORDINARIO DA REVISTA COAS ACTAS A TEXTO COMPLETO DO CONGRESO

.

E

STAS SERÁN PUBLICADAS NO PRÓXIMO NÚMERO EXTRAORDINARIO DA NOSA REVISTA

(

REIPE

)

CUXO PASO AO FORMATO DIXITAL TEN REPRESENTADO UN AVANCE NOTABLE

,

TANTO ACADÉMICO COMO DE XESTIÓN

.

E

SPERAMOS QUE O NIVEL DOS CONFERENCIANTES E AS ACHEGAS DE TODOS OS CONGRESISTAS CUBRAN AS EXPECTATIVAS DOS QUE CONFIARON NESTE FORO PARA COMUNICAR OS RESULTADOS DA SÚA INVESTIGACIÓN

BENVIDOS

ACORUÑA,2DESETEMBRODE2015

OSPRESIDENTES DOSCOMITÉSCIENTÍFICO EORGANIZADOR

(7)

PRESENTACIÓN

L

LEGA UNA NUEVA EDICIÓN DEL CONGRESO INTERNACIONAL GALLEGO

-

PORTUGUÉS DE PSICOPEDAGOGÍA

.

D

E NUEVO PONEMOS A ANDAR ESTA DECIMOTERCERA EDICIÓN EN COLABORACIÓN

,

DESDE HACE CERCA DE VEINTE AÑOS

,

CON LA UNIVERSIDAD DE MINHO

.

E

S VERDAD QUE CONSTITUYE UNA CONVERGENCIA ACADÉMICA Y QUE SUPONE UNA GRAN MOVILIZACIÓN DE PROFESIONALES

,

DE ESTUDIANTES Y PROFESORES DE LOS DIVERSOS ÁMBITOS DE LA ENSEÑANZA

,

DE LA PSICOLOGÍA

,

DE LA PSICOPEDAGOGÍA Y

,

EN GENERAL

,

DE LAS CIENCIAS DE LA EDUCACIÓN

.

D

ESDE SUS INICIOS

,

ALLÁ POR EL AÑO

1995,

ESTE CONGRESO DESTACÓ POR VARIOS ASPECTOS QUE LE SON PROPIOS

,

QUE LO DEFINEN COMO ESPECÍFICO EN EL ÁMBITO DE LA PSICOPEDAGOGÍA Y QUE PASAMOS BREVEMENTE A SEÑALAR

:

E

S UN CONGRESO ABIERTO A TODOS LOS PROFESIONALES DE LOS DIFERENTES ÁMBITOS Y NIVELES DE LA ENSEÑANZA Y APRENDIZAJE EN CONTEXTOS EDUCATIVOS

;

E

S ABIERTO A TODO TIPO DE ALUMNOS Y ALUMNAS DE LAS UNIVERSIDADES DEL MINHO Y DE A CORUÑA

,

ASÍ COMO DE OTRAS UNIVERSIDADES Y ÁMBITOS EDUCACIONALES DEL ESTADO ESPAÑOL Y PORTUGUÉS

;

E

S MULTIDISCIPLINAR Y

,

QUIZÁS POR ESTO

,

CADA VEZ MÁS SE INCORPORAN A ESTE CONGRESO GENTES DE OTRAS NACIONALIDADES

,

SOBRE TODO DE AMÉRICA Y ÁFRICA

;

T

RATAMOS Y ESTUDIAMOS SIEMPRE TEMÁTICAS QUE ESTÁN EN ESTRECHA RELACIÓN CON LOS PROCESOS DE ENSEÑANZA Y APRENDIZAJE EN DIFERENTES CONTEXTOS EDUCACIONALES

;

E

STE CONGRESO CONSTITUYE UN FORO ADECUADO DE DIÁLOGO

,

DEBATE

,

ANÁLISIS Y TOMA DE DECISIONES SOBRE TODOS AQUELLOS ASPECTOS QUE AFECTAN A LOS PROFESORES Y ESTUDIANTES DE NUESTRAS INSTITUCIONES EDUCATIVAS

.

E

N RELACIÓN CON LOS CONGRESISTAS ASISTENTES

,

OBSERVAMOS EN ESTAS ÚLTIMAS EDICIONES DEL CONGRESO

,

LA PRESENCIA DE PARTICIPANTES DE TODA LA ESPAÑA

,

ASÍ COMO DE LOS PERTENECIENTES A LA COMUNIDAD DE PAÍSES DE LA LENGUA PORTUGUESA

(

CPLP

),

SOBRESALIENDO SIGNIFICATIVAMENTE LOS PARTICIPANTES DEL BRASIL

;

SIN EMBARGO

,

TAMBIÉN SE REGISTRAN CONGRESISTAS DE CABO VERDE

,

ANGOLA Y MOZAMBIQUE Y

,

AUN

,

DE ALGUNOS OTROS PAÍSES DE LA AMÉRICA LATINA COMO LA REPÚBLICA DOMINICANA

,

VENEZUELA Y COLOMBIA

.

R

ECONOCER QUE LA EDUCACIÓN ES UN FENÓMENO MULTIDISCIPLINAR

,

MULTIDIMENSIONAL Y DEPENDIENTE DEL CONTEXTO SOCIO

-

POLÍTICO

-

CULTURAL

,

ES UNA SEÑAL DE IDENTIDAD DE

(8)

NUESTRA COMUNIDAD CIENTÍFICA

.

E

STO TIENE SU REFLEJO EN LAS PONENCIAS Y COMUNICACIONES CORRESPONDIENTES A LAS

14

ÁREAS TEMÁTICAS QUE LO ESTRUCTURAN Y QUE SON PÚBLICAS EN LA EDICIÓN DIGITAL

(

ACCESIBLE EN LA WEB

)

DEL LIBRO DE RESÚMENES DEL CONGRESO

.

A

DEMÁS

,

Y POR PRIMERA VEZ

,

LAS ACTAS A TEXTO COMPLETO DE TODOS LOS TRABAJOS PRESENTADOS SE PUBLICARÁN EN UN NÚMERO EXTRAORDINARIO DE LA REVISTA DE ESTUDIOS Y INVESTIGACIÓN EN PSICOLOGÍA Y EDUCACIÓN

.

