PRINCIPAIS FIGURAS RETÓRICAS
Aliteración . Repetición dun son ou dunha sílaba para intensificar ou crear efectos rítmicos . A aliteración
pode ser onomatopeica.
Exemplo: " O ruído coa tempestade rouca rolando ...".
Anadiplose . Usar unha palabra ou frase na que remata un verso no comezo do seguinte. O uso continuado
de anadiploses denomínase concatenación. Exemplo: " Eu sentín frío. / era o frío da morte”. (anadiplose)
“Ás veces pensó en ti incluso vestida,/vestida de muller para a noite,/a noite que cambiou tanto na miña vida;/a miña vida, deixa que te desabotoe…” (concatenación)
Anáfora . Repetición dunha ou máis palabras ao comezo de cada verso. Exemplo: "Aquí vive o contento / aquí reina a paz."
Antítese ou contraste. Contraste de ideas ou conceptos opostos ou contrarios. Exemplo: " choran os xustos, gozan os culpables ."
Cando a antítese ou contraste é contradictoria ou incoherente, chamámoslle a este recurso Oxímoron.
Exemplo: un silencio enxordecedor.
E chamámoslle Paradoxa cando vai máis alá dunha frase; isto é, cando constitúen oracións.
Exemplo: vivo sen vivir en min/ e tan alta vida espero/ que morro porque non morro
Apóstrofe ou invocación. Apelación ou chamamento do falante a unha persoa real ou cousa personificada Exemplo: "Oh, Deus, onde estás ...".
Asíndeton. Supresión de nexos (conxuncións , etc.) dun verso, a fin de facer o texto máis rápido. Exemplo: " desmaiarse, atreverse , estar furioso ...".
Comparación. Relación de similitude establecida entre dous personaxes, obxectos, ideas ou conceptos
mediante os nexos ‘como’, coma, ‘cal’, ‘tal que’…
Exemplo: “Era tan grande coma seu irmán, quizais un pouco máis”.
Elipse. Omisión dunha parte do enunciado (suxeito, obxecto directo, verbo…) Exemplo: “Eu miraba o solpor, ela (miraba) as estrelas”.
Encabalgamento. Fenómeno rítmico consistente en completar no verso seguinte o dito no anterior. Exemplo: “Frío. As campás todas / da terra están dobrando”.
Enumeración ou acumulación. Sucesión de obxectos, calidades ou conceptos. Exemplo: “Áspero, tenro, liberal, esquivo...”
Epíteto. Adxectivo que expresa unha calidade inherente ao substantivo que modifica. Tamén chamamos
epíteto aos adxectivos antepostos aos substantivos.
Exemplos: “A verde herba “O lago cristalino”
Hipérbaton. Alteración (transposición) da orde tradicional da sintaxe. Exemplo: “do monte na ladeira / da miña man plantado teño / un horto”.
Hipérbole. Esaxeración das calidades con fins expresivos. Exemplo: “Galatea. É máis dura ca o mármore ás miñas queixas”
Imaxe. Son palabras e frases que lle permiten ao lector crear imaxes ou representacións mentais. As
imaxes axudan a que o lector visualice obxectos, ideas, etc. que o autor quere transmitir. Clasifícanse en: • Imaxes sensoriais: Relacionadas cos cinco sentidos.
• Imaxes afectivas (anímicas): Relacionadas cos sentimentos ou as sensacións internas. • Imaxes dinámicas: Relacionadas co movemento.
• Imaxes estáticas: Relacionadas coa quietude.
• Fusión de imaxes: Combinación de dúas ou máis imaxes nunha soa. Poden ser:
Sinestesia: Fusión nunha mesma expresión, de dúas ou máis imaxes sensoriais:“Os áureos sons”, “áspera fragancia”
Cenestesia: Fusión, nunha mesma expresión, de dúas ou máis imaxes afectivas: “O medo adormecíase coa súa calma”, “a angustia parece unha tristeza”
Kinestesia: Fusión, nunha mesma expresión, de dúas ou máis imaxes dinámicas: “Soben, baixa, arrástranse, perséguense, axítanse e rómpense…”
Interrogación retórica. Presentación dunha idea en forma interrogativa para enfatizala. En ocasións pode
ser máis unha afirmación vehemente ca unha pregunta. Trátase dunha pregunta que non espera ser respostada.
Exemplo: “Os teus ollos claros, ¿a quen llos volviches? / A túa quebrantada fe, ¿onde a puxeches?”.
Metáfora Consiste na identificación dun termo real (R) con outro imaxinario (I) entre os que existe unha
relación de semellanza ou analoxía. Tipos:
a) Metáfora simple ou Impura. Ten a estrutura R é I: os teus dentes (R) son pérolas (I).
b) Metáfora implícita ou Pura. Omítese o termo real (R), xa que vén implícito polo contexto: As pérolas da túa boca(I). O tambor do teu peito (I)(o corazón)
c) Metáfora Aposicional. Ten a estrutura R,I: Os teus dentes (R ), pérolas (I). / os teus beizos, pétalos perfumados.
d) Metáfora de Complemento de nome: Ten a estrutura R de I ou I de R: dentes(R ) de pérolas (I), voz de veludo, brazos de aceiro.
e) Metáfora Negativa. Ten a estrutura: Non I, R : non é inferno (R ), é a rúa (I)
f) Metáfora Descritiva. Ten a estrutura de sucesión: R, I,I…: Os teus dentes(R ), marfil( I), brancura(I), destellos de sol.
