σειρά
ψυχαναλυτικής ψυχιατρικής
1
ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ
ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
I V .Χ.Σ.
Ιεροδιακόνου
εκδόσεις
μαστορίδη
μιαν επαναστατική ώθηση στην ανθρώπινη σκέψη. Γεγονότα και συναισθήματα αντιφατικά και ανεξήγητα βρήκαν, τη δική τους λογική. Ο καινούργιος μίτος μέσα στο λαβύρινθο του νου δεν μετέτρεψε μόνο τη φυσιογνωμία της Ψυχολογίας, α λλ5 επηρέασε στη διάρκεια του αιώνα μας, άμεσα ή έμμεσα, όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης διανόησης, —- από Γην Τέχνη και τη Φιλοσοφία μέχρι την Αρχιτεκτονική, την Πολιτική ή και τις Δημόσιες σχέσεις. Η Σειρά Ψυχαναλυτικής Ψυχιατρικής έχει ως στόχο την πα ρουσίαση ψυχαναλυτικού υλικού, θεωρητικού και κλινικού, προ» ερχόμενου από την Ελληνική πραγματικότητα, που θα είναι πρα κτικά χρήσιμο στους Ελληνες Ψυχιάτρους, αλλά και άλλους Γ ι ατρούς, Νοσηλευτές, Ψυχολόγους, Χοινοονικούς Aerroupyc ύς, κα θώς και Εκπαιδευτικούς, Παιδαγωγούς, Επιμελητές Ανηλίκων, Νομικούς, Δογοθεραπευτές, Εργοθεραπευτές κ.ά. ... το κείμενο ευανάγνωστο και εύληπτο και για κάθε ενδι αφερόμενο" μη ειδικό αντανακλά τα ψυχικά προβλήματα και τις συγκρούσεις μέσα στις Ελληνικές οικογενειακές και κοινωνικές συνθήκες και ; >ν ιδιαίτερο πολιτισμικό περίγυρο.
νήθηκε στη Λευκωσία και μετά την α ποφοίτηση από το Παγκύπριο Γυμνά σιο σπούδασε Ιατρική στο Πανεπιστή μιο Αθηνών. Μετεκπαιδεύτηκε στα Πανεπιστήμια Λονδίνου και Βοστώ- νης και απέκτησε τις ειδικότητες της Ψυχιατρικής και Παιδοφυχιατρικής με ιδιαίτερη απασχόληση στις ψυχαναλυ τικές ψυχοθεραπείες. Εργάζεται στο Πανεπιστήμιο Θεσ σαλονίκης από το 1958 και εκλέχθηκε Τακτικός Καθηγητής Ψυχιατρικής το 1978. Από το 1981 είναι επίσης Επισκέ πτης Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Βοστώνης. Οι ενέργειές του για προαγωγή της Ψυχικής Υγείας χρονολογούνται από το 1958 όταν ανέλαβε την ευθύνη του πρώτου πανεπιστημιακού Ιατροπαιδα- γωγικού Σταθμού της χώρας (στο
νο-Ψυχοθεραπευτικού Ιατρείου ενηλίκων (ΑΧΕΠΑ, 1960). Οργάνωσε την πρώτη μέσα σε κρατικό Γενικό Νοσοκομείο ανοικτή Ψυχιατρική Κλινική στην Ελ λάβα (Αλεξανδρούπολη, 1978) και στη συνέχεια ανάλογη Κλινική στο πανε πιστημιακό νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ Θεσ σαλονίκης, της οποίας είναι και σήμε ρα Διευθυντής. Εδημιούργησε τον α ποκεντρωμένο θεσμό της Κινητής Μο νάδας Ψυχικής Υγείας για κάλυψη της υπαίθρου ολοκλήρου Νομού, που υλο- ποιήθηκε με κονδύλια της ΕΟΚ στις αρχές του 1981 στο Νομό Έβρου και από το 1986 στην ύπαιθρο του Νομού Θεσσαλονίκης. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα στράφηκαν στην ψυχαναλυτική ψυχο θεραπεία, την παιδοψυχιατρική και την κοινωνική ψυχιατρική και απέδω σαν πάνω από 200 μελέτες, πολλές δη μοσιευμένες σε γνωστό διεθνή περιο δικά. Έχει εκδόσει με συναδέλφους του το Σύγγραμμα «Ψυχιατρική» του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου και έχει Οργγράψςι.. κεφάλαια στο European Handbook of Psychiatry, στο Life Stress and illness, στα Σύγχρονα Θέ ματα Παιδοψυχιατρικής κ.ά. Σε κυ κλοφορία βρίσκεται το βιβλίο του << Ψυχαναλ υτική Ψυχοθεραπεία» και υπό έκδοση τα «Ψυχικά προβλήματα στα Παιδιά». Υπήρξε Πρόεδρος της Ψυχιατρικής - Νευρολογικής Εταιρείας Βορείου Ελ λάδος, Διευθυντής του Τομέα Κοινω νικής Ιατρικής και Ψυχικής Υγείας ΑΠΘ και μέλος πολλών επιστημονι κών εταιρειών, όπως του Βασιλικού Κολλεγΐου Ψυχιάτρων της Μεγάλης Βρετανίας, της Αμερικανικής Εταιρεί ας Προαγωγής της Ψυχοθεραπείας, της Ιατροψυχολογικής Εταιρείας των Παρισίων, της Παγκόσμιας Εταιρείας Κοινωνικής Ψυχιατρικής, της Δ ιε θνούς Εταιρείας Ομαδικής
Επιμέλεια σειράς: Καθηγητής Χ.Σ. Ιεροδιακόνου
ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ
ΘΕΩΡΙΑ ΚΑΙ ΠΡΑΞΗ
ΧΑΡΑΛΑΜΠΟΣ Σ. ΙΕΡΟΔΙΑΚΟΝΟΥ Τακτικός Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Επισκέπτης Καθηγητής Ψυχιατρικής Πανεπιστημίου Βοστώνης Εκδόσεις Μαστσρίδη Θεσσαλονίκηγια τη συμπόρενση στα φοιτητικά χρόνια, τη συμπαράσταση στα δύσκολα χρόνια, την καρτέρια σταχρονοβόρα συγγραφικά
ΕΧΟΥΝ ΕΚΔΟΘΕΙ: 1. Ψυχαναλυτική Ψυχοπαθολογία: Θεωρία και Πράξη Χ.Σ. Ιεροδιακόνου 2. Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία: Κείμενα και Περιπτώσεις Χ.Σ. Ιεροδιακόνου ΕΤΟΙΜΑΖΟΝΤΑΙ: Ψυχικά προβλήματα στα Παιδιά Χ.Σ. Ιεροδιακόνου και συνεργάτες Η τεχνική της ατομικής Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας Χ.Σ. Ιεροδιακόνου Ο Ψυχιατρικός Τομέας του Γ ενικού Νοσοκομείου Χ.Σ. Ιεροδιακόνου, Α. Ιακωβίδης, Σ. Κανταράκιας © Χ.Σ. Ιεροδιακόνου, 1988, 1990 Πλ. Αριστοτέλους 4, Θεσ/νίκη 546 23 Απαγορεύεται η φωτογραφική, ηλεκτρονική ή με οποιοδήποτε μέσο αναπαραγωγή μέρους ή ολόκληρου του βιβλίου χωρίς την άδεια του συγγραφέα. Κεντρική Διάθεση: Εκδόσεις Μαστορίδη Μακεδονίας 57, Θεσσαλονίκη 546 44 Τηλ. 843.934, 855.012
ΠΡΟΛΟΓΟΣ ... 11 ΕΙΣΑΓΩΓΗ ... 15 Α. ΓΕΝΙΚΑ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ 1 ΒΑΣΙΚΕΣ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ ΚΑΙ ΨΥΧΟΣΕΞΟΥΑΛΙΚΑ ΣΤΑΔΙΑ ... 21 Τα ένστικτα και οι ιδιότητες τους — Η «παιδική σεξουαλικότητα» — Ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη του ατόμου — Το στοματικό και το πρωκτικό στάδιο — Η φαλλική και η λανθόνουσα περίοδος. 2. Οϊ ΘΕΩΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΟ ΕΝΣΤΙΚΤΟ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΤΙΚΟΤΗΤΑΣ .... 49 3. ΣΤΙΣ ΣΥΜΠΛΗΓΑΔΕΣ ΤΗΣ ΕΦΗΒΕΙΑΣ: ΜΙΑ ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ... 65 Προς μια νέα ταυτότητα — Η εφηβική «επαναστατικότητα» — Η σεξουαλικότητα της εφηβείας — Οικογενειακές και κοινωνικές σχέσεις. ίΟ Ψ Υ Χ ΙΚ Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ ΚΑΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΑΜΥΝΑΣ ... 83 Η δομή της προσωπικότητας — Η ευάλωτη προσωπικότητα — Η ψυχική σύγκρουση — Μηχανισμοί άμυνας. 5. Η ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ ΚΑΙ Η ΕΠΙΔΡΑΣΗ ΤΗΣ ΣΤΗΝ ΨΥΧΙΚΗ ΠΑΘΗΣΗ ... 99 Η δομή της Ελληνικής οικογένειας — Κοινωνικο-οικονομικές και πολιτισμικές συνθήκες — Ψυχικές εκδηλώσεις και η εξέλιξή τους. Β. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΨΥΧΟΝΕΥΡΩΣΕΩΝ 6. Η ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΑΓΧΩΔΟΥΣ ΝΕΥΡΩΣΗΣ ... 111 Ψυχοδυναμική Ψυχοπαθολογία — Ψυχαναλυτική ερμηνεία — Ψυχοφυσιολογία — Θεραπευτικοί χειρισμοί.
