pISSN 1899-5241 eISSN 1899-5772
4(38) 2015, 747–756
mgr Katarzyna Łukiewska, Katedra Ekonomiki Przedsiębiorstw, Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, ul. Ocza-powskiego 4, 10-957 Olsztyn, Poland, e-mail: [email protected]
Abstrakt. Zasoby pracy są wa nym czynnikiem decydują-cym o konkurencyjno ci sektora. Celem podjętych bada była ocena przestrzennego skupienia zasobów pracy, przewag wydajno ciowych oraz przewag cenowo-kosztowych związa-nych z czynnikiem pracy w przemy le spo ywczym w krajach Unii źuropejskiej w latach 2ŃńŃ–2Ńń2. Otrzymane wyniki wskazują, e największe skupienia zasobów pracy występu-ją w Niemczech, Żrancji, Włoszech i w Polsce. Największe przewagi wydajno ciowe odnotowano w krajach starej Uź, głównie w Irlandii, Holandii, Belgii i Źanii. Ró nice w pro-duktywno ci pracy w przemy le spo ywczym krajów nowej Uź, w porównaniu ze starymi krajami członkowskimi, są jed-nak coraz mniejsze. Najbardziej znaczące przewagi koszto-wo-cenowe zaobserwowano w Irlandii i Holandii oraz w wie-lu krajach nowej Uź, które rekompensowały brak przewag wydajno ciowych ni szymi kosztami pracy. Nale ą do nich Polska, Bułgaria, Czechy, Łotwa, Litwa, Węgry i Rumunia.
Słowa kluczowe: konkurencyjno ć, produktywno ć, klastry, przemysł spo ywczy
WPROWADZENIE
Konkurencja jest jednym z podstawowych mechani-zmów ekonomicznych gospodarki rynkowej. Kon-kurowanie z innymi podmiotami, rozumiane jako ry-walizacja i współzawodnictwo o osiągnięcie korzy ci
związanych z funkcjonowaniem na rynku krajowym i międzynarodowym (Misala, 2Ńńń), stanowi nieodzow-ny element działania ka dego podmiotu. Konkurencyj-no ć jest pojęciem zło onym, gdy obejmuje pozycję, przewagi oraz strategie konkurowania. Wielowymiaro-wo ć tego zjawiska sprawia, e trudno badać wszyst-kie jego aspekty. Szczególnie istotna zarówno z nauko-wego, jak i praktycznego punktu widzenia jest analiza czynników warunkujących konkurencyjno ć przedsię-biorstw. Czynniki te podzielić mo na na zewnętrzne i wewnętrzne (Kusy, 2ŃŃ8). Misala i lusarczyk (ń999) do najwa niejszych czynników okre lających konku-rencyjno ć danej gospodarki i jej sektorów zaliczają – obok systemu społeczno-ekonomicznego i polityki ekonomicznej – tak e wielko ć, jako ć i strukturę zaso-bów produkcyjnych oraz efektywno ć ich wykorzysta-nia. Podstawowymi zasobami produkcyjnymi są praca i kapitał. Wielu ekonomistów zwraca jednak uwagę na szczególne znaczenie tego pierwszego (Mrówczy ska--Kami ska, 2Ńń3a).
Jednym z czynników związanych z zasobami pra-cy, który determinuje konkurencyjno ć sektora, jest ich geografi czne skupienie. Zdaniem Żigla i in. (2Ńń3) przestrzenna koncentracja zatrudnienia wiadczy o spe-cjalizacji działalno ci gospodarczej i jest przejawem występowania klastrów. Te z kolei są powszechnie uznawane za czynnik wywierający istotny wpływ na
ZASOBY I
PRODUKTYWNO
ŚĆ
PRACY
PRZEMYS
Ł
U
SPO
Ż
YWCZEGO KRAJÓW
CZ
Ł
ONKOWSKICH UNII EUROPEJSKIEJ
W
KONTEK
Ś
CIE
KONKURENCYJNO
Ś
CI SEKTORA
Katarzyna
Ł
ukiewska
konkurencyjno ć oraz innowacyjno ć. Ponadto wcze -niejsze badania wskazują (Juchniewicz, 2Ńń3), e ist-nieje statystycznie istotna zale no ć między rozmiarem klastrów przemysłu spo ywczego (mierzonym liczbą zatrudnionych w przetwórstwie ywno ci w danym kra-ju w relacji do zatrudnionych w przetwórstwie ywno-ci w całej Uź) a pozycją konkurencyjną tego sektora (mierzoną wielko cią udziału w wiatowym eksporcie).