S

IN DUDA ESTO SUPONE UN ESFUERZO ENORME PARA LOS ORGANIZADORES Y EL COMITÉ CIENTÍFICO

,

PERO TAMBIÉN UN AVANCE IMPORTANTE QUE INCREMENTARÁ LA PRESENCIA E IMPACTO DE NUESTRA COMUNIDAD CIENTÍFICA EN EL ÁMBITO INTERNACIONAL

.

E

N ESE SENTIDO

,

ESTE XIII CONGRESO SERÁ TESTIGO DEL NACIMIENTO DE UNA NUEVA ASOCIACIÓN CIENTÍFICA

(

ACIP

),

CUYO OBJETIVO ES AUNAR EL SABER Y LOS ESFUERZOS DE LOS INVESTIGADORES DE ESTA AMPLIA COMUNIDAD INTERNACIONAL PARA HACER DE LA PSICOPEDAGOGÍA UNO ÁMBITO CADA VEZ MÁS RELEVANTE EN EL MUNDO ACADÉMICO Y PROFESIONAL

.

L

A

"

ASOCIACIÓN CIENTÍFICA INTERNACIONAL DE PSICOPEDAGOGÍA

",

CON SEDE EN LAS UNIVERSIDADES DE MINHO Y A CORUÑA DARÁ EL SOPORTE CIENTÍFICO A LA ORGANIZACIÓN DE LOS SUCESIVOS CONGRESOS

,

DARÁ SUPERVISIÓN CIENTÍFICA A NUESTRA REVISTA

(

REIPE

)

Y APOYARÁ EL AVANCE DE LA INVESTIGACIÓN EN ESTE CAMPO CON PREMIOS A LA INVESTIGACIÓN PSICOPEDAGÓGICA DE CALIDAD

.

R

EPRESENTA

,

POR TANTO

,

UNA INICIATIVA DE FUTURO

,

EN LA QUE LA COMUNIDAD AQUÍ REPRESENTADA EN ESTE CONGRESO

,

PODA INCREMENTAR LA COLABORACIÓN Y EL IMPACTO DE SU PRODUCCIÓN CIENTÍFICA DE LO QUE

,

SIN DUDA

,

SE DERIVARÁN MEJORAS PARA LA EDUCACIÓN EN NUESTROS PAÍSES Y COMUNIDADES

.

C

OMO YA VIENE SIENDO HABITUAL

,

LA COMISIÓN ORGANIZADORA PUBLICARÁ EN INTERNET EL LIBRO DE RESÚMENES Y LAS GALERADAS DEL NÚMERO EXTRAORDINARIO DE LA REVISTA CON LAS ACTAS A TEXTO COMPLETO DEL CONGRESO

.

E

STAS SERÁN PUBLICADAS EN EL PRÓXIMO NÚMERO EXTRAORDINARIO DE NUESTRA REVISTA

(

REIPE

)

CUYO PASO AL FORMATO DIGITAL HA REPRESENTADO UN AVANCE NOTABLE

,

TANTO ACADÉMICO COMO DE GESTIÓN

.

E

SPERAMOS QUE EL NIVEL DE LOS CONFERENCIANTES Y LAS APORTACIONES DE TODOS LOS CONGRESISTAS CUBRAN LAS EXPECTATIVAS DE QUIENES HAN CONFIADO EN ESTE FORO PARA COMUNICAR LOS RESULTADOS DE SU INVESTIGACIÓN

B

IENVENIDOS

A

CORUÑA,

2

DE

SETEMBRO

DE

2015

OS

PRESIDENTES

DOS

COMITÉS

CIENTÍFICO

E

ORGANIZADOR

M

ANUEL

P

ERALBO

,

L

EANDRO

S.

A

LMEIDA

,

A

LFONSO

B

ARCA

,

B

ENTO

D

UARTE

(9)

INDICE

Cómite Organizador ... 3

Cómite Científico ... 3

SEMINARIO DE INVESTIGACIÓN DÍA 2 DE SEPTIEMBRE DE 10 A 13 HORAS AULA: SALÓN DE GRADOS (PLANTA 1) ... 49

“Efectos sobre el nivel de estrés parental, funcionamiento y calidad de vida familiar de un programa de intervención para padres de niños con TEA” ... 50

Isabel García García, Manuel Peralbo Uzquiano ... 50

Esperando un diagnóstico: experiencias de padres de niños y niñas con sospecha de discapacidad ... 52

Samanta López, Silvia López-Larrosa y Manuel Peralbo ... 52

Aplicación del programa socioemocional CODIP-R en alumnos de primer curso de Primaria ... 54

Beatriz Echeverría, SilviaLópez -Larrosa , Paula Mendiri-Ruiz de Alda ... 54

Eficacia de los programas preventivos de los trastornos alimentarios en poblaciones adolescentes. .. 56

Belén Prieto Castaño, Juan Carlos Fernández Méndez, Rosa Marianela Salamea Nieto y María Ángeles González Fernández. ... 56

Afetividade no Ensino a Distância: Possibilidades e Limitações ... 58

Ana Lúcia Pereira; Laurinda Ramalho de Almeida ... 58

Evaluación de conocimientos y actitudes sobre neuromitos en futuros/as maestros/as ... 61

Adela Fuentes y Alicia Risso ... 61

De las disfunciones familiares a la exclusión social: un estudio piloto ... 62

Ania Justo, Alicia Risso, Anabel Gonzalez ... 62

Intervención logopédica sobre la comprensión lectora en una adolescente con síndrome de Down. ... 64

Samuel Sacido López ... 64

Intervención sobre el funcionamiento ejecutivo en un caso de TDAH: implicaciones en conciencia fonológica y lectura ... 65

Nuria Pérez Mariño ... 65

Relación entre funciones ejecutivas y conciencia fonológica en autismo: un estudio de caso ... 66

Yolanda Ares Comba... 66

Speech therapy intervention in pragmatic skills in late adolescence in a case with intellectual disabilities. ... 67

Ismael García Pallas ... 67

Speech therapy for stimulation of phonological skills in a case of developmental delay... 68