Ψυχαναλυτική Ψυχοπαθολογία — Ψυχοδυναμική εξέλιξη της φο βικής προσωπικότητας — Ψυχοθεραπεία. 8. Ο ΦΟΒΟΣ ΤΗΣ ΠΑΡΑΦΡΟΣΥΝΗΣ: ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΜΕΛΕΤΗ ... 133 Οι έννοιες «Ψυχική Υγεία» και «Παραφροσύνη» — Ψυχοπαθολο- γικό υλικό — Ψυχοπαθολογικά συμπεράσματα — Ψυχαναλυτική συζήτηση. 9. Η ΦΑΙΝΟΜΕΝΟΛΟΓΙΑ ΚΑΙ Η ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΤΗΣ ΨΥΧΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΗΣ ΝΕΥΡΩΣΗΣ ... 151 Φαινομενολογική Ψυχοπαθολογία — Ψυχοδυναμική Ψυχοπαθο λογία — Ψυχαναλυτική ερμηνεία — Θεραπευτικοί χειρισμοί. 10. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΕΡΜΗΝΕΙΑ ΤΩΝ ΨΕΥΔΟΨΕΥΔΑΙΣΘΗΣΕΩΝ ΣΤΟΥΣ ΨΥΧΑΝΑΓΚΑΣΤΙΚΟΥΣ ... 165 Ψυχοπαθολογικά υλικό — Ψυχαναλυτική συζήτηση. ΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΕΣ ΑΠΟΨΕΙΣ ΜΤΑ ΤΟΥΣ ΥΣΤΕΡΙΚΟΥΣ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΥΣ ... 179 Ενστικτώδεις τάσεις — Δομή της προσωπικότητας — Ψυχική οικονομία. Γ. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΘΕΩΡΗΣΗ ΨΥΧΩΤΙΚΩΝ ΜΗΧΑΝΙΣΜΩΝ 12. ΠΡΟΨΥΧΩΤΙΚΗ ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑΣ ... 191 Οι βασικές διεργασίες — Το προψυχωτικό Εγώ — Οι νεώτερες ψυχαναλυτικές σχολές. 13. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΣΧΙΖΟΦΡΕΝΕΙΑΣ ... 205 Μηχανισμοί της σχιζοφρενικής διεργασίας — Ψευδονευρωτικοί μηχανισμοί και άγχος — Ψυχαναλυτικές ερμηνείες. Δ. ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΚΕΣ ΣΧΕΣΕΙΣ «ΨΥΧΗΣ-ΣΩΜΑΤΟΣ» ‘ 14., Η ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΗ ΚΑΙ Η ΨΥΧΟΓΕΝΕΙΑ ΤΟΥ ΠΟΝΟΥ ... 231 Η ψυχική βίωση του πόνου — Ψυχοφυσιολογία του πόνου — Ψυχοδυναμική του πόνου — Εκδηλώσεις πόνου σε ψυχικές πα θήσεις — Ψυχοθεραπευτικοί χειρισμοί στον πόνο. 15. ΝΕΥΡΩΤΙΚΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΣΤΗΝ ΠΡΟΣΩΠΙΚΟΤΗΤΑ ΤΩΝ ΕΝΗΛΙΚΩΝ ΤΡΑΥΛΩΝ... 251 16. ΨΥΧΟΔΥΝΑΜΙΚΟΙ ΜΗΧΑΝΙΣΜΟΙ ΣΤΗΝ «ΤΡΑΥΛΙΣΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ» ... 261
ΔΙΑΤΑΡΑΧΩΝ ΤΗΣ ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑΣ 17. ΨΥΧΑΝΑΛΥΤΙΚΗ ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΨΥΧΟΓΕΝΟΥΣ ΥΠΕΡΚΙΝΗΤΙΚΟΤΗΤΑΣ ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ... Η προσωπικότητα των υπερκινητικών παιδιών — Η συναισθη- ματικότητα των υπερκινητικών — Η ψυχοδυναμική της οικογέ νειας των υπερκινητικών — Ο πατέρας στη συγκρότηση της οικογένειας. 18. ΨΥΧΟΠΑΘΟΛΟΓΙΑ ΤΩΝ ΑΝΤΙΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ ΚΑΙ ΕΦΗ ΒΩ Ν... Η προσωπικότητα των αντικοινωνικών ανηλίκων — Ψυχοσω ματικές κλπ. συνοδοί εκδηλώσεις — Το παιδί με «επιθετικό» χαρακτήρα — Η δυναμική του αντικοινωνικού ανηλίκου — Ψυ χονευρωτικοί αντικοινωνικοί ανήλικοι.