Wa nym aspektem w kontek cie analizy przewag konkurencyjnych sektora jest nie tylko analiza wielko ci zaanga owanych zasobów pracy, ale równie okre lenie efektywno ci ich gospodarowania. Mrówczy ska-Ka-mi ska (2Ńń3b) podkre la, e efektywne wykorzystanie czynników produkcji przesądza o konkurencyjno ci rol-nictwa i całego sektora rolno- ywno ciowego w skali krajowej, a tak e międzynarodowej. Podstawową mia-rą efektywno ci wykorzystania zasobów jest produk-tywno ć. Rachunek produkproduk-tywno ci obejmuje relacje zachodzące między efektami produkcji a czynnikami zaanga owanymi w jej wytworzenie. Niektórzy ekono-mi ci, ekono-między innyekono-mi M. ź. Porter (2ŃŃń), uto saekono-miają produktywno ć z konkurencyjno cią. Autor ten stawia znak równo ci między konkurencyjno cią a produk-tywno cią. Porównanie wielko ci produkcji i wielko-ci zasobów pracy pozwala zidentyfi kować przewagi wydajno ciowe.
W literaturze przedmiotu (Olczyk, 2ŃŃ8) zwraca się równie uwagę na znaczenie kosztów pracy, traktując je jako mierniki efektywno ci kosztowo-cenowej. Zda-niem Zieli skiej-żłębockiej (2ŃŃ3) koszty pracy są dobrą kategorią oceny gałęzi, gdy obejmują zarówno płace, jak i narzuty na płace, zwłaszcza w formie obo-wiązkowych opłat na ubezpieczenia społeczne. Koszty pracy nie powinny być jednak porównywane między krajami w ujęciu bezwzględnym (Bartosik, ń999). Zde-cydowanie lepszym rozwiązaniem jest zestawienie łącz-nych kosztów pracy z wielko cią produkcji.
W wietle powy szych rozwa a wa nym zagadnie-niem jest identyfi kacja ródeł przewagi konkurencyjnej sektora związanych z czynnikiem pracy. Celem podję-tych bada była ocena przestrzennego skupienia zaso-bów pracy, przewag wydajno ciowych oraz przewag cenowo-kosztowych w przemy le spo ywczym krajów Unii źuropejskiejń w latach 2ŃńŃ–2Ńń2.
ń Ze względu na brak danych statystycznych w analizach
po-minięto Maltę i Luksemburg.
METODYKA BADAŃ
W pierwszym etapie bada dokonano oceny prze-strzennego zró nicowania zasobów pracy w przemy-le spo ywczym krajów Unii źuropejskiej. Źo oceny koncentracji zasobów pracy wykorzystano liczbę za-trudnionych. Następnie oceniono produktywno ć wy-korzystania nakładów pracy. W tym celu wykorzystano wska niki produktywno ci pracy, które wyra ają relację całkowitej ilo ci produkcji do ilo ci wykorzystywanych do jej wytworzenia zasobów pracy ludzkiej (Lis, ń999). Wielko ć produkcji w badaniu zastąpiono warto cią produkcji. Nakład pracy został natomiast wyra ony w jednostkach naturalnych (liczba zatrudnionych) oraz warto ciowo. Stąd obliczone w pracy wska niki pro-duktywno ci przyjęły następujące formułyŚ
V Z,
V KP
gdzieŚ V – warto ć produkcji, Z – zatrudnienie, KP –
koszty pracy.
Pierwsze podej cie pozwoliło okre lić, jaka czę ć warto ci produkcji przypada na jednego zatrudnionego i wskazuje na przewagi wydajno ciowe. Źrugie
podej-cie okre liło warto ć produkcji przypadającą na jedną jednostkę kosztów pracy zaanga owaną w jej wytwo-rzenie i pozwoliło zidentyfi kować przewagi cenowo--kosztowe.
Na podstawie wielko ci zatrudnienia oraz obliczo-nych wska ników produktywno ci pracy utworzono rankingi krajów Uź i dokonano ich klasyfi kacji według poziomu analizowanych zmiennych diagnostycznych. W tym celu wykorzystano dwa parametryŚ rednią aryt-metyczną (x̅) i odchylenie standardowe (S). Kraje
po-dzielono na cztery grupy typologiczne (Wysocki i Lira, 2ŃŃ3)Ś
• kraje o wysokim poziomie zmiennej diagnostycznejŚ
x ≥ x̅ + S,
• kraje o rednim poziomie zmiennej diagnostycznejŚ
x̅ + S > x ≥ x̅,
• kraje o niskim poziomie zmiennej diagnostycznejŚ
x̅ > x ≥ x̅ – S,
• kraje o bardzo niskim poziomie zmiennej diagno-stycznejŚ x < x̅ – S.