Pilar Noya Lameiro ... 68

(10)

Alba Boquete Jamardo ... 69

Estudio sobre la evaluación e intervención en la teoría de la mente en personas con síndrome de down ... 70

Iria Pintor García ... 70

Prueba de discriminación auditiva de los sonidos del habla. Prueba S. H. ... 71

Ángela Mª. Abad, Manuel García, Manuel Peralbo ... 71

Nuevas Tecnologías en la Logopedia: Valoración de un programa de intervención para niños con T.E.A. ... 72

Fátima Suárez Barrantes, Berta Mata Ares y Manuel Peralbo Uzquiano ... 72

Teoría de la Mente en personas con Síndrome de Asperger: estudio de caso... 73

Miriam Louro y Juan Carlos Fernández. ... 73

Relación familia - escola: caso concreto de alumnado con Dificultades de Aprendizaxe ... 74

Ana Parada Gañete ... 74

Calidad de vida y autodeterminación en Centros de Educación Ordinaria: un estudio de casos múltiples. ... 76

Jesús Miguel Muñoz-Cantero y Luisa Losada-Puente... 76

Factores mediadores en la adquisición y desarrollo de la autodeterminación en adolescentes con discapacidad intelectual ... 79

Luisa Losada-Puente y Manoel Baña Castro ... 79

Observatorio dos videoxogos galegos: proposta pedagóxica que recada os xogos dixitais elaborados en Galicia. ... 81

Silvia López Gómez ... 81

Eficacia de un entrenamiento en Funciones Ejecutivas sobre las Habilidades Matemáticas Básicas y la Conciencia Fonológica en niños de Educación Infantil... 83

Montserrat Durán Bouza, Tamara Álvarez Pedreira, Raquel Fernández Abella y Alejandra González Acuña ... 83

ÁREA 1: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE 17 A 19 HORAS AULAS 0/2, 0/3 Y 0/9 ... 85

AULA 0/9 ... 86

Keep Calm enfrenta a Vergonha – Contributos para um programa de Competências Sócio- ... 86

Carolina Raposo, Célia Barreto Carvalho, Marina Sousa, Suzana Nunes Caldeira ... 86

NECAS - A - CORES... 89

Sandra Machado Amaral, Célia Barreto Carvalho, Suzana Nunes Caldeira, Marina Sousa Universidade dos Açores (Portugal) ... 89

Inteligencia emocional en el alumnado de educación secundaria ourensano ... 91

Begoña Nieto Campos , Laura González Nieto... 91

Permanência, persistência e sucesso dos estudantes do ensino superior a distancia online... 93

(11)

Variables motivacionales implicadas en la actividad física en el alumnado de secundaria ... 95

Antonio López Castedo, Mª Esther López Pérez ... 95

La Inteligencia emocional en estudiantes gallegos de ESO ... 97

Alba Rodríguez Sarmiento, Lorena Fernández Rodríguez, Estela Armada Gordo ... 97

Motivación en el alumnado de educación secundaria en Galicia ... 99

Maria Del Mar González Rodríguez Carmen Calleja Lameiras... 99

A transdisciplinaridade nos processos do ensino e da aprendizagem no ensino fundamental ... 101

Ortenila Sopelsa, Regina Oneda Mello, Juliana Ansiliero, Jaqueline Ferrari. ... 101

Promoção de estratégias autorregulatórias com estudantes que apresentam trajetória de insucesso escolar ... 104

Lourdes Maria BragagnoloFrison[1] , Ana Margarida da Veiga Simão[2] , Amelia Rodrigues Nonticuri[3], Célia Artemisa Miranda[4] ... 104

Ensino de estratégias de escrita para a composição do texto argumentativo ... 107

Maria Prata, Sara Ferreira, Isabel Festas, Maria Helena Damião ... 107

A aprendizagem da escrita de textos com o Self-Regulated Strategy Development (SRSD) ... 109

Sara Ferreira, Maria Prata, Isabel Festas, Maria Helena Damião ... 109

AULA 0/2 ... 111

Dos significados à autorregulação: perspectivas de estudantes com trajetórias acadêmicas de insucesso ... 111

Ana Margarida da Veiga Simão¹, Lourdes Maria Bragagnolo Frison² , Amélia Rodrigues Nonticuri³ ... 111

Ensino explícito de estratégias de leitura no ensino básico ... 113

João Paulo Balula, Etelvina Miragaia ... 113

Aprender a aprender: competencia básica en el marco europeo de la educación obligatoria. ... 115

Santiago García Vázquez ... 115

Projetos de ensino e de aprendizagem multidisciplinares: relato e análise de propostas... 117

Letícia Savaris, Maria Teresa Ceron Trevisol, Márcia Salete Bomm Lazzarin ... 117

Experimentos teórico-metodológicos: exercitando uma psicopedagogia para a escrita de conceitos com alunos de pós-graduação em educação a partir dos estudos do imaginário... 120

Lúcia Maria Vaz Peres... 120

Impacto de las emociones morales sobre las estrategias de afrontamiento y sus consecuencias en la conducta alimentaria... 121

Carlota Villar Montero y Pablo Espinosa Breen ... 121

Eficácia do programa Cartas do Gervásio na promoção da autorregulação da aprendizagem em universidade brasileira ... 123

Soely A. J. Polydoro, Adriane Martins Pelissoni, Marilda A. Dantas, Pedro Rosário, Mariana do Carmo, Ana Raquel Cavanaghi, Eduarla R. V. Emilio ... 123

(12)

Relações entre a aprendizagem autorregulada e os fatos autobiográficos ... 126

Fabiane Puntel Basso, Lourdes Maria Bragagnolo Frison, Maria Helena Menna Barreto Abrahão ... 126

Habilidades cognitivas, autoeficacia y estrategias de aprendizaje: indicadores y determinantes del rendimiento académico en el alumnado de educación secundaria ... 128

Eduardo Barca Enríquez, Juan Carlos Brenlla Blanco, Manuel Peralbo Uzquiano, Leandro S. Almeida, Ana Porto Rioboo y Alfonso Barca Lozano... 128

Fluxos de Informação em Trabalho Colaborativo –Aplicações da Análise Estrutural de Redes ... 129