Οι Ψυχαναλυτικές θεωρίες που διατύπωσε ο Freud έδωσαν μιαν επαναστατική ώθηση στην ανθρώπινη σκέψη. Γεγονότα και συν αισθήματα αντιφατικά και ανεξήγητα βρήκαν τη δική τους λο γική. Ο καινούργιος μίτος μέσα στο λαβύρινθο του νου δεν με τέτρεψε μόνο τη φυσιογνωμία της Ψυχολογίας, αλλ ’ επηρέασε στη διάρκεια του αιώνα μας, άμεσα ή έμμεσα, όλες τις εκφάνσεις της ανθρώπινης διανόησης, —από την Τέχνη και τη Φιλοσοφία μέχρι την Αρχιτεκτονική, την Πολιτική ή και τις Δημόσιες σχέ σεις. Η εφαρμοσμένη Ψυχανάλυση ήταν επόμενο να συνεχίσει και να κάμει αλματώδη πορεία απ’ εκεί που πρωτοξεκίνησε, την Ψυχιατρική. Ο άνθρωπος, «αυτό το ζώο, το φοβερό αλλά και τόσο υπέροχο», έβρισκε ένα καινούργιο εργαλείο αυτογνωσίας, ώστε να αυτοτιθασσεύεται και να αυτοελευθερώνεται. Σ ’ όλα τα μεγάλα Ιατρικά Κέντρα στις περισσότερες χώρες δημιουργήθη- καν μονάδες Ψυχαναλυτικής Ψυχοθεραπείας και καθιερώθηκαν ψυχαναλυτικά μαθήματα σε διάφορα επίπεδα εκπαίδευσης. Στην Ελλάδα για διάφορους λόγους η επίδραση των ψυχα ναλυτικών θεωριών καθυστέρησε. Πέρα από μερικούς λογοτεχνι κούς κύκλους, σε άλλους τομείς και ειδικότερα στην Παιδαγω γική, την Ψυχολογία και την Ψυχιατρική δεν παρατηρήθηκε α νάλογη με το εξωτερικό εξάπλωση. Στην Ψυχιατρική σοβαρός φραγμός ήταν η σύνδεσή της με τη Νευρολογία μέχρι πριν λίγα χρόνια, που την κρατούσε δέσμια σ ’ έναν οργανικό προσανα τολισμό, και χρονικά η διάθεση ενός μόνο, ασυλικού μάλιστα,
έτους για την ειδίκευση του μελλοντικού Ψυχιάτρου. Μετά την ανάταξη της αναπηρικής αυτής κατάστασης στην ιατρική εκπαί δευση, φάνηκε εντονότερα η έλλειψη Ελληνικών ψυχαναλυτικών βιβλίων που ν 9 αφορούν στην εφαρμοσμένη ψυχιατρική πράξη. Κατεσπαρμένα ψυχαναλυτικά άρθρα είδαν το φως πριν με ρικές δεκαετίες, από μεμονωμένες προσπάθειες Ελλήνων ψυχι άτρων, όπως του πρωτεργάτη Καθηγητή Δ. Κουρέτα, —άρθρα που οι νεότεροι αγνοούν, αλλά και δεν βρίσκονται εύκολα. Πρό σφατες ωστόσο ψυχαναλυτικές μελέτες παραμένουν επίσης ά γνωστες στους πολλούς, επειδή στερούμαστε ενός σχετικού εκ δοτικού οργάνου και αναγκαστικά δημοσιεύονται σε ποικίλα άλ λα περιοδικά, πρακτικά, ξένους τόμους κλπ. Η σειρά Ψυχαναλυτικής Ψυχιατρικής έχει ως στόχο τη πα ρουσίαση ψυχαναλυτικού υλικού, θεωρητικού και κλινικού, προ ερχόμενου από την Ελληνική πραγματικότητα, που θα είναι πρα κτικά χρήσιμο στους Ελληνες Ψυχιάτρους, αλλά και άλλους Γι ατρούς, Νοσηλευτές, Ψυχολόγους, Κοινωνικούς Λειτουργούς, καθώς και Εκπαιδευτικούς, Παιδαγωγούς, Επιμελητές Ανηλίκων, Νομικούς, Λογοθεραπευτές, Εργοθεραπευτές κ.ά. Αποφεύχθη καν οι πολλές βιβλιογραφικές παραπομπές και οι στατιστικοί πίνακες (που μπορεί να βρεθούν στις αρχικές δημοσιεύσεις) για να είναι το κείμενο ευανάγνωστο και εύληπτο και για κάθε εν διαφερόμενο μη ειδικό. Το υλικό που παρουσιάζεται από την εφαρμογή των ψυχαναλυτικών θεωριών και την αθροισμένη αν τίστοιχη πείρα αντανακλά τα ψυχικά προβλήματα και τις συγ κρούσεις μέσα στις Ελληνικές οικογενειακές και κοινωνικές συν θήκες και τον ιδιαίτερο πολιτισμικό περίγυρο. Η Σχολή Θεσσαλονίκης ακολουθώντας το ευρύ πνεύμα του αείμνηστου Καθηγητή Γεωργίου Αναστασοπούλου υπήρξε πάντα ανοικτή σε νέα ρεύματα και σύγχρονες εφαρμογές. Στο Βορει οελλαδικό χώρο έχουν προωθηθεί καινούργιοι τρόποι προσέγγι σης και περίθαλψης του ψυχικά αρρώστου με τη δημιουργία Ψυ χοθεραπευτικών Ιατρείων, Ιατροπαιδαγωγικών Σταθμών, Κέν τρων Ψυχικής Υγείας, Συμβουλευτικών Διασυνδετικών Υπηρεσι ών, Κινητών Μονάδων Ψυχικής Υγείας Υπαίθρου, Νοσοκομείων Ημέρας κ.ά. Η κλινική αντιμετώπιση της ψυχικής διαταραχής δεν πρέπει να είναι μονόπλευρη ή δογματικά προκαθορισμένη, αλλά ολιστι κή, ή όπως σήμερα αποκαλείται βιο-ψυχο-κοινωνική. Στη σειρά αυτή χωρίς να υποτιμάται η συμβολή από άλλες ψυχολογικές Σχολές (συμπεριφοράς, γνωστικές, υπαρξιακές κλπ.), γίνεται εκ
τεταμένη έκθεση των ψυχαναλυτικών θεωριών και της πρακτικής τους. Οι πρώτοι δύο τόμοι απαρτίζονται από προσωπικές μελέτες του υποφαινόμενου που έχει την επιμέλεια της Σειράς, μέσα από τη διαδρομή μιας πείρας 30 ετών, ενώ στη συνέχεια θα περιλαμ βάνονται και τόμοι που θα αποτελούν τον καρπό συνεργασίας πολλών Ελλήνων επιστημόνων. Χ.Σ1
Τα νοσηρά ψυχικά φαινόμενα προκάλεσαν σ ’ όλες τις εποχές την ανθρώπινη περιέργεια, την επιστημονική διερεύνηση και το δέος ή την προκατάληψη του κοινού απέναντι τους. Η Ψυχοπα θολογία, ο κλάδος που μελετά τα παθολογικά ψυχικά βιώματα, προσπάθησε από το τέλος του περασμένου αιώνα να δώσει α παντήσεις σε ό,τι φαινόταν ακατανόητο ή άτοπο. Ετσι παρουσι- άσθηκαν διάφορες θεωρίες ή «σχολές», που πιο πολύ περιέγρα- φαν τα φαινόμενα παρά εξηγούσαν τους μηχανισμούς. Η Ψυχαναλυτική θεωρία ερμηνεύει πληρέστερα και στην πολυπλοκότητά τους τα φαινόμενα και τους μηχανισμούς, γΓ αυτό και καθιερώθηκε στον αιώνα μας ως το επικρατέστερο «πλαίσιο σκέψης» στην ψυχοπαθολογία. Αυτό δεν αναιρεί την αξία άλλων προσεγγίσεων (συμπεριφορικών, γνωστικών κλπ.), που όμως η ερμηνευτική τους δυνατότητα (δεν μιλώ για θερα πευτική εφαρμογή) είναι αρκετά περιορισμένη. Η τοποθέτηση στα κείμενα που ακολουθούν είναι εκλεκτική, ακόμη και ως προς τα διάφορα ψυχαναλυτικά ρεύματα, γιατί πιστεύω ότι μια άποψη μπορεί να έχει τις αλήθειες της που θα είναι χρήσιμες στην κα τανόηση ορισμένων περιστατικών, ενώ μια άλλη θα είναι χρησι μότερη για άλλα περιστατικά. Στον πρώτο αυτό Τόμο της Σειράς Ψυχαναλυτικής Ψυχια τρικής γίνεται προσπάθεια να δοθούν οι βάσεις της Ψυχαναλυ τικής Ψυχοπαθολογίας για να γίνουν κατανοητά και τα περιεχό μενα των επόμενων βιβλίων (Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία, Ψυ χικά προβλήματα στα παιδιά κλπ.).