Źo oblicze wykorzystano dane pochodzące z bazy źurostat.
WYNIKI BADAŃ
żeografi czne skupienie zasobów pracy wskazuje na wy-stępujący w poszczególnych krajach potencjał, wiadczy o specjalizacji danego regionu i mo e się przyczyniać do poprawy pozycji konkurencyjnej sektora na rynku międzynarodowym. Przeprowadzona w tym zakresie analiza pozwoliła na zidentyfi kowanie czterech krajów członkowskich Uź o wysokim poziomie zatrudnienia w przemy le spo ywczym (tab. ń). Zdecydowanym li-derem były tu Niemcy. Na drugiej pozycji uplasowała się Żrancja. Kolejne miejsca zajmowały Włochy i Pol-ska, w których zatrudnienie było jednak ponad dwukrot-nie mdwukrot-niejsze ni w Niemczech. Łączdwukrot-nie we wskazanych czterech krajach anga owano ponad 56% zatrudnio-nych przy produkcji artykułów spo ywczych we wszyst-kich analizowanych pa stwach Uź. Wskazuje to na do ć silną koncentrację geografi czną przemysłu spo ywczego Uź. Źo grupy krajów o rednim poziomie zatrudnienia nale ały dwa krajeŚ Hiszpania i Rumunia. W pozosta-łych pa stwach odnotowano niski poziom zatrudnienia, tj. ni szy ni przeciętnie w Uź i jednocze nie nieprze-kraczający ń5% liczby zatrudnionych w Niemczech.
Rozpatrując zmiany poziomu zatrudnienia w latach 2ŃńŃ–2Ńń2, nale y zauwa yć, e w skali całej Uź były one niewielkie (wzrost o ń,Ń2%). Spo ród poszcze-gólnych krajów członkowskich największy relatywny wzrost zasobów pracy w 2Ńń2 r. w porównaniu z 2ŃńŃ rokiem odnotowano w Źanii (o ń2,ń5%). W tym samym okresie zmniejszenie zasobów zaobserwowano głów-nie w Bułgarii (8,52%), żrecji (7,85%) i na Słowacji (7,42%). W Polsce poziom zatrudnienia w przemy le spo ywczym był raczej stabilny (spadek o ń,6ń%).
Przewagi konkurencyjne wynikają tak e z efektyw-no ci gospodarowania zasobami pracy. Pod tym wzglę-dem przodowały kraje starej Uź (tab. 2). Liderem była Irlandia, kolejne pozycje zajmowały Holandia i Belgia. Z bada Pawlak (2Ńń3) wynika, e w Irlandii najkorzyst-niejsze, około dwukrotnie większe w porównaniu z Uź, efekty produkcyjne uzyskiwali zatrudnieni w przemy le piekarskim i mleczarskim. Natomiast w bran y owoco-wo-warzywnej i olejarsko-tłuszczowej wydajno ć pracy była o pand 2Ń% i 75% ni sza od redniej w Uź. W Ho-landii i Belgii wszystkie bran e przemysłu spo ywcze-go charakteryzowały się wydajno cią pracy wy szą ni
rednio we Uź, a najlepsze wyniki osiągano w tych krajach w bran y olejarsko-tłuszczowej, cukierniczej i mięsnej. Przeciętny poziom produktywno ci pracy, mierzonej warto cią produkcji sprzedanej na ń zatrud-nionego, odnotowano w kolejnych siedmiu krajach sta-rej UźŚ w Źanii, we Włoszech, w Żinlandii, Hiszpanii, Żrancji, Szwecji i w Austrii. Kolejne pozycje w rankin-gu zajęły kraje, w których poziom produktywno ci pra-cy okre lono jako niski, tj. Niempra-cy, żrecja, Portugalia, a następnie kraje nowej Uź. Spo ród nowych pa stw członkowskich najwy szy poziom produktywno ci pracy odnotowano w Słowenii i w Polsce. źfektyw-no ć wykorzystania nakładu pracy w tych krajach była znacznie ni sza ni w krajach starej Uź, ale ponad dwu-krotnie wy sza ni w krajach o najni szej produktyw-no ci pracy w przemy le spo ywczym, tj. w Rumunii i w Bułgarii.