João Carvalho Sousa ... 129

AULA 0/3 ... 131

Valoración de la mnemotecnia de la palabra clave para el aprendizaje de vocabulario en euskera: listas cortas de palabras ... 131

Aitziber Goñi-Artola y María Ángeles González ... 131

Unha análise da interacción de aula a través do estudo de casos. ... 132

Andrea Fernández Sánchez ... 132

Valoración de la mnemotecnia de la palabra clave para el aprendizaje de vocabulario en euskera: listas largas de palabras ... 134

Aitziber Goñi-Artola y María Ángeles González ... 134

Terapia Asistida con Animales: apoyar las habilidades psicosociales en menores con discapacidad 135 Adriana Ávila Álvarez, Gabriel Torres Tobío, Octavio Villazala Roca, Mirian Vizcaíno Cela, Ana López-Cortón Facal. ... 135

Diferenças de gênero no estilo de atribuições causais e metas acadêmicas de universitários brasileiros ... 136

Suely Aparecida do N. Mascarenhas, Juan Carlos Brenlla e Alfonso Barca Lozano ... 136

CeAMatE – Um Programa de Promoção de Competências Matemáticas para Alunos de Engenharia ... 138

Maria Emília Bigotte de Almeida, Daniela Martins, Eliana Silveira ... 138

El aprendizaje del estudiante de acceso y primeros cursos de carrera universitaria evaluado a través de ocho indicadores... 139

Carmen Delia García-Fuentes de la Fuente, Nuria Manzano Soto. ... 139

Aprendizagem Autorregulada: estratégias de compreensão leitora... 141

Daiana Corrêa Vieira, Lourdes Maria Bragagnolo Frison, Ana Margarida Veiga Simão. ... 141

Lógica de empreendedorismo no Ensino Superior: Empreendedorismo de negócio e Empreendedorismo social ... 143

Rui Pedro Lopes & Cristina Mesquita ... 143

(13)

Programa de intervenção neuropsicológica REHACOG_ES: a arquitetura e desenvolvimentos da

versão portuguesa ... 145

Ana Paula Couceiro Figueira; Rui Paixão ... 145

A1P2 ... 148

Crenças de eficácia e envolvimento parentais: impacto no ajustamento social e académico de adolescentes ... 148

Luísa Faria & Marisa Costa ... 148

A1P3 ... 150

Bateria de Aptidões Cognitivas: Nova proposta de avaliação da inteligência na adolescência ... 150

Gina C. Lemos1 e Leandro S. Almeida ... 150

A1P4 ... 152

Escala de Expectativas de Autoeficácia na Carreira Médica: Construção e Validação... 152

Filipa Daniela Duarte, Luísa Faria ... 152

A1P5 ... 154

Motivación de los alumnos de Educación Primaria en aulas con metodología basada en proyectos . 154 Alba Martín Sánchez, Susana Rodríguez Martínez ... 154

A1P6 ... 157

Estrategias de self-handicapping en estudiantes universitarios. Diferencias en función de la variable curso ... 157

María del Mar Ferradás1, Carlos Freire1, Bibiana Regueiro1, Isabel Piñeiro1, Susana Rodríguez1 y Antonio Valle1 ... 157

A1P7 ... 159

Análise dos factores promotores do (in) sucesso escolar no início da escolarização em Moçambique. ... 159

Lina Elias Salomão ... 159

A1P8 ... 161

A corresponsabilidade na construção do conhecimento: inversão do protagonismo na educação ... 161

Ana Verônica dos Santos Calixto, Simone Maneira... 161

A1P9 ... 162

Promover Competências de Autorregulação na Escrita: estudo com alunos do 4.º ano ... 162

Raquel Azevedo, Julia Högemann, Anair Mello, Vera Oliveira, Ana Rita Nunes & Ana Rita Jesus ... 162

A1P10 ... 163

Promoção do engagement escolar em crianças Ciganas ... 163

Raquel Azevedo, Raquel Pereira, Armanda Pereira, Ana Rita Nunes, Rafaela Veiga & Clara Vieira ... 163

(14)

A1P11 ... 165

Um modelo gráfico das conceções dos professores sobre feedback de TPC ... 165

A1P12 ... 167

Implicaciones del aprendizaje cooperativo en Educación Secundaria Obligatoria. ... 167

Pablo Monico, Celestino Rodríguez ... 167

ÁREA 2: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 HORAS AULAS 0/4 Y 0/5 .... 169

AULA 0/4 ... 170

Praxe no Ensino Superior – um estudo comparativo entre instituições ... 170

Susana Pinho Botelho, Maria Mendes, Suzana Nunes Caldeira, Osvaldo Silva, Maria José D. Martins, Célia Barreto Carvalho... 170

Percepções dos Psicopedagogos Clínicos Relativas aos Casos De Dificuldades de Aprendizagem Escolar ... 172

Aline Paiva Pacheco, Thelma Helena Costa Chahini ... 172

Violencia escolar en los centros de educación secundaria en Ourense ... 174

Dolores Delfina Nieto Campos Ana González Nieto ... 174

Amor y Sexismo: una peligrosa relación en los y las adolescentes gallegos/as. ... 177

Yolanda Rodríguez-Castro, María Lameiras, Mª Victoria Carrera ... 177

Análisis de los discursos de los y las jóvenes sobre la violencia en las relaciones de pareja ... 180

Yolanda Rodríguez-Castro, Patricia Alonso Ruido ... 180

Aprendiendo a compartir, aprendiendo a decidir en Educación Infantil ... 183

Concepción Sánchez-Blanco ... 183

Violencia escolar en los centros de educación secundaria en Ourense ... 185

Dolores Delfina Nieto Campos, Ana González Nieto , Alba González Nieto ... 185

Relações interpessoais em uma instituição de ensino com internato: Conflitos e Mediações ... 188

Luciane Baseggio Vendruscolo, Ana Maria Pasinato Sandi, Ortenila Sopelsa... 188

Sexismo, comportamiento agresivo y desconexión moral en adolescentes ... 191

Estefanía Calvelo Muñiz, Pablo Espino Breen... 191

Diseño de un programa de actividades de juego para promover la satisfacción escolar ... 193