Οι μελέτες που περιλαμβάνονται εδώ βασίζονται σε υλικό παρμένο από την εφαρμογή της ψυχαναλυτικής ψυχοθεραπείας μέσα στην Ελληνική πραγματικότητα και δείχνουν πως η ψυχα ναλυτική προσέγγιση είναι πρακτικά βοηθητική και αναγκαία για την κατανόηση των ψυχοπαθολογικών φαινομένων και στον τό πο μας. Παρενεβλήθησαν ορισμένα θεωρητικά κεφάλαια για να συνδεθεί πληρέστερα η θεωρία με την κλινική πράξη που απει κονίζεται σε άλλα κεφάλαια με παραδείγματα περιστατικών. Στο Α ' Μέρος προτάσσεται η ανάπτυξη των βασικών ψυχα ναλυτικών εννοιών, η εξέλιξη των ψυχοσεξουαλικών σταδίων του ανθρώπου κλπ. με ιδιαίτερο κεφάλαιο για τις επιδράσεις της Ελληνικής οικογένειας στη γένεση και πορεία των ψυχικών πα θήσεων. Στο Β' Μέρος του Τόμου γίνεται εκτεταμένη παράθεση των ψυχοπαθολογικών διεργασιών σ ’ όλες τις μορφές ψυχονεύ ρωσης, — την αγχώδη, φοβική, υστερική, ψυχαναγκαστική. Η ψυχοπαθολογία της καταθλιπτικής νεύρωσης δεν περιλαμβάνε ται, διότι περιγράφεται μαζί με την ψυχοθεραπευτική τεχνική στον 2ο Τόμο της Σειράς αυτής («Ψυχαναλυτική Ψυχοθεραπεία - Κεί μενα και περιπτώσεις»). Ανάλογη ψυχαναλυτική θεώρηση γίνεται στο Γ ' Μέρος για την προψυχωτική προσωπικότητα και τους μηχανισμούς στη σχιζοφρένεια. Οι ψυχοπαθολογικές σχέσεις «ψυχής-σώματος» αποτελούν μια σύγχρονη οπτική γωνία στην αντιμετώπιση κάθε αρρώστειας, γι ’ αυτό στο Δ ' Μέρος εκτίθενται παραδειγματικά μερικά μόνο θέματα, όπως το σημαντικό πρόβλημα του πόνου και οι ψυχο σωματικές πλευρές του τραυλίσματος. Τέλος για να καταδειχθεί η σπουδαιότητα της γνώσης των ψυχαναλυτικών μηχανισμών στη γενικότερη συμπεριφορά του ανθρώπου, αναπτύσσεται η ψυχο παθολογία της υπερκινητικότητας των παιδιών και της αντικοι νωνικής συμπεριφοράς των εφήβων.
άποτελεΐ ενα ανάχωμα διά τον ενα, τό όποιον κα λείται ό ετερος νά βοηθήση.»
Από την ανέκδοτη εναρκτήρια ομιλία του αείμνηστου Καθηγητή Γ.Κ. Αναστασοπούλου στο Πανελλήνιο Συνέδριο Ψυχιατρικής, 1972.
1
Βασικές ψυχαναλυτικές
έννοιες και
Ψυχοσεξουαλικά στάδια
Ο άνθρωπος από τη γένεσή του, ανά τους αιώνες έχει το μεγάλο (ή και τραγικό;) πλεονέκτημα της αυτοπαρατήρησης. Αντίθετα προς τα ζώα που ενεργούν ορμέμφυτα, χωρίς να σκεφτούν πριν ή μετά από μια πράξη τους, ο άνθρωπος διαρκώς αυτοπαρατη- ρείται, ζυγίζει τις ενέργειες του, κρίνει ή κατακρίνει τον εαυτό του και γενικά βρίσκεται σε μια διαλεκτική σχέση με το είναι του. Η δύναμη της ενόρασης, που απ’ όλα τα άντα αυτός μόνο δι αθέτει, του δίνει την ευκαιρία να βλέπει «μ ’ ένα τρίτο μάτι» τον εαυτό του με αποτέλεσμα την αυτοκριτική, που μπορεί να οδηγεί στην αυταρέσκεια ή αντίθετα στην αυτομομφή και αυτοτιμωρία. Θα λέγαμε ψυχαναλυτικά: στην ενδυνάμωση του ναρκισσισμού ή στη δημιουργία από το Υπερεγώ αισθημάτων ενοχής. Με τέτοια διαρκή βιωματικά και υπαρξιακά ερωτήματα, φυ σικό ήταν η ανθρώπινη σκέψη να περιπλανηθεί σε ποικίλα θε ωρητικά και φιλοσοφικά σχήματα για να πάρει απαντήσεις. Η θεοκρατική αντίληψη των πρώτων κοινωνιών έδινε την απατηλή δυνατότητα να εξηγηθούν τα ανεξήγητα μέσα από τη θεοποίηση και προσωποποίηση της φύσης, μέσα από τα μυθικά όντα των αρχαίων, τα μαγικά πνεύματα των πρωτογόνων, τις κινήσεις των πλανητών σύμφωνα με τους αστρολόγους του μεσαίωνα, αλλά και του σήμερα! Στη μακριά αυτή πορεία το ανθρώπινο πνεύμα απέφευγε τη βαθύτερη αυτοπαρατήρηση, γιατί τα εσωτερικά συν αισθήματα ήσαν οδυνηρά και πρόβαλλε την ευθύνη προς τα έξω («οι καλές νεράιδες θα μας φέρουν την ευτυχία», «οι καλικάντζα ροι μας μαγάρισαν και αμαρτήσαμε»).Η ίδια η διεισδυτική δύναμη της αυτοπαρατήρησης αναι ρούνταν από το φόβο του τι θα αποκαλυφθεί μέσα στην ανθρώ πινη ψυχή. Ο κίνδυνος μιας δυσάρεστης διαπίστωσης και ανά δυσης ανεπίτρεπτων επιθυμιών και συναισθημάτων προκαλούσε την απώθησή τους και την άρνηση της πραγματικότητας. Ετσι επηρεαζόταν η σκέψη των διανοουμένων, ώστε να ακυρώνεται η αντικειμενικότητα (όσο είναι ανθρώπινα εφικτή) της αυτοπα ρατήρησης και να καταλήγει σε παραμορφωμένη παρουσίαση της ανθρώπινης ύπαρξης μέσα από φιλοσοφικές, ηθικολογικές, θεολογικές κ.ά. δοξασίες που ήσαν μονόπλευρες ή ακολουθού σαν μια μηχανιστική λογική. Λίγοι υπήρξαν οι ταλαντούχοι πνευ ματικοί οδηγητές της ανθρωπότητας που, απελευθερωμένοι από τα προσωπικά τους συμπλέγματα, μπόρεσαν να δούν καθολικό- τερα και βαθύτερα τα ανθρώπινα εσωτερικά προβλήματα. Η Ψυχολογία στα πρώτα της δειλά βήματα περιέγραφε πιο πολύ την εξωτερική συμπεριφορά παρά ερμήνευε τα κίνητρά της. Οι επιστήμονες επηρεασμένοι από τά δικά τους βιώματα σταμα τούσαν την παρατήρηση των φαινομένων στους άλλους μέχρι τα όρια που τους επέτρεπε η δική τους αυτοπαρατήρηση, αντίθετα με κάποιους «φωτισμένους» συγγραφείς και τραγωδούς που είδαν διαυγέστερα τις ανθρώπινες συγκρούσεις. Στην Ψυχοπαθολογία \ τη μελέτη δηλ. των παθολογικών ψυχικών φαινομένων, ίσχυαν οι ίδιες υποκειμενικές δυσκολίες του παρατηρητή-ερευνητή και ο Freud απετέλεσε μορφή στην ανθρώπινη διανόηση γιατί ήταν αρκετά προικισμένος ώστε να τις ξεπεράσει. Με νευρωτικά στοιχεία ο ίδιος, είχε την ικανότητα της αυτοπαρατήρησης και της παρατήρησης των άλλων, ώστε να ανοίξει ένα κλειστό μέχρι τότε «παράθυρο» της επιστήμης προς τα άδυτα του ψυχικού κόσμου. Εννοιες όπως το υποσυνείδητο, η απώθηση, η μετάθεση της ψυχικής ενέργειας, ο ρόλος των εν στικτωδών ενορμήσεων, η Οιδιπόδεια εξάρτηση κ.ά. ανακαλύ φθηκαν για πρώτη φορά και καθιερώθηκαν έκτοτε στις επιστήμες και τις τέχνες με τόμους σχετικής βιβλιογραφίας. Η νέα εποχή 1Η Ψυχοπαθολογία διακρίνεται αδρά σε δύο κατηγορίες: τη Φαινομενολογική ή Περιγραφική, που ασχολείται με τα συμπτώματα, την περιγραφή των ψυχικών εκδηλώσεων κλπ. και τη Δυναμική ή σε Βάθος Ψυχοπαθολογία (στην οποία ανήκει η Ψυχαναλυτική), η οποία διερευνά τα βιώματα που βρίσκονται κάτω από τις κλινικές εκδηλώσεις, την αλληλεπίδραση και τη δυναμική των διαφόρων συγκρουσιακών παραγόντων, τους μηχανισμούς στην ψυχική οικονομία, τις επι πτώσεις στην προσωπικότητα κ.ά.