Powszechnym zjawiskiem w krajach Uź była po-prawa produktywno ci pracy, chocia skala zmian była ró na. Pozytywnym symptomem jest to, e ró nice w produktywno ci pracy w przemy le spo ywczym krajów nowej Uź, w odniesieniu do starych krajów członkowskich, są coraz mniejsze. Największy wzrost produktywno ci pracy w latach 2ŃńŃ–2Ńń2 odnotowa-no na Słowacji (24,8Ń%), Litwie (24,79%), w Polsce (22,47%) i w Bułgarii (2ń,37%). Poprawa produktyw-no ci pracy w tych krajach była wynikiem zwiększonej produkcji sprzedanej, która dokonała się w warunkach zmniejszenia zatrudnienia. Takie relacje nale y jed-nak interpretować ostro nie, gdy warto ć produkcji zale y nie tylko od jej wielko ci, ale równie od cen transakcyjnych. Na poprawę produktywno ci pracy w przemy le spo ywczym w Polsce wskazują równie badania innych autorów. Z analiz Mroczka i Tereszczuk (2Ńń3) wynika, e wydajno ć pracy w polskim
Jednym z elementów decydujących o konkurencyj-nych przewagach cenowych są koszty pracy. Z przepro-wadzonych bada wynika, e rozkład produktywno ci pracy mierzonej warto cią produkcji na ń euro kosztów
kształtował się nieco inaczej ni produktywno ci pra-cy mierzonej wielko cią produkcji na ń zatrudnionego. Źo grupy wiodących w tym zakresie krajów nale ały kolejno Irlandia, Polska, Bułgaria i Holandia (tab. 3).
Tabela 1. Przeciętne zatrudnienie w przemy le spo ywczym w latach 2ŃńŃ–2Ńń2 (liczba osób)
Table 1. Average employment in food industry in 2ŃńŃ–2Ńń2 (number of persons)
Kraje Countries
Rok – Year rednia w latach
2ŃńŃ–2Ńń2 Mean in 2ŃńŃ–2Ńń2
Poziom Level
2ŃńŃ 2Ńńń 2Ńń2
Niemcy – żermany 872 588 887 5ń6 885 2Ń9 88ń 77ń
wysoki high
Żrancja – Żrance 626 Ń85 6Ń4 376 – 6ń5 23ń
Włochy – Italy 429 573 432 435 432 ń82 43ń 397
Polska – Poland 423 822 4ń4 548 4ń7 ŃŃ9 4ń8 46Ń
Hiszpania – Spain 37ń 267 365 9Ń4 36Ń 437 365 869 redni
average
Rumunia – Romania ń86 3ń7 ń87 942 ń85 463 ń86 574
Holandia – Netherlands ń27 238 ń25 275 ń26 Ń63 ń26 ń92
niski low
Czechy – Czech Republic – ńń5 236 ńń5 725 ńń5 48ń
Portugalia – Portugal ńńŃ Ń57 ńŃ9 Ń38 ńŃ4 2Ń9 ńŃ7 768
Węgry – Hungary ńŃ3 Ń68 ńŃ2 ńń3 ńŃ2 834 ńŃ2 672
Bułgaria – Bulgaria ńŃ2 926 99 3Ń6 94 ń55 98 796
Belgia – Belgium 95 3Ń2 96 Ń68 95 378 95 583
żrecja – żreece 95 29ń 89 934 87 8Ń6 9ń ŃńŃ
Austria – Austria 78 Ń23 77 54ń 79 363 78 3Ń9
Chorwacja – Croatia 66 ńń7 64 65Ń 64 268 65 Ńń2
Szwecja – Sweden 64 888 64 956 63 3Ń3 64 382
Źania – Źenmark 57 343 65 ń37 64 3ń3 62 264
Litwa – Lithuania 42 7ń5 4ń 95ń 4ń 843 42 ń7Ń
Słowacja – Slovakia 43 2Ń8 42 344 4Ń ŃŃ3 4ń 852
Irlandia – Ireland 37 58ń 38 865 39 225 38 557
Żinlandia – Żinland 38 225 38 ń32 38 5Ń2 38 286
Łotwa – Latvia 25 538 25 44Ń 25 959 25 646
Słowenia – Slovenia ń6 589 ń5 843 ń5 899 ń6 ńńŃ
źstonia ń3 9Ń7 ń3 95ń ń4 ń36 ń3 998
Cypr – Cyprus ń3 ń28 ń2 893 ń2 53Ń ń2 85Ń
Wielka Brytania – United Kingdom – – – – –
W skład drugiej grupy, charakteryzującej się rednim poziomem tak mierzonej produktywno ci pracy, we-szło osiem krajów członkowskich UźŚ Litwa, Belgia,
Włochy, Rumunia, Węgry, Hiszpania, Czechy i Łotwa. Niski poziom produktywno ci pracy mierzonej
warto-cią produkcji na ń euro kosztów pracy zaobserwowano