Pablo Marcos Cancelo, Antonio Valle Arias ... 193

Cibervíctimas del género ... 195

Alejandra Dobarro, Ellian Tuero, David Álvarez-García y Celestino Pérez ... 195

Los juegos populares como herramienta para la convivencia en los patios de recreo ... 197

Apolinar Varela ... 197

AULA 0/5 ... 199

(15)

María Lidia Platas Ferreiro ... 199

Coetáneos en el ámbito escolar y su actitud ante el consumo de drogas en menores de 10 y 11 años ... 201

María Lidia Platas Ferreiro ... 201

A Gestão de Conflitos e a Compreensão Emocional em Crianças do Pré-Escolar ... 202

Franco, Glória; Rodrigues, Eduína ... 202

Juventudes e Escola Básica ... 203

Miriam Pires Corrêa de Lacerda... 203

O alumando axudante como figura chave para a construción dunha convivencia positiva ... 205

Aixa Permuy Martínez, María José Méndez Lois, Felicidad Barreiro Fernández ... 205

Agresión en adolescentes y su relación con cogniciones, emociones y videojuegos violentos ... 208

Manuel Lemos, Pablo Espinosa ... 208

Intervención Asistida con Animales como formación ciudadana de niños: resolución de conflictos 210 Adriana Ávila Álvarez, María Victoria Lemos, Gabriel Torres Tobío, Mirian Vizcaíno Cela, Ana López-Cortón Facal ... 210

Perceções sobre Eficácia Negocial na Gestão de Conflitos nas Escolas ... 214

Ana Paula Monteiro, Pedro Cunha, Abilio Lourenço &Olímpia Paiva ... 214

Consultoria colaborativa: uma proposta de intervenção escolar ... 215

Leonardo Augusto Couto Finelli, Eliane Marques de Sousa, Gabrielle Ferreira Silva ... 215

Cybervictimización en Educación Secundaria Obligatoria: la realidad en el aula ... 217

Alejandra Dobarro, Ellian Tuero, Sandra Barreiro y David Álvarez-García ... 217

El bulling o acoso escolar, identificación y programas de intervención... 218

Carmen Delia García-Fuentes de la Fuente,Estrella Monelos Muñiz., Paula Mª Mendiri Ruiz de Alda. ... 218

ÁREA 3: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 HORAS AULA 0/6 ... 220

Escolha vocacional em adolescentes: contributos para um programa de competências sócio-emocionais ... 221

Sara Medeiros Soares, Suzana Nunes Caldeira, Marina Sousa & Célia Barreto Carvalho... 221

Percepción de autoeficacia, rendimiento académico y perfil vocacional en estudiantes de 4º de E.S.O. ... 223

Carmen Torres, Eulogio Real, Sabela Mallo, Raquel Mendez... 223

Estudo da escala de resposta de uma medida de exploração vocacional na infância ... 225

Íris M. Oliveira1, Maria do Céu Taveira2, e Erik J. Porfeli3 ... 225

E.S.C.L.O.S.A.: programa de orientación como ayuda al alumnado universitario en el EEES ... 228

(16)

Curación y almacenaje de fuentes de información académica, profesional e laboral para el módulo de

FOL. ... 230

César Pérez Rama ... 230

La utilización del blog en el módulo de Formación y orientación laboral: análisis de algunas propuestas ... 232

César Pérez Rama ... 232

Atitudes acerca do Aconselhamento Online e o Aconselhamento Face a Face ... 234

José Tomás da Silva, Teresa Sousa Machado, José Pacheco Miguel ... 234

Conciliar o trabalho com o estudo: Um estudo exploratório com estudantes do ensino superior ... 237

Cláudia Andrade ... 237

Una aproximación al perfil del responsable de formación en medianas y grandes empresas de Galicia ... 238

Eva M. Barreira Cerqueiras, Laura Rego Agraso, Raquel Mariño Fernández ... 238

“A Orientação Vocacional e Profissional no Ensino Superior em Moçambique”. Um estudo de caso (Sofala). ... 240

Júlio Chibemo (Msc.) e Fernando Canastra (PhD) ... 240

Perfil profesional das mulleres no sector financeiro de galicia ... 241

Mª Dolores Castro Pais, Ana Mª Porto Castro, Mª Josefa Mosteiro García ... 241

Miguel Ángel Nogueira Pérez, Cristina Ceinos Sanz ... 242

ÁREA 3: POSTERS PLANTA 0 ... 244

A3P1 ... 245

Orientação para o emprego e renda – Necessidades dos estudantes universitários brasileiros ... 245

Suely Aparecida do Nascimento Mascarenhas, Neves Arza Arza ... 245

ÁREA 4: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 AULA 0/8 ... 248

“Colorir para agir”: educar pela arte, para a paz ... 249

Catarina Santos, Ana Paula Cardoso, Ana Luísa Marcelino ... 249

De la naturaleza educativa de la educación teatral y de sus rasgos pertinentes ... 251

Manuel F. Vieites ... 251

Los Viewpoints y la formación del actor. Aspectos básicos ... 253

Óscar Codesido Breijo ... 253

El piano complementario en el conservatorio profesional de música: análisis y aportaciones. ... 255

Isabel Romero Tabeayo, Francisco César Rosa Napal ... 255

La expresión musical desde el desarrollo auditivo y vocal en educación primaria. ... 257

Francisco César Rosa Napal, Isabel Romero Tabeayo ... 257

De que modo os docentes universitários perspetivam a criatividade nas suas práticas docentes? Estudo em função da área curricular, do género e da idade. ... 259

(17)

Maria da Conceição R. Ferreira; Maria de Fátima Morais; Maria Fernanda Martins ... 259

Maria José Santos Cunha ... 260

Emoción para ensinar música: o percorrido dun profesor exemplo de boas prácticas ... 262

Lucía Casal de la Fuente ... 262

Investigar e divulgar os procesos de comunicación profesorado-alumnado a través do teatro... 264

Lucía Casal de la Fuente ... 264

Descripción y evaluación de un programa Mindfulness para fomentar la creatividad, empatía y autorregulación emocional ... 266