που ξεκινούσε με την ψυχαναλυτική θεώρηση των φαινομένων έδινε το οπλοστάσιο για νέες ψυχοθεραπευτικές τεχνικές (όπως ο ελεύθερος συνειρμός του αρρώστου) που πια χρησιμοποιούνται εκτεταμένα και πρόσφερε τις βάσεις για την κατανόηση όχι μόνο των ενδοψυχικών αλλά και των ενδοοικογενειακών και διαπρο σωπικών σχέσεων, έτσι ώστε με τον καιρό αναπτύχθηκαν και νούργιες προσεγγίσεις και μέθοδοι, όπως οι ομαδικές ψυχοθερα πείες, οι συζυγικές, οι βραχείες ψυχοθεραπείες κλπ. Πριν από τον Freud υπήρχε μια καθαρά βιολογική και μη χανιστική θεώρηση των ψυχοπαθολογικών εκδηλώσεων. Κατά τον 19ο αιώνα οι φυσιολόγοι, βιολόγοι, χημικοί, παθολογοανα τόμοι κ.ά. προσπαθούσαν μέσα από τα ευρήματα των επιστημών τους να εξηγήσουν τα ψυχικά φαινόμενα και να βρουν τα ακριβή αίτια πάνω σε οργανικές βάσεις, προσπαθώντας να εντοπίσουν διάφορα «κέντρα» επιθετικότητας, χαράς κλπ. στον εγκέφαλο. Ο Freud, χωρίς να είναι ο μόνος της εποχής του που έδινε ψυχολογικές ερμηνείες στα κλινικά ευρήματα, επηρέασε με το σημαντικό του έργο (στη στροφή του 19ου προς τον 20ο αιώνα) στην υιοθέτηση μιας νέας ψυχολογικής τοποθέτησης. Οι ψυχα ναλυτικές αρχές που καθόρισε βασίσθηκαν πάνω στη συμπερι φορά, τις σκέψεις και τα συναισθήματα αρρώστων και μπορού σαν να ερμηνεύσουν τα κλινικά τους φαινόμενα. Οι αρχές αυτές απετέλεσαν εργαλεία που επαληθεύθηκαν από τη θεραπευτική τους χρησιμότητα, αλλά και ως θεωρητική υπόθεση από την πρόβλεψη που σε πολλές μελέτες έγινε της συμπεριφοράς αρρώ στων βάσει ορισμένων στοιχείων τους (αποδίδοντας έτσι στην ψυχανάλυση την «επιστημονικότητα» που ορισμένοι απαιτούν μέ σα από την πειραματική επαλήθευση και επανάληψη). Ο ίδιος ο Freud αρχικά (πριν το 1900) ασχολήθηκε με την παθολογοανατομία και δούλεψε ως νευρολόγος, αλλ5 ακόμη και στα τελευταία του έργα («Ενα περίγραμμα της Ψυχανάλυσης») επιμένει πως κάποτε θα βρεθεί μια οργανική-βιολογική βάση των ψυχικών φαινομένων. Μέχρι τότε όμως μια λειτουργικά αποδο τική ψυχολογική υπόθεση είναι αναγκαία και με την υιοθέτησή της (όχι μόνο στην καθημερινή πρακτική, αλλά και στην επιστη μονική έρευνα) δεν σημαίνει ότι προωθείται ο δυϊσμός στην ε πιστημονική σκέψη. Με τη θεραπευτική εφαρμογή της ψυχανα λυτικής θεωρίας δεν αφαιρείται η βιολογική πραγματικότητα των φαινομένων, τα οποία όμως δεν θα ερμηνεύονταν, ούτε θα βο- ηθούνταν πάντα με βιολογικά μόνο μέσα. Η ανεύρεση π.χ. ρυ
θμών β, αντί α, στο ηλεκτροεγκεφαλογράφημα ενός αγχώδους ή ορισμένων προκλητών δυναμικών σε μια ψυχική πάθηση, μπο ρεί να είναι ενδιαφέροντα φαινόμενα, παράλληλα με την κλινική συμπτωματολογία ή παράγωγά της, που όμως δεν επεξηγούν την παθογένειά της όσο μια ψυχολογική υπόθεση. Η ψυχαναλυτική θεωρία είναι ένα μοντέλο θεώρησης ψυχο λογικής, που διαθέτει μια ευρύτητα, έχει μια ευκαμψία και μπορεί να συμβαδίσει με άλλες θεωρίες (σήμερα πολλοί δέχονται κοινά ή αλληλοσυμπληρούμενα στοιχεία στη θεωρία της συμπεριφοράς με την ψυχανάλυση). Με την ψυχαναλυτική θεώρηση δεν εξετά ζεται η δομή ενός οργάνου, αλλά μελετούνται τα φαινόμενα λειτουργικά, χωρίς να αντιμετωπίζονται στατικά, αλλά δυναμικά. Στην ψυχαναλυτική ορολογία χρησιμοποιήθηκαν αρχικά έννοιες της φυσικής που παρέμειναν, όπως η «ψυχική μηχανή» ή η «το- πογραφική» μελέτη διαφόρων «τμημάτων» της προσωπικότητας κ.ά., χωρίς αυτό να σημαίνει μια χωρική πραγματικότητα, γιατί βασικό στοιχείο της ψυχαναλυτικής σκοπιάς είναι η μελέτη των διεργασιών, της δυναμικής τους σχέσης, της χρονικής συσχέτισης κλπ. Επομένως χωρίς να αρνείται κανείς ότι ο εγκέφαλος είναι ένα όργανο βασικό για τις ψυχικές λειτουργίες (με την έννοια ενός αισθητηριακο-κινητικού κέντρου αναγκαίου για πολλά ψυχοβιο- λογικά αντανακλαστικά στα ζώα και πολυπλοκότερου, με πλα στικότητα, προσαρμοστικότητα και ικανότητα απαρτίωσης και συντονισμού των λειτουργιών και της συμπεριφοράς στον άν θρωπο), εν τούτοις όλοι σημειώνουν ότι δεν μπορεί να εξισωθεί με αυτό που λέγεται «ψυχή». Τα ένστικτα και οι ιδιότητες τους Ενα ένστικτο ή, καλύτερα, μια ενστικτώδης ορμή είναι η δυνα μική ενέργεια του οργανισμού που προέρχεται από εσωτερικά ερεθίσματα και ωθεί προς μια συγκεκριμένη συνήθως δράση. Η δράση αυτή είναι προκαθορισμένη από τη φύση, αλλά μπορεί να διαφοροποιηθεί. Η διαφορετική εμφάνιση των ενστικτωδών ορ μών μέσα από την ανθρώπινη συμπεριφορά δείχνει τον πολυμορ φισμό τους για τον οποίο μίλησε ο Freud το 1915 (Instincts and their Vicissitudes). Οπως ο ίδιος επίσης είπε, «τα ένστικτα δεί χνουν το μέτρο των απαιτήσεων του σώματος από την «ψυχική συσκευή», υποδεικνύοντας έτσι την αλληλεπίδραση ψυχής-σώμα- τος, που αργότερα και άλλοι υπογράμμισαν.