Tabela 2. Produktywno ć pracy mierzona warto cią produkcji na ń zatrudnionego w latach 2ŃńŃ–2Ńń2 (tys. euro na ń zatrud-nionego)
Table 2. Labour productivity measured by production per ń employee in 2ŃńŃ–2Ńń2 (thous. euro per ń employee)
Kraje Countries
Rok Year rednia w latach
2ŃńŃ–2Ńń2 Mean in 2ŃńŃ–2Ńń2
Poziom Level
2ŃńŃ 2Ńńń 2Ńń2
Irlandia – Ireland 57Ń,Ń2 584,99 599,65 585,ńŃ
wysoki high
Holandia – Netherlands 4Ń2,89 45Ń,ń4 462,44 438,35
Belgia – Belgium 39Ń,79 42Ń,62 428,3ń 4ń3,26
Źania – Źenmark 3ń9,72 3ŃŃ,82 33Ń,37 3ń6,8Ń
redni average
Włochy – Italy 26ń,98 279,2Ń 284,83 275,37
Żinlandia – Żinland 242,63 257,34 273,29 257,79
Hiszpania – Spain 239,26 262,42 269,Ń4 256,76
Żrancja – Żrance 228,87 256,3ń – 254,37
Szwecja – Sweden 225,4ń 247,33 266,88 246,37
Austria – Austria 2ńŃ,68 23Ń,Ń3 239,28 226,73
Niemcy – żermany ń77,75 ń87,58 ń93,87 ń86,44
niski low
żrecja – żreece ń33,Ń8 ń34,43 ń37,96 ń35,Ń9
Portugalia – Portugal ńń3,95 ń2ń,97 ń3Ń,46 ń2ń,98
Słowenia – Slovenia ńŃ5,82 ńń6,58 ńń3,53 ńńń,88
Polska – Poland 97,2ń ńńŃ,ń4 ńń9,Ń6 ńŃ8,74
Czechy – Czech Republic – ńŃ7,35 ńŃ6,4ń ńŃ6,88
Cypr – Cyprus ńŃ5,ń3 ńŃ6,76 ńŃ6,5Ń ńŃ6,ń2
źstonia 85,4Ń 95,Ńń 98,24 92,9ń
Węgry – Hungary 83,ńń 93,7Ń 96,77 9ń,ń8
Słowacja – Slovakia 72,54 83,88 9Ń,53 82,ńŃ
Litwa – Lithuania 68,63 83,46 85,64 79,ń8
Chorwacja – Croatia 65,77 69,98 67,ń3 67,62
Łotwa – Latvia 57,46 6ń,99 65,43 6ń,65
Rumunia – Romania 46,8ń 5Ń,92 52,39 5Ń,Ń4 bardzo niski
very low
Bułgaria – Bulgaria 38,33 42,5ń 46,52 42,33
Wielka Brytania – United Kingdom – – – – –
natomiast w Portugalii, źstonii, na Słowacji, w Wielkiej Brytanii, Źanii, Żrancji, Niemczech, Żinlandii i Austrii. Najni szy poziom produktywno ci pracy odnotowano w Słowenii, żrecji, Chorwacji, Szwecji i na Cyprze.
W analizowanym okresie odnotowano wzrost war-to ci produkcji przypadającej na ń euro kosztów we wszystkich krajach członkowskich Uź. Największą poprawę efektywno ci cenowo-kosztowej odnotowano
Tabela 3. Produktywno ć pracy mierzona warto cią produkcji na ń euro kosztów pracy w latach 2ŃńŃ–2Ńń2 (euro/euro)
Table 3. Labour productivity measured by production per ń euro labor costs in 2ŃńŃ–2Ńń2 (euro/euro)
Kraje Countries
Rok – Year rednia w latach
2ŃńŃ–2Ńń2 Mean in 2ŃńŃ–2Ńń2
Poziom Level
2ŃńŃ 2Ńńń 2Ńń2
Irlandia – Ireland ń2,58 ń3,4ń ń4,Ń6 ń3,35
wysoki high
Polska – Poland ńŃ,33 ńń,ń5 ńń,65 ńń,Ń6
Bułgaria – Bulgaria ńŃ,26 ńŃ,6Ń ńŃ,93 ńŃ,6Ń
Holandia – Netherlands 9,66 ńŃ,58 ńŃ,69 ńŃ,3ń
Litwa – Lithuania 9,Ń4 ńŃ,62 ńŃ,56 ńŃ,Ń8
redni average
Belgia – Belgium 9,49 ńŃ,Ń5 9,79 9,78
Włochy – Italy 9,25 9,9ń – 9,76
Rumunia – Romania 9,ń8 9,68 ńŃ,Ń7 9,65
Węgry – Hungary 8,7ń 9,5Ń 9,85 9,36
Hiszpania – Spain 8,ńŃ 8,76 9,ńŃ 8,65
Czechy – Czech Republic – 8,43 8,47 8,44
Łotwa – Latvia 8,24 8,47 8,58 8,44
Portugalia – Portugal 7,66 8,Ń7 8,6Ń 8,ńŃ
niski low
źstonia 7,5Ń 8,ń5 7,88 7,85
Słowacja – Slovakia 6,9Ń 7,86 7,96 7,57
Wielka Brytania – United Kingdom 7,4Ń – – 7,4Ń
Źania – Źenmark 6,6ń 7,25 7,87 7,24
Żrancja – Żrance 6,49 6,89 – 7,Ń2
Niemcy – żermany 6,66 6,96 7,Ń4 6,89
Żinlandia – Żinland 6,32 6,48 6,6ń 6,47
Austria – Austria 6,Ń3 6,55 6,5ń 6,37
Słowenia – Slovenia 5,64 6,24 6,ń2 6,ŃŃ