Olga Magaña Rodriguez, Margarita Pino-Juste ... 266

Proposta psicopedagógica em artes visuais ... 267

Aldicea Craveiro de Lima Ferreira, Ana Rosa Arias Gago Maria Almerinda de Souza Matos ... 267

Ensino em grupo de instrumentos musicais nas escolas públicas: mais que uma possibilidade, ... 269

Ana Roseli Paes dos Santos, Wilson Rogério dos Santos ... 269

Eficácia negocial, autoconceito e variáveis sociodemográficas: estudo realizado com o QENCE .... 271

Ana Paula Monteiro, Pedro Cunha, Abilio Lourenço &Olímpia Paiva ... 271

Educação artística no 1.º Ciclo do Ensino Básico: do que se determina ao que se faz... 272

Raquel Mateus, Maria Helena Damião & Maria Isabel Festas ... 272

ÁREA 5: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 HORAS AULAS 1/1 A 1/4 .... 273

AULA 1/1 ... 274

Enseñar y motivar al alumnado a través del teatro-cómic ... 274

Alfredo Blanco Martínez, Silvia Carro Vieites ... 274

ANCORAGEM – Um programa de psicoeducação para familiares de doentes com esquizofrenia .. 276

Joana Cabral, Carolina da Motta, Célia Barreto Carvalho, Suzana Nunes Caldeira ... 276

Programa de Promoção da Inteligência Emocional na Ansiedade Infantil ... 279

Marina Sousa, Joana Benevides, Célia Barreto Carvalho, Suzana Nunes Caldeira ... 279

Atacar será a melhor defesa? A influência das experiências precoces e da paranoia na agressividade dos jovens açorianos ... 282

Célia Barreto Carvalho, Carolina da Motta, Joana Cabral, Suzana Caldeira ... 282

Bem te Quero – Da Educação Parental à Promoção dos Direitos da Criança... 285

Sara Pacheco, Sara Tavares, Joana Amén, Beatriz Lopes, Marina Sousa, Suzana Nunes Caldeia, Célia Barreto Carvalho ... 285

Sintomatologia Depressiva e (In)satisfação Escolar ... 287

Joana Benevides, Marina Sousa, Célia Barreto Carvalho, Suzana Nunes Caldeira ... 287

Educación sexual: importancia de emociones, normas morales y conducta pasada ... 290

(18)

Aprendendo violão na educação básica: motivação de alunos nas aulas de Artes ... 292

Gaspar Rodrigues, Lorraine Tomáz... 292

A educação como empoderamento na ótica do desenvolvimento: uma discussão de modelos ... 295

Manuel Gonçalves Barbosa- ... 295

¿Cómo se enfrentan los padres al estrés que se genera ante la discapacidad de un hijo? ... 296

Lorena Fernández Rodríguez, Alba Rodríguez Sarmiento, Estela Armada Gordo ... 296

Imprevisibilidade familiar e perspectiva temporal de futuro: estudo da Retro-FUS para Portugal ... 298

Teresa Sousa Machado, Pedro Tiago Pereira, José Tomás da Silva, José Pacheco Miguel ... 298

Universidade Popular Túlio Espanca: O encontro entre a Universidade de Évora, a Educação Não Formal e o Alentejo ... 300

Nico, Nico,Tobias,Barnabé ... 300

AULA 1/ 2 ... 302

Janelas Curriculares de Educação Popular na Universidade de Évora: dar utilidade social ao conhecimento académico ... 302

Nico, Nico,Tobias,BarnabéRamalho,Lopes ... 302

Comunidade e Escola: Experiências Formativas na Educação Básica ... 305

Paulino Eidt, Celso Eidt. ... 305

Estrategias de afrontamiento en adolescentes gallegos ... 307

Antonio López Castedo , Mª Esther López Pérez ... 307

As conceções dos pais sobre o educador de infância em contexto hospitalar ... 309

Maria Serrão, Carolina Carvalho ... 309

Parentalidade e estilos educativos: Perspetivas de pais e crianças num estudo realizado em contexto pré-escolar... 311

Esperança Jales Ribeiro, Marta Mendonça Gomes Sara Alexandre Felizardo ... 311

Contar histórias de vida: um processo intercultural de conscientização e de aprendizagem ao longo da vida. ... 313

Ricardo Cardoso, Darlinda Moreira ... 313

Famílias, estudantes e desempenho escolar: contributos para a definição de um modelo compreensivo do sucesso académico ... 315

Diana L. Soares & Leandro S. Almeida ... 315

Patricia Correa, Patricia Carbia, Irene Crestar, Maria de Coo, Mª Ángeles Diz, Tamara Fernández. ... 317

Competências Pessoais, Sociais e Profissionais: um programa capacitador no GAAS de Polvoreira 319 Elisabete Costa, Marcia Aguiar, Ângela Guisse ... 319

Una aproximación a los estilos educativos parentales como prácticas socializadoras ... 322

(19)

A intersetorialidade como estratégia de implementação de políticas públicas ... 325

Lückmann, Luiz Carlos; Baldo, Luana Cristina ... 325

AULA 1/3 ... 328

Programa mais educação em cachoeiro de itapemirim, espírito Santo, brasil: desafios e possibilidades ... 328

Maria Deuceny da Silva Lopes Bravo Pinheiro, Alfredo Bravo Marques Pinheiro, António Gomes Ferreira... 328

Um meio de aproximação da família e alunos à escola através da matemática ... 330

Sofia Ramos e Lina Fonseca ... 330

“A Escolha é Tua”: um programa de intervenção socioeducativa em contexto escolar ... 333

Ana Guimarães, Ana Sílvia Albuquerque, Márcia Aguiar... 333

Experiências de vitimização de jovens adultos Portugueses... 335

José Tomás da Silva, Teresa Sousa Machado, José Pacheco Miguel, António Castro Fonseca .... 335

Influencia del entorno familiar y escolar en la práctica de actividad física ... 337

Natalia Abalde-Amoedo, Margarita R. Pino-Juste ... 337

Boas prácticas de conciliación nos tempos cotiáns da infancia en Galicia ... 339

Laura Varela Crespo ... 339

Educação, família e trabalho: a igualdade de género numa perspetiva legal de (re) conciliação... 341