Η προτίμηση του όρου Ενστικτώδης ορμή ή ενόρμηση (drive) από τους περισσότερους σήμερα προκειμένου για τον άνθρωπο γίνεται για διάκριση από τον όρο ένστικτο, που χρησιμοποιείται κυρίως για τα ζώα, με την έννοια της εγγενούς ικανότητας του οργανισμού να αντιδρά προς εσωτερικά ερεθίσματα πάντα κατά τον ίδιο, στερεότυπο τρόπο. Στον άνθρωπο η ενστικτώδης ενόρ μηση δεν αποτελεί τυφλή συνέχεια κάποιων εσωτερικών ερεθι σμών, ούτε οδηγεί σε μια απλή κινητική, αντανακλαστική απάν τηση όπως στα ζώα, αλλά προϋποθέτει μια πολύπλοκη επεξερ γασία πριν καταλήξει σε δράση. Δέχεται επομένως ποικίλες επι δράσεις από το περιβάλλον, που η επεξεργασία τους λαμβάνει χώρα σ ’ ένα κεντρικό όργανο, τον εγκέφαλο. Γίνεται φανερό ότι καίτοι η ψυχαναλυτική θεωρία είναι μια υπόθεση σε ψυχολογικό επίπεδο, οι διεργασίες των φαινομένων γίνονται δεκτές ως μια ψυχοβιολογική ενότητα. Τα ένστικτα έχουν βιολογική βάση, διότι υπάρχει αρχικά μια βιοχημική διεργασία που προκαλεί εσωτερικούς ερεθισμούς, σω ματικούς βασικά, όπως π.χ. όταν πεινά κανείς, αλλά και ψυχι κούς, αφού π.χ. συνδυάζεται τελικά το αίσθημα της πείνας με τη φαντασιωσική εικόνα της τροφής. Οι ερεθισμοί αυτοί δημιουρ γούν μιαν ανερχόμενη τάση, μιαν αυξανόμενη διέγερση, την ο ποία ο οργανισμός δεν μπορεί να ανεχθεί για πολύ, αλλ’ αισθά νεται πιεστική την ανάγκη γιά κατάπαυσή της. Η λύση της τάσης μέσα από κάποια δράση φέρνει την ανακούφιση και οδηγεί στην αρχική ισορροπία. Η πορεία δηλ. μιας ενστικτώδους ορμής είναι μια καμπύλη που ξεκινά από τους εσωτερικούς ερεθισμούς, ανε βαίνει σ ’ ένα απώτερο σημείο διέγερσης (παράδειγμα ο σεξου αλικός οργασμός) και κατέρχεται μετά από μια πράξη,που εκτο νώνει σωματικά και ικανοποιεί ψυχικά. Η αναφορά εδώ σε σω ματική και ψυχική πλευρά γίνεται για περιγραφικούς καθαρά λόγους και όχι υπογράμμιση κανενός δυϊσμού (ψυχής-σώματος), γιατί ίσα-ίσα όλα τα στάδια της πορείας μιας ενστικτώδους ορμής βιώνονται συγχρόνως, και σωματικά και ψυχικά, και τα φαινό μενα έχουν μια ενιαία παρουσία για το άτομο (π.χ. η ικανοποίηση της πείνας έχει συγχρόνως νευροφυτικές, συναισθηματικές κ.ά. εκδηλώσεις). Ο Freud θεωρεί βασικό στοιχείο του ενστίκτου μιαν έμφυτη τάση στην οργανική δομή του ατόμου για αποκατάσταση μιας προηγούμενης τάξης πραγμάτων, που είχε εγκαταλειφθεί υπό την πίεση άλλων επιδράσεων (αυτό που λέμε σήμερα «τάση για ομοιόσταση»).
Τα ένστικτα έχουν ορισμένες ιδιότητες. Μια βασική ιδιότητά τους είναι η πιεστικότητα, η επιμονή και η βιασύνη για ικανοποί ηση. Ενα άλλο στοιχείο είναι ο συγκλονιστικός και συναρπαστι κός τρόπος με τον οποίο βιώνει την κατάσταση το άτομο, σαν να παρασύρεται και να καταλαμβάνεται απόλυτα. Αυτό δείχνει και μιαν άλλη ιδιότητα των ενστίκτων, τη δυσκολία ελέγχου τους, διότι δίνουν μιαν ελπίδα ικανοποίησης και ηδονής. Το τελευταίο αποτελεί ένα δέλεαρ και μια παγίδα της φύσης για επίτευξη των σκοπών της. Κάτι που δεν αναφέρεται συχνά, είναι η αυταπάτη που δημιουργείται ότι οι ερεθισμοί προέρχονται απ ’ έξω και όχι από το άτομο. Σε μια πρώτη φάση αυτό δεν συμβαίνει, αφού π.χ. το παιδί πεινά πριν γνωρίσει το γάλα, αλλ’ αργότερα με τη συμβολή της γνώσης του συνειδητοποιεί ότι υπάρχει στον έξω κόσμο το γάλα και πιστεύει ότι αυτό είναι η πρόκληση. Τέλος μια ιδιότητα είναι η αίσθηση δύναμης και πληρότητας, που επέρ χεται με τη λύση της τάσης. Το άτομο ηρεμεί, αισθάνεται ότι ο οργανισμός του έχει το μέγιστο των ικανοτήτων του και παράλ ληλα ότι έχει αποτραπεί ένας κίνδυνος («δεν κινδυνεύω να μείνω πεινασμένος, χωρίς ταίρι» κλπ.). Διάκριση των ενστίκτων μπορεί να γίνει ως προς: 1. Την προέλευση ή πηγή τους, το τμήμα του σώματος δηλ. που ερε θίζεται, ζητά και τελικά βρίσκει ικανοποίηση. Τέτοιες περιοχές ή ερωτογόνοι ζώνες, εκτός από τα σεξουαλικά όργανα, είναι οι προγεννητικές (με τις οποίες θα ασχοληθούμε στη λεγόμενη παι δική σεξουαλικότητα), όπως τα χείλη, το στόμα, το δέρμα, ο πρωκτός κ.ά. Στον ερεθισμό των πηγών αυτών συμβάλλει μια βιοχημική ή ορμονική προεργασία. 2. Το σκοπό, ο οποίος κατα τείνει στην εκτόνωση της αθροισμένης διέγερσης μέσα από μια συγκεκριμένη δράση, ώστε να επέλθει ικανοποίηση. 3. Το αντι κείμενο, το οποίο δίνει την ικανοποίηση και είναι βασικά καθο ρισμένο από τη φύση, όπως π.χ. το γάλα για την πείνα του παιδιού. Το βασικό αντικείμενο μπορεί να υποκατασταθεί ή να εκπροσωπηθεί από άλλο συναφές, όπως π.χ. αντί το γάλα, ο μαστός ή ολόκληρο το σώμα της μητέρας. Μπορεί ακόμη το παιδί όταν δεν του δοθεί ο μαστός να αρκεσθεί στο μπιμπερό (με γάλα ή χωρίς γάλα), στην «πιπίλα» ή και το δάκτυλό του. Αυτό δείχνει την εναλλαγή του αντικειμένου, τη δυνατότητα (και ευελιξία) του ενστίκτου δηλ. να ικανοποιηθεί κατά άλλο τρόπο από τον αρχικό, γεγονός που συμβαίνει σε ποικίλες καταστάσεις, π.χ.στο ώριμο άτομο για καλύτερη κοινωνική προσαρμογή, στο νευρωτικό μέσα