bardzo niski very low
żrecja – żreece 5,8Ń 5,88 6,22 5,96
Chorwacja – Croatia 5,7ń 6,ńŃ 6,Ń6 5,95
Szwecja – Sweden 5,68 5,78 5,9Ń 5,79
Cypr – Cyprus 5,Ńń 5,Ń9 5,25 5,ńń
w Źanii (ń9,ń4%), na Litwie (ń6,77%) i Słowacji (ń5,29%), a najmniejszą w Belgii (3,ń9%), Szwecji (3,85%), na Ło-twie (4,ń7%), w Żinlandii (4,59%) i źstonii (4,99%). W Polsce wzrost produktywno ci pracy był znaczący (ń2,78%) i wynikał z szybszego wzrostu warto ci pro-dukcji ni kosztów pracy.
W dalszym etapie bada zestawiono poziom zatrud-nienia oraz warto ci obu zastosowanych wska ników produktywno ci pracy w poszczególnych krajach Uź (rys. ń). Wysoką warto cią produkcji w przeliczeniu na ń zatrudnionego oraz w przeliczeniu na ń euro kosztów pracy wyró niała się Irlandia, w której jednak poziom zasobów pracy anga owanych w produkcję był relatyw-nie relatyw-niewielki. Podobna sytuacja dotyczyła tak e Ho-landii i Belgii. Na tej podstawie mo na stwierdzić, e w Irlandii, Holandii i w Belgii przewagi konkurencyjne przemysłu spo ywczego wynikały bardziej z wysokiej wydajno ci pracy i relatywnie niskich kosztów pracy ni koncentracji tego czynnika produkcji.
Niektóre kraje nowej Uź, w warunkach niskiej pro-duktywno ci pracy mierzonej warto cią produkcji na zatrudnionego, budowały pozycję konkurencyjną na ba-zie znacznie ni szej opłaty pracy. Przykładowo Polska i Bułgaria, w których odnotowano niską i bardzo niską produktywno ć pracy mierzoną warto cią produkcji na ń zatrudnionego, osiągnęły jednocze nie jedną z naj-wy szych w całej Uź warto ć produkcji w przelicze-niu na ń euro kosztów pracy. Podobne relacje mo na było odnotować tak e w Czechach, na Łotwie, Litwie, Węgrzech i w Rumunii. Polska jest ponadto jedynym krajem źuropy rodkowo-Wschodniej o wysokim po-ziomie zasobów pracy zaanga owanych w produkcję artykułów spo ywczych.
Relatywnie wysoką opłatę pracy, a w konsekwencji bardzo małą warto ć produkcji na ń euro kosztów pra-cy i jednocze nie przeciętny poziom produkcji na ń za-trudnionego odnotowano w Szwecji. Niewielka warto ć produkcji na ń euro kosztów pracy i przeciętny poziom
BE BG
CZ
DK DE
EE
IE
GR
ES FR
HR
IT
CY LV
LT HU
NL
AT PL
PT RO
SI SK
FI SE
0 2 4 6 8 10 12 14 16
0 100 200 300 400 500 600 700
:DUWRĞüSURGXNFMLNRV]W\SUDF\
7KZHYDOXHRISURGXFWLRQODERUFRVWV
:DUWRĞüSURGXNFMLSU]HFLĊWQH]DWUXGQLHQLH 7KHSURGXFWLRQYDOXHDYHUDJHHPSOR\PHQW
AT: Austria – Austria, BE: Belgia – Belgium, BG: Bułgaria – Bulgaria, HR: Chorwacja – Croatia, CY: Cypr – Cy-prus, CZ: Czechy – Czech Republic, DK: Dania – Denmark, EE: Estonia, FI: Finlandia – Finland, FR: Francja – France, GR: Grecja – Greece, ES: Hiszpania – Spain, NL: Holandia – Netherlands, IE: Irlandia – Ireland, LT: Litwa – Lithuania, LU: Luksemburg – Luxembourg, LV: Łotwa – Latvia, MT: Malta, DE: Niemcy – Germa-ny, PL: Polska – Poland, PT: Portugalia – Portugal, RO: Rumunia – Romania, SK: Słowacja – Slovakia, SI: Słowenia – Slovenia, SE: Szwecja – Sweden, HU: Węgry – Hungary, UK: Wielka Brytania – United Kingdom, IT: Włochy – Italy
Rys. 1. Poziom wska ników produktywno ci pracy oraz wielko ć zatrudnienia w przemy-le spo ywczym w krajach członkowskich Uź w latach 2ŃńŃ–2Ńń2.