g) Metáfora Continuada. Ten a estrutura: R é I1; I1 é I2; I2 é I3: os teus dentes ( R) son pérolas (I1); as pérolas(I1) son pétalos de margarida(I2); os pétalos(I2) son ás de bolboreta(I3)
Metonimia. Designar unha cousa ou idea co nome de outra coa cal existe unha relación de dependencia
que pode ser de:
Causa-efecto: fíxolle daNo o sol (a calor do sol)
Contedor-contido: tomar unha copa (tómase o que hai dentro dela) Autor-obra: ten un Picasso na súa casa (un cadro pintado por Picasso) Lugar-produto: ponme un Rioja (un viño da Rioja)
Onomatopeia: son palabras cuxos sons están moi preto do son que intentan representar: bruídos, timbres,
clicks…
Exemplos: zas, zas (golpes) / tam, tam (tambor)/ muuuuu (vaca) / Boooommm! (estourido)
Paradoxa. Figura consistente no emprego de expresións ou frases que encerran unha contradición, ou ben,
aseveración inverosímil que se presenta con apariencia de verdadeira.
Exemplo: “morra contenta matando / pois xa vivín morrendo”
Paralelismo. Repetición da mesma estrutura sintáctica en varios versos, é dicir, disposición dos mesmos
con simetría.
Exemplo: e a carne que tenta cos seus frescos acios/ SUXEITO+NEXO+VERBO+CCI e a tumba que agarda cos seus fúnebres ramos.
Cando o paralelismo é semántico, isto é, cando está basado na significación das palabras, este pode ser: Sinonímico: utiliza palabras de significado equivalente entre si.
Antonímico ou antitético: utiliza palabras de significado oposto entre si.
Exemplos: “Nin xeme, nin canta, nin chora, nin ri…”. “A túa pupila é azul, e cando ris / A túa pupila é azul e cando choras” (paralelismos antitéticos).
Personificación ou prosopopeia. Adxudicación de caracteres ou trazos humanos a obxectos ou conceptos
non humanos.
Exemplo: “Conmovida polo seu choro / chorou a pedra”.
Pleonasmo . Repetición ou redundancia de significados ou conceptos. Exemplo: "Eu estaba voando polo aire ...".
Polisíndeton . Repetición de nexos (o contrario do asíndeton ). Exemplo: " E el riu, e cantou e tocou , e soñou ...".
Reduplicación: consiste na repetición nun mesmo verso ou frase das mesmas palabras. Exemplo: Non, o meu corazón non dorme/ Está esperto, esperto.
Retrúecano: consiste en repetir unha frase en sentido inverso co gallo de producir contraste. Exemplo: ¨1.Non hai camiño para a paz/ a paz é o camiño. 2. É mellor traballar para vivir que, vivir para traballar.
Símbolo. Expresión dun concepto abstracto por medio dun obxecto concreto. Diferénciase da metáfora
porque algúns símbolos posúen un carácter universal.
Sinécdoque: recurso que utiliza unha parte de algo para referirse a un todo.
Exemplo: traballar para gañar o pan. (non se refire só ao pan senón a todo o necesario para subsistir). Quedou con catro bocas que alimentar (catro fillos). Tamén pode considerarse un tipo de metonimia
ESQUEMA DE COMENTARIO LITERARIO. POESÍA
1. LECTURA REITERADA. Ler o texto ata entendelo ben, sen dúbidas. 2. LOCALIZACIÓN. Autor, obra á que pertece, contexto histórico e literario… 3. ANÁLISE DO CONTIDO:
Tema principal e temas secundarios.
Estrutura: como está organizado o poema, observar se se poden diferenciar varias partes relacionadas co contido.
4. ANÁLISE DA FORMA: consiste en explicar como se expresa o tema a través de todos os procedementos formais
que poidan aparecer.
4.1.Plano FÓNICO:
Métrica: medir os versos e determinar tipo de estrofa e rima.
Figuras retóricas fónicas: aliteración ou fonosimbolismo onomatopeia… 4.2. Plano MORFOSINTÁCTICO
a. Marco temporal: fixarse nos tempos verbais (se os verbos están en presente, pasado ou futuro e que pode significar isto: recordos, desexos, medos, incertidume…)
b. Actitude do autor: persoa gramatical que utiliza (eu,ti…), referencias a outras persoas.
c. Ritmo do texto: moitos adxectivos dan un ritmo lento, se predominan os verbos o ritmo é rápido. d. Colocación dos adxectivos: epítetos diante (subxectividade), posposto (máis obxectividade) e. Sintaxe: tipos de oracións que utiliza: simples (maior sinxeleza expositiva) / compostas (máis
complexidade)
f. Figuras retóricas morfosintácticas: anadiplose, anáfora, asíndeton, elipse, encabalgamento,
epífora, hipérbaton,paralelismo,polisíndeton, reduplicación…
4.3. Plano SEMÁNTICO
a) Observar que tipo de palabras predominan (substantivos, adxectivos, verbos) e por que. Campos semánticos en relación co tema, sinónimos, antónimos…
b) Figuras retóricas semánticas: antítese, comparación, enumeración, epíteto, hipérbole, imaxe,metáfora, metonimia, paradoxa, personificación, pleonasmo, símbolo, sinécdoque…
5. CONCLUSIÓN. Realizar un pequeno comentario no que expliquemos en que medida o texto comentado é un
exemplo das características da obra do autor, dos temas que trata ou do movemento literario e social no que se enmarca. Falar ademais da impresión causada polo texto, fundamentándonos sempre nos datos que tiramos da análise realizada.
6. O comentario consiste nun texto redactado, onde, de maneira coherente, aparecen analizados todos os aspectos arriba sinalados e que teñen importancia no texto. Non se trata de buscar figuras ou contar versos. Tampouco consiste en realizar un esquema con todo o que se atopou.