από μηχανισμούς παλινδρόμησης κλπ. (Ασφαλώς όμως δεν ισχύ ει αυτό που από άγνοια ακόμη λέγεται κάποτε, ότι δήθεν η ψυ χανάλυση καταλήγει στην προτροπή «αφήστε τα ένστικτά σας ελεύθερα να ικανοποιηθούν»). Στο ερώτημα κατά πόσο οι ενστικτώδεις ορμές ενός ατόμου είναι ιδιοσυστασιακά καθορισμένες, από τη βιολογική φύση του οργανισμού, δεν υπάρχει απόλυτη απάντηση. Πιθανότατα υπάρ χουν τόσο ιδιοσυστασιακές καταβολές (που φυλογενετικά με τους αιώνες θα πρέπει να έχουν μετατραπεί), όσο και εξωτερικές επιδράσεις ανάλογες με τις συνθήκες κάθε ατόμου. Η κλινική πείρα τείνει να δεχθεί ότι υπάρχουν ιδιοσυστασιακές διαφορές ατόμου από άτομο σχετικά με την ένταση των ενστίκτων, την πηγή που συνήθως ερεθίζεται, την κατεύθυνση προς ορισμένα αντικείμενα, τον ουδό ερεθισιμότητας, τη δυνατότητα εναλλαγής των αντικειμένων, την πιεστικότητα στην άμεση ικανοποίηση ή την αναβολή της κλπ. Πρέπει να διευκρινισθεί ότι μέσα στον ψυχικό κόσμο οι συγ κρούσεις δεν συμβαίνουν ανάμεσα στα ένστικτα και τα αντικεί μενα αυτά καθ ’ εαυτά, αλλά ανάμεσα στους ψυχικούς τους «εκ προσώπους». Ψυχικοί εκπρόσωποι είναι οι σκέψεις, ιδέες, μνημο- νικές παραστάσεις και φαντασιώσεις που διατηρεί το άτομο (μαζί με αντίστοιχα συναισθήματα) για ένα πρόσωπο ή πράγμα. Μιλού με για κάθεξη όταν γίνεται επένδυση ενός ποσού ψυχικής ενέρ γειας σ ’ ένα τέτοιο εκπρόσωπο προσώπου ή πράγματος. Βέβαια, παρ ’ όλο ότι η λέξη «ενέργεια» υπενθυμίζει έννοια της Φυσικής, δεν σημαίνει συγκεκριμένη χημική, μηχανική ή ηλεκτρική ενέρ γεια, αλλά χρησιμοποιείται σχηματικά, επειδή δεν γνωρίζουμε ακόμη τη βιολογική αντιστοιχία μιας επιθυμίας πριν ή μετά την ικανοποίησή της. Ο όρος libido αναφέρθηκε για πρώτη φορά από τον Freud το 1895 με τη σημασία της ψυχικής ενέργειας που συνδέεται με τις σεξουαλικές ορμές. Κατά καιρούς χρησιμοποιήθηκε για να σημάνει την ενέργεια οποιοσδήποτε ενστικτώδους ορμής, ενώ από νεώτερους δίνεται μια λειτουργική έννοια, της ενεργειακής δηλ. διεργασίας και επένδυσης των σεξουαλικών ενορμήσεων. Η κάθεξη της λίμπιντο μπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε ερω- τογόνο ζώνη, π.χ. στη στοματική με αντικείμενο ικανοποίησης το γάλα, το μητρικό μαστό ή αργότερα τη μητέρα ολόκληρη, στη γεννητική με εκδήλωση περιέργειας για τα γεννητικά όργανα του αντίθετου φύλου ή επίδειξη των οργάνων του ίδιου του ατόμου
κλπ. Μ ’ αυτό τον τρόπο δημιουργείται ένας ερωτισμός και μια αισθησιακή ικανοποίηση που μπορεί να αφορά σε ποικίλες πε ριοχές και να έχουμε ουρηθρικό αισθησιασμό, ή της όσφρησης, της αφής κ.ο.κ. Γίνεται αντιληπτό ότι με την ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη και την πάροδο της ηλικίας αλλάζουν τα αντικείμενα στα οποία επισυμβαίνει κάθεξη και επομένως και ο τρόπος ικα νοποίησης. Η κάθεξη στη διάρκεια ακόμη και της φυσιολογικής ψυχο- σεξουαλικής ανάπτυξης δεν γίνεται εξ αρχής προς τα εξωτερικά πρόσωπα ή πράγματα και τους εκπροσώπους τους. Μετά από τις αρχικές, αποσπασματικές ικανοποιήσεις μέσα από αυτοερωτικές πράξεις στις οποίες ωθείται το βρέφος από τα επιμέρους τμήματα των ενστίκτων (component instincts), όπως απομύζηση των χει- λιών, επιδερμικά χάδια κλπ., το άτομο διέρχεται από το στάδιο του πρωτογενούς ναρκισσισμού πριν κατευθύνει τις ενστικτώδεις επιθυμίες του προς εξωτερικά αντικείμενα-αγάπης. Κατά τον ναρ κισσισμό το σύνολο των σεξουαλικών ενορμήσεων εκλαμβάνει τον εαυτό ως αντικείμενο-αγάπης και η τοποθέτηση αυτή είναι ψυχική και όχι βασικά βιολογική, όπως στις πρώτες αυτοερωτικές εμπειρίες. Η φάση αυτή είναι μέχρις ένα βαθμό χρήσιμη, διότι ο αυτοθαυμασμός αυξάνει την αυτοπεποίθηση κ.ο.κ. Μετά την ω ριμότερη στροφή προς εξωτερικά αντικείμενα (ομόφυλα στην αρχή, ετερόφυλα στη συνέχεια) δεν εγκαταλείπονται τελείως οι ναρκισσιστικές τάσεις, κάτω μάλιστα από ορισμένες συνθήκες μπορεί και πάλι να υπάρξουν αυξημένες επενδύσεις (καθέξεις) προς τον εαυτό (δευτερογενής ναρκισσισμός). Στη διάρκεια της εξέλιξης του ατόμου, οι καθέξεις που πρα γματοποιούνται σε κάθε φάση αφορούν σε άλλες ερωτογόνους ζώνες και αντικείμενα, ενώ παράλληλα διατηρούνται σ ’ ένα βα θμό και σε μικρότερη ένταση κάποιες από μια προηγούμενη φά ση. Συμβαίνει όμως κάτω από ειδικές συνθήκες οι καθέξεις των προηγούμενων φάσεων να παραμένουν ισχυρές. Τότε μιλούμε για καθήλωση (fixation), μια κατάσταση δηλ. υπερβολικής επέν δυσης ψυχικής ενέργειας σε μια ερωτογόνο ζώνη ή σ ’ ένα αν τικείμενο ή τρόπο ικανοποίησης, λόγω υπερερεθισμού ή έντονης ματαίωσης. Αν ένα παιδί δέχεται υπερβολικές φροντίδες από τη μητέρα του στην περίοδο του θηλασμού, αν παρατείνεται πέρα από ένα διάστημα ο θηλασμός κλπ. μπορεί να μείνει καθηλωμένο στο στοματικό στάδιο, αν ένα κορίτσι δέχεται ιδιαίτερα χάδια από ένα