ródłoŚ opracowanie własne na podstawie danych źurostatu.
Fig. 1. Level indicators of labour productivity and employment in food industry in the źU member states in 2ŃńŃ–2Ńń2.
produkcji na ń zatrudnionego wystąpiły w Źanii, Żran-cji, Austrii i w Żinlandii. W ród wymienionych krajów tylko we Żrancji poziom zatrudnienia w przemy le
spo-ywczym był wysoki.
Warto ponadto zwrócić uwagę na Niemcy, które osiągnęły słabe wyniki pod względem produktywno ci pracy, a ich przewaga konkurencyjna opierała się na największych w skali całej Uź zasobach pracy anga o-wanych w produkcję artykułów ywno ciowych.
PODSUMOWANIE
Zasoby pracy, zgodnie z teorią zasobową, przyczynia-ją się do osiągnięcia przez przedsiębiorstwa okre lonej pozycji konkurencyjnej na rynkach międzynarodowych. Przewaga konkurencyjna sektora związana z czynni-kiem pracy mo e wynikać z trzech aspektówŚ koncen-tracji zasobów, osiągnięcia przewag wydajno ciowych i/lub niskich kosztów pracy. Z przeprowadzonych bada wynika, e poszczególne kraje Uź ró nią się znacząco pod względem wskazanych ródeł konkurencyjno ci. Największy potencjał klastrowy przemysłu spo ywcze-go odnotowano w Niemczech, we Żrancji, Włoszech i w Polsce. W pierwszych dwóch krajach nie zaobser-wowano istotnych przewag konkurencyjnych związa-nych z wydajno cią i kosztami pracy. Na tej podstawie mo na wnioskować, e Niemcy i Żrancja budują pozy-cję konkurencyjną sektora spo ywczego, bazując głów-nie na wielko ci posiadanego potencjału przetwórcze-go. Rozpatrując efektywno ć gospodarowania zasobami pracy, mo na zauwa yć ogólne pierwsze stwo krajów starej Uź. W ród nich najlepsze wyniki osiągnęłyŚ Ir-landia, HoIr-landia, Belgia oraz Źania i to wła nie te kraje uzyskiwały największe przewagi wydajno ciowe nad pozostałymi krajami członkowskimi. Nale y jednak za-znaczyć, e ró nice między wydajno cią pracy w kra-jach nowej i starej Uź są coraz mniejsze. Zmniejszający się dystans Uź ń3 do najbardziej rozwiniętych krajów członkowskich Uź poprawia ich zdolno ć do konku-rowania na rynkach międzynarodowych. Największe przewagi kosztowo-cenowe w przemy le spo ywczym odnotowano ponownie w Irlandii i Holandii, a tak e w wielu krajach nowej Uź, które rekompensowały brak przewag wydajno ciowych ni szymi kosztami pracy. Nale ą do nich Polska, Bułgaria, Czechy, Łotwa, Litwa, Węgry i Rumunia. Warto jednak podkre lić, e zasoby pracy są wa nym, ale nie jedynym czynnikiem decydu-jącym o pozycji konkurencyjnej sektora. Warto byłoby
zatem przeanalizować równie inne czynniki, takie jak kapitał czy zdolno ć do wprowadzania innowacji.
LITERATURA
Bartosik, K. (ń999). Koszty pracy a atrakcyjno ć Polski dla inwestorów zagranicznych. WarszawaŚ INź PAN. źurostat (bez daty). Pobrano 27 pa dziernika 2Ńń4 zŚ httpŚ//
ec.europa.eu/eurostat/web/structural-business-statistics/ overview.
Żigiel, S., Kuberska, Ź., Kufel, J. (2Ńń3). Rola klastrów w konkurencyjnym rozwoju sektora rolno- ywno ciowe-go w Polsce. Raport. 92. Program Wieloletni 2Ńńń–2Ńń4. WarszawaŚ IźRiż .