Benilde Moreira... 341

Variables clave en el consumo del tabaco: una extensión de la TCP ... 343

Susana Rocha y Mar Durán... 343

MANTA DOS AFETOS: Uma abordagem dos afetos e sexualidade na primeira infância... 344

Carmo Cunha, Carina Parente, Luisa Santos ... 344

“Os contributos das escolas nacionais e internacionais para os desafios de uma sociedade globalizada ” ... 346

Ana Prata, Carlos Gonçalves... 346

Proceso diagnóstico de las familias con un hijo/a con TEA ... 347

Antía Cid Rodríguez , Silvia López Larrosa ... 347

Determinantes del rendimiento académico del alumnado repetidor de 5º y 6º de Primaria ... 348

Agustín Godás Otero, Mar Lorenzo Moledo, Diana Priegue Caamaño ... 348

AULA 1/4 ... 350

Efectos del programa ECO-FA-SE sobre la autoestima académica y la percepción de implicación familiar ... 350

Agustín Godás Otero, Mar Lorenzo Moledo, Julia Mª Crespo Comesaña ... 350

Onde ficam os pequenos enquanto os adultos participam de atividades políticas nos movimentos sociais? ... 352

(20)

Ticyane Madeira Cavalcanti ... 352

Educação para a Cidadania: Educação ou doutrinamento?... 353

Maria Helena Damião ... 353

Construção do quadro legal da educação pré-escolar de S. Tomé e Príncipe ... 355

Emília Vilarinho, Teresa Sarmento ... 355

Comunidade e Escola: Experiências Formativas na Educação Básica ... 356

Paulino Eidt, Celso Eidt ... 356

O restabelecer dos vínculos entre a ciência, escola e a comunidade através do pensamento complexo ... 357

Paulino Eidt, Ortenila Sopelsa ... 357

Una aproximación a los estilos educativos parentales como prácticas socializadoras ... 358

Ánxela Murillo Casas, Diana Priegue Caamaño y María do Carmen Cambeiro Lourido ... 358

ÁREA 5: POSTERS 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 PLANTA 0... 359

A5P1 ... 360

Actividad física extraescolar y rendimiento académico ... 360

Daniel Jardón Machado , Encarnación Sueiro Domínguez ... 360

A5P2 ... 361

Actividad física y deporte extraescolar: Rendimiento escolar e índice de masa corporal ... 361

Paula Cao Salgado Encarnación Sueiro Domínguez ... 361

A5P3 ... 362

Mitos del amor romántico ... 362

Noemí Giráldez Rodríguez , Encarnación Sueiro Domínguez ... 362

A5P4 ... 365

Educar para a convivência, aprender a cidadania. Desenvolver habilidades comunicacionais e de mediação em contextos educativos ... 365

Sílvia Cunha, Ana Maria Costa e Silva ... 365

A5P5 ... 367

Relações família-universidade, rendimento acadêmico e gênero no ensino superior brasileiro ... 367

Suely A. do N. Mascarenhas & Antônio Roazzi ... 367

A5P6 ... 370

Estudio bibliográfico sobre la eficacia del minfulness en el Desarrollo de una mejor imagen corporal y prevención de los trastornos alimentarios en adolescentes ... 370

Rosa Marianela Salamea Nieto, Juan Carlos Fernández Méndez, Belén Prieto Castaño y María Ángeles González Fernández. ... 370

(21)

Percepción del profesorado respecto a los efectos de la separación y divorcio ... 372

Beatriz Alonso, Andrea Montes, Francisca Fariña y Mª José Vázquez ... 372

ÁREA 6: COMUNICACIONES 2 DE SEPTIEMBRE DE 17 A 19 AULAS 2/1, 2/2, 2/3, 2/4, 2/5 374 AULA 2/1 ... 375

La formación del profesorado de educación secundaria en Italia y en España ... 375

OrnellaD’Aita, Ingrid Mosquera Gende ... 375

A formación do profesorado de Educación Primaria en lingua galega: perspectivas pedagóxicas e modelo de lingua ... 377

Estefanía Mosquera Castro ... 377

Materiais Psicopedagógicos: Os desafios da sua construção na Educação para a Saúde ... 379

Maria Freitas, Marina Sousa, Hélder Fernades, Sara Medeiros Soares, Sandra Amaral, Maria José Correia, Célia Barreto Carvalho, Suzana Nunes Caldeira ... 379

Palavras que viajam com a cidadania: promoção da educação para o desenvolvimento... 382

Angelina Sanches, Elza Mesquita, Ilda Freire-Ribeiro, Sofia Bergano ... 382

Concepciones del alumnado de grado de educación infantil sobre las matemáticas ... 384

María Dorinda Mato Vázquez, Rocío Chao Fernández ... 384

Actividades interdisciplinares de matemáticas y música para educación infantil ... 386

Rocío Chao Fernández, María Dorinda Mato Vázquez, Aurelio Chao Fernández ... 386

Reconstrução dos saberes docentes no ensino fundamental: Abordagem transdisciplinar ... 388

Ortenila Sopelsa, Paulino Eidt... 388

Recursos digitais na formação de professores de Ciências: alargamento de sentidos ... 391

Alessandra Rodrigues, Mikael Frank Rezende Junior, Rita de Cássia M. T. Stano ... 391

A identidade profissional de um formador de professores de Matemática ... 393

Christiane Novo Barbato, Maria Helena Silva Sousa Martinho ... 393

Avaliação e regulação da aprendizagem profissional na formação prática: Análise de perfis evolutivos... 395

Sara Barros Araújo, Ana Pereira Antunes... 395

Integration of artistic languages: continuing education Basic Education teachers... 398

Dorcas Weber ... 398

As práticas dos docentes e a cidadania ... 399

Jacinto Serrão , Maria Helena Salema ... 399

AULA 2/2 ... 401

Instrumentos de una investigación en desarrollo sobre el aprender a aprender: descripción y posibilidades ... 401

(22)

P

ALAVRAS QUE VIAJAM COM A CIDADANIA

:

PROMOÇÃO DA EDUCAÇÃO PARA O DESENVOLVIMENTO

Words travelling with citizenship: promoting education for development

A

NGELINA

S

ANCHES

,

E

LZA

M

ESQUITA

,

I

LDA

F

REIRE

-R

IBEIRO

,

S

OFIA

B

ERGANO

Instituto Politécnico de Bragança, Escola Superior de Educação

Contacto: Ilda Freire-Ribeiro ([email protected])

Resumen

A comunicação centra-se na apresentação de um projeto “Palavras que viajam com a

cidadania” que procura aprofundar a problemática que envolve a construção de práticas

de cidadania a promover pelos futuros professores e educadores e o desenvolvimento de

iniciativas que facilitem a sua aprendizagem. Salienta-se a relevância do mesmo para a

promoção de uma literacia cidadã, no quadro de uma educação para o desenvolvimento.