σαγηνευτικό πατέρα που της εκπληρώνει κάθε χατήρι μπορεί να μείνει καθηλωμένο στο Οιδιπόδειο στάδιο κ.ο.κ. Η υπερβολική και εύκολη, ικανοποίηση, κατά συνέπεια, των αναγκών ενός στα δίου θα δώσει την αίσθηση της ασφάλειας κατά κύριο λόγο στην ερωτογόνο ζώνη ή τον τρόπο ικανοποίησης εκείνης της φάσης (και ηλικίας) και το άτομο θα αναζητά μελλοντικά ανάλογους τρόπους, γεγονός που θα διαποτίζει και τον χαρακτήρα. Η αν τίθετη βίωση ματαίωσης θα έχει, ωστόσο, και πάλι παρόμοιο αποτέλεσμα. Μια μάνα που διακόπτει απότομα τον θηλασμό, κτυπά το παιδί στο στόμα νευριασμένη κλπ. μπορεί να συμβάλει σε στοματική καθήλωση (που φαίνεται και στη συνέχεια με το ότι «δεν ξεκόβει το παιδί την πιπίλα») ή ένας πατέρας που δεν κα μαρώνει ποτέ τη μικρή του κόρη και επιπλέον την τιμωρεί μπορεί να οδηγήσει σε Οιδιπόδεια καθήλωση κ.ο.κ. Αλλοτε ανάλογες καθηλώσεις προκύπτουν από εναλλασσόμενη, αλλοπρόσαλλη συμπεριφορά των γονέων. Οι περιβαλλοντικές επιδράσεις πιθανότατα δεν είναι και οι μόνες που καθορίζουν την καθήλωση σε μια φάση ή σε μια ε- ρωτογόνο ζώνη. Οπως ανάφερα και για τις ενστικτώδεις ορμές, θα πρέπει και εδώ να παίζουν ρόλο ιδιοσυστασιακοί παράγοντες. Πολλή συζήτηση γίνεται π.χ. κατά πόσο στην ομοφυλοφιλία υ πάρχει ιδιοσυστασιακά καθορισμένη πρωκτική καθήλωση, ή βι ώματα τιμωρητικής, ματαιωτικής συμπεριφοράς του πατέρα προς το αγόρι στην πρωκτική φάση, ή σαγηνευτική, ενισχυτική συμ περιφορά από έναν άλλο ενήλικα αργότερα, που αποπλανά το παιδί κ.ο.κ. Η καθήλωση ονομάσθηκε και «ψυχική αδράνεια» με την έν νοια ότι εφόσον κατά την ψυχοσεξουαλική ανάπτυξη το επόμενο στάδιο δεν προσφέρει τα αναμενόμενα, το άτομο αδρανεί στο προχώρημά του, αναζητώντας πιο σίγουρες ικανοποιήσεις προ ηγούμενων σταδίων. Ισχύει, επομένως, ο κανόνας ότι όσο ισχυ ρότερη η καθήλωση (η οποία βασικά γίνεται υποσυνείδητα), τόσο λιγότερη επένδυση επισυμβαίνει στα επόμενα στάδια, γεγονός που αναχαιτίζει την ομαλή ωρίμανση της προσωπικότητας. Κάτι ψυχοπαθολογικά σημαντικό είναι ότι μια ισχυρή καθήλωση απο τελεί προδιαθεσικό, νοσογόνο παράγοντα ή τουλάχιστο διευκο λύνει την ανάπτυξη μιας ψυχικής αρρώστειας, κΓ αυτό διότι, πέρα από τα χαρακτηριστικά που διαμορφώνει στην προσωπικό τητα, ωθεί το άτομο στην επιμονή για παρωχημένους, ανεπίκαι ρους τρόπους ικανοποίησης, αναχρονιστικούς και ανώριμους για
τη συγκεκριμένη του ηλικία. Ο Freud στις «Εισαγωγικές διαλέξεις στην Ψυχανάλυση» το 1916 έκανε μια παραστατική παρομοίωση της καθήλωσης προς ένα προελαύνοντα στρατό που αφήνει σε ορισμένα φυλάκια στρατεύματα κατοχής. Οσο περισσότερα στρατεύματα καθηλω θούν στα φυλάκια, τόσο μικρότερες δυνάμεις θα προχωρήσουν, οπότε αυτές αν συναντήσουν ισχυρό εχθρό θα αναγκαστούν να οπισθοχωρήσουν στα πίσω φυλάκια. Τούτο εισάγει την έννοια της παλινδρόμησης, της επιστροφής δηλ., μπροστά σε αντίξοες περιστάσεις, σε προηγούμενα στάδια καθήλωσης για πληρέστερη ικανοποίηση παλαιότερης μορφής. Η «παιδική σεξουαλικότητα» Στη διάρκεια της παιδικής ηλικίας παρατηρείται μια δραστηριό τητα των ενστικτωδών ορμών που καίτοι είναι γνωστή σε όλους (ως ένστικτα της πείνας, τάσεις για χάδια, ορμές κινητικότητας, επιθετικότητα στο παιγνίδι κ.ά.) όταν τους αποδόθηκε ο όρος «παιδική σεξουαλικότητα» από τον Freud, ξεσήκωσε θύελλα συ ζητήσεων και ακόμη ξενίζει σήμερα όποιον δεν έχει ασχοληθεί κοντύτερα με το θέμα. Η ψυχαναλυτική τοποθέτηση ότι στα παι διά παρατηρείται «σεξουαλικότητα» βασίζεται κυρίως στο γεγο νός ότι η ικανοποίηση των ενστικτωδών ορμών από τη βρεφική ακόμη ηλικία συνοδεύεται από μια ηδονή, η οποία είναι αντίστοι χη με εκείνη της σεξουαλικότητας των ενηλίκων. Αν προσέξει κανείς το πάθος, την ένταση και την ορμητικότητα με την οποία το νεογνό αρπάζει και θηλάζει από τον μαστό, την αντίστασή του να αποτραβηχθεί, αλλά και το γαλήνιο πρόσωπο και το ηδονικό μειδίαμα όταν κορεσθεί η πείνα, η αντιστοιχία γίνεται ευκολότερα αποδεκτή. Φυσικά στην ενήλικη σεξουαλικότητα εμπλέκονται τα γεννητικά όργανα, ενώ εδώ αναφερόμαστε σε προγεννητικά στά δια και άλλες σωματικές περιοχές. Αξίζει ίσως να θέσει κανείς ένα λόγο κΓ ένα αντίλογο για τη χρησιμοποίηση του όρου «σεξουαλικότητα» στα παιδιά: 1. Η τοποθέτηση πως σεξουαλικότητα είναι και η δραστηριότητα των προγεννητικών ενστικτωδών τάσεων βασίζεται στο γεγονός ότι επιφέρουν μιαν ικανοποίηση αντίστοιχη προς την ηδονή των ε νηλίκων, αλλά με άλλες βιολογικές ανάγκες και μέσα από άλλα όργανα του σώματος και αντικείμενα ικανοποίησης. Ο αντίλογος είναι ότι υπάρχει πράγματι στα παιδιά αυτή η ικανοποίηση και ευχαρίστηση, αλλά δεν είναι ποιοτικά ίδια με την ηδονή της