Juchniewicz, M. (2Ńń3). Klastry a konkurencyjno ć przemysłu spo ywczego. WŚ I. Szczepaniak (red.) Monitoring i oce-na konkurencyjno ci polskich producentów ywno ci (3). Potencjał konkurencyjny – wybrane elementy (s. 83–ńŃŃ). WarszawaŚ IźRiż -PIB.
Juchniewicz, M., Łukiewska, K. (2Ńń2). Potencjał konkuren-cyjny przemysłu spo ywczego. Zagad. źkon. Roln., ń, 62–75.
Kusy, R. (2ŃŃ8). Przyczynowo-skutkowy model konkuren-cyjno ci przedsiębiorstwa. źkon. Mened ., 3, 57–66. Lis, S. (red.). (ń999). Vademecum produktywno ci.
Warsza-waŚ Agencja Wydawniczo-Poligrafi czna Placet.
Misala, J. (2Ńńń). Międzynarodowa konkurencyjno ć gospo-darki narodowej. WarszawaŚ PWź.
Misala, J., lusarczyk, B. (ń999). Ocena międzynarodowej konkurencyjno ci czynnikowej Polski w okresie trans-formacji w wietle wyników bada empirycznych. WŚ K. Budzkowski, S. Wydmus (red.), Handel zagraniczny – metody, problemy, tendencje. Materiały Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej. KrakówŚ Wyd. Aź w Krakowie. Mroczek, R., Tereszczuk, M. (2Ńń3). Wydajno ć pracy jako
jeden z elementów decydujących o międzynarodowej konkurencyjno ci polskiego przemysłu spo ywczego. Zesz. Nauk. SżżW Warsz. Probl. Roln. wiat., ń3(2), 5ń–58.
Mrówczy ska-Kami ska, A. (2Ńń3a). The workforce and its productivity in the food economy of the źU countries. J. Agribus. Rural Źev., 3(29), 85–ńŃŃ.
Mrówczy ska-Kami ska, A. (2Ńń3b). Wydajno ć pracy w gospodarce ywno ciowej w krajach Unii źuropejskiej. Rocz. Nauk. SźRiA, ń5(4), 285–29Ń.
Olczyk, M. (2ŃŃ8). Konkurencyjno ć. Teoria i praktyka. War-szawaŚ Wyd. CeŹeWu.
Porter, M. ź. (2ŃŃń). Porter o konkurencji. WarszawaŚ PWź. Szczepanik, I. (2Ńń4). System „konkurencyjno ć” –
wybra-ne aspekty teoretyczwybra-ne i empiryczwybra-ne. WŚ I. Szczepanik (red.) Monitoring i ocena konkurencyjno ci polskich pro-ducentów ywno ci (5). Synteza (s. 9–24). WarszawaŚ IźRiż -PIB.
Uran, R. (2ŃńŃ). Przemysł spo ywczy w procesie integro-wania z Unią źuropejską. WŚ R. Urban, I. Szczepaniak,
R. Mroczek (red.). Polski sektor ywno ciowy w pierw-szych latach członkostwa (Synteza) (s. 29–34). WarszawaŚ IźRiż -PIB.
Wysocki, Ż., Lira, J. (2ŃŃ3). Statystyka opisowa. Pozna Ś Wyd. AR im. Augusta Cieszkowskiego.
Zieli ska-żłębocka, A. (2ŃŃ3). Potencjał konkurencyjny pol-skiego przemysłu w warunkach integracji europejskiej. żda skŚ Wyd. Uż.
RESOURCES AND LABOUR PRODUCTIVITY OF FOOD INDUSTRY
IN
MEMBER STATES OF THE EUROPEAN UNION
IN THE CONTEXT OF COMPETITIVENESS
Summary. Labour resources are an important factor in competitiveness of the sector. The aim of the study was to evaluate the spatial concentration of labour resources, performance advantages and cost-price advantages that are associated with the work factor in the food industry in the źuropean Union in 2ŃńŃ–2Ńń2. The results indicate that the greatest concentration of labour re-sources exists in żermany, Żrance, Italy and Poland. The biggest performance advantage was observed in the old źU countries, mainly in Ireland, the Netherlands, Belgium and Źenmark. Źiff erences in labour productivity in the food industry, the new źU countries, in relation to the old member states, are getting smaller. The most signifi cant cost-price advantage was observed in Ireland and the Netherlands, and many of the new źU countries, which compensated for the lack of performance advantages of lower labour costs. These include Poland, Bulgaria, Czech Republic, Latvia, Lithuania, Hungary and Romania.
Key words: competitiveness, productivity, clusters, food industry
Zaakceptowano do druku – Accepted for print: 22.06.2015
Do cytowania – For citation