Conscientes que a cidadania global é um tema central no espaço educativo atual e da

responsabilidade de todos, entendemos envolver os formandos do 2.º ciclo de estudos,

dos cursos de formação de professores e de educadores na elaboração de recursos

pedagógicos, em diversos temas de cidadania global, que servirão de apoio às práticas

profissionais em contexto de trabalho, resultando num profícuo recurso pedagógico para

a educação de crianças dos 3 aos 12 anos de idade, em contextos escolares e

não-escolares. O principal objetivo do projeto consiste em contribuir para a construção uma

cultura de cidadania ativa na instituição de ensino superior em que nos integramos

procurando o desenvolvimento da participação dentro dos princípios de

responsabilização dos vários intervenientes. O projeto desenvolve-se em três

dimensões: (I) ao nível da equipa de investigação, (II) ao nível dos

formandos/investigadores, (III) ao nível da comunidade. Face aos desafios que este

projeto envolve, integra pesquisa de natureza teórica e empírica a partir da qual

procuraremos compreender de que modo os estudantes-investigadores envolvidos no

projeto constroem a sua literacia cidadã. Pretende-se, então, questionar

formandos/investigadores sobre as práticas em desenvolvimento nas instituições

educativas, sobretudo as que são, de facto, percebidas na sua vivência quotidiana em

contexto de estágio, assim como o seu papel e o papel dos outros agentes implicados

para a concretização da agenda da humanidade. A implementação do projeto está

planeada de forma a dar corpo a 6 fases consecutivas, mas igualmente integradas e

progressivas, sendo que cada uma delas será avaliada com recurso a metodologias

diversas, estando prevista a elaboração de um relatório de autoavaliação pela equipa

responsável do projeto e a verificação de um conjunto de indicadores de realização para

cada uma dessas fases. Os resultados serão analisados, em equipa de trabalho, pelos

investigadores os formandosinvestigadores envolvidos no projeto. Pretende-se que deste

trabalho se retirem leituras sustentadas na real (trans)formação das práticas promotoras

de uma cidadania ativa em diferentes contextos educativos.

(23)

Palabras clave: cidadania, materiais pedagógicos, educação, desenvolvimento Keys

words: citizenship, teaching materials, education, development

Abstract

This communication focuses on the presentation of a project "Words travelling with

citizenship" that seeks to deepen the problem involving the construction of citizenship

practices to be promoted by future teachers and educators and the development of

initiatives to facilitate its learning. We emphasize the relevance of the project in

promoting civic literacy as part of an education for development. Being aware that

global citizenship is a central theme in the current educational space and the

responsibility of us all, we mean to engage students of the 2nd cycle of studies of

teacher training courses and educators in the development of teaching resources in

various themes related to global citizenship, which will support the professional

practices in the workplace, resulting in a fruitful educational resource for the education

of 3-12-year-old children in school and non-school contexts. The main objective of the

project is to contribute to building an active citizenship culture in the higher education

institution in which we integrate, seeking a growth in participation within the principles

of accountability of the various stakeholders. The project is developed in three

dimensions: (I) at the level of the research team, (II) at the trainees / researchers level,

(III) at the community level. Given the challenges that this project involves it integrates

theoretical and empirical research from which we will try to understand how the

student-researchers involved in the project build their civic literacy. The aim is, then, to

ask students / researchers about the practice being developed in educational institutions,

especially those that are in fact perceived in everyday experience in training context, as

well as its role, and the role of the other agents involved, to the realization of

humankind's agenda. The project implementation is planned to give body to six

consecutive, but also integrated and progressive, stages, and each one will be evaluated

using different methodologies. A self-assessment report is expected to be presented by

the team responsible for the project and a set of indicators for each of these phases will

be checked. The results will be analyzed in team work, by researchers

traineesresearchers involved in the project. It is intended that from this work it will be

possible to derive information based on real (trans)formation of practices that promote

active citizenship in different educational settings.

Referências

Documentos relacionados

3 — Ramal de ligação e o troço de canalização que assegura o abastecimento predial de água, ou drenagem de águas residuais e pluviais, respectivamente compreendido, entre

Cristiana Maria Gomes de Castro Cláudia Alexandra Pereira de Castro Isabel Maria Barreira de Freitas Célia Marina Barbedo Coelho Ana Maria Dias da Costa Rodrigues Sónia

Despacho de 27 de março de 2013 REQUERIMENTOS DEFERIDOS Fernando Augusto Soares Sara Rute Baptista Magalhães Sandra Marisa Carvalho Mendes Tito Manuel Gomes de Sousa e Silva

Esta edição traz ainda informações sobre o treinamento realiza- do na Base de Distribuição e Armazenamento de Araucária-PR, destinado exclusivamente a equipe de vendas da

Ao longo dos últimos anos, propus algumas medidas de revisão da arquitetura das nossas regiões vinhateiras, em função de algo tão grandioso quanto inegável: a vontade da Natureza e

Por outro lado, há nematologistas que afirmam ser tal tipo de identificação impraticável nos testes em que genótipos com resistência quantitativa são usados para separar raças (ou

        Em  seu  livro  Espaço  e  Método,  Santos  (1985)  propõe  que  estrutura,  processo,  função  e forma,  considerados  dialeticamente,  sejam 

As evidências atuais sugerem que no início do processo de aprendizagem cabe a utilização do foco interno de atenção e, à medida que o indivíduo se torna mais experiente é