43. Kiam la Tero komencis esti loøata?
“En la komenco æio estas ¶aoso; la elementoj estis interkonfuzitaj. Iom post iom, æiu a¼o eksidis sur sia loko kaj, tiam, aperis la vivantaj esta¼oj, konformaj al la stato de la globo.”
44. El kie venis tiuj vivantaj esta¼oj sur la Teron?
“Ili jam ekzistadis tie en øermformo kaj nur atendis
( 8 ) Genezo, æap. I, par. 3, el “La Malnova Testamento”, trad. de L. L. Zamenhof. – La Trad.
74 LA LIBRO DE LA SPIRITOJ
la momenton favoran al ilia elkoviøo. La organaj principoj kuniøis tuj, kiam æesis la forto, kiu tenis ilin disigitaj, kaj estigis la øermojn de æiuj vivantaj esta¼oj; la øermoj konservis sin en latenta kaj inerta stato, kiel la krizalido kaj la semoj de la vegeta¼oj, øis la momento favora al la elvolviøo de æiu speco; tiam, la esta¼oj de æiu speco kuniøis kaj multobliøis.”
45. Kie troviøis la organaj elementoj antaý la formado de la tero?
“Ili troviøis en kvazaýa fluida stato, en la spaco, meze inter la Spiritoj aý en aliaj planedoj, atendante la kreadon de la Tero, por komenci novan ekzistadon sur nova globo.”
La kemio montras al ni, ke la molekuloj de la neor- ganikaj korpoj kuniøas por formi kristalojn kun konstanta reguleco, laý æiu speco, tuj kiam ili troviøas en la postulataj kondiæoj. La malplej granda aliiøo de tiuj kondiæoj sufiæas por malhelpi la kuniøon de la elementoj aý, almenaý, la regulan kunaranøon, kiu formas la kristalon. Kial ne okaz- us same kun la organaj elementoj? Ni konservas dum jaroj plantosemojn, kiuj elvolviøas nur en iu difinita temperaturo kaj en favora medio; oni vidis grajnojn de tritiko øermi post multaj jarcentoj. Ekzistas do en tiuj semoj ia latenta vivo- principo, atendanta nur la oportunan okazon por sia elvolv- iøo. Æu tio, kio æiutage okazadas antaý niaj okuloj, ne povus fariøi ekde la origino de l’ terglobo? Æu tia formado de la vivaj esta¼oj, elirintaj el la ¶aoso per la forto mem de la Naturo, iel malpliigus la grandecon de Dio? Kontraýe: øi plikonformiøas al la ideo, kiun ni havas pri Lia potenco, kiu agas sur sennombrajn mondojn laý eternaj leøoj. Tiu teorio, en vereco, ne solvas la demandon pri la origino de la elementoj de la vivo; sed Dio havas Siajn misterojn kaj difinis limojn al niaj esploroj.
46. Æu ankoraý hodiaý spontanee naskiøas esta¼oj?
“Jes; sed la primitiva øermo jam ekzistadis en latenta stato. Æiutage vi atestas tiun fenomenon. Æu la histoj de la homo kaj bestoj ne enhavas øermojn de
LA KREADO 75 grandega nombro da vermoj, atendantaj, por sia elkresko, nur la putran fermentadon necesan al ilia ekzistado? Øi estas malgranda mondo, kiu dormadas kaj kiu venas en la vivon.”
47. Æu la homa genro ankaý troviøis inter la organaj elementoj entenataj en la tera globo?
“Jes, kaj øi ekaperis æe sia momento; øuste pro tio oni diras, ke la homo estas formita el þlimo de la Tero.”
48. Æu ni povas scii la momenton, kiam aperis la homo kaj aliaj esta¼oj vivantaj sur la Tero?
“Ne; æiuj viaj kalkuloj estas ¶imeroj.”
49. Se la øermo de la homa specaro troviøis inter la organaj elementoj de la terglobo, kial ne ekestas hodiaý, memvole, homoj, kiel æe sia origino?
“La principo de la ekzista¼oj kuþas en la sekretoj de Dio; tamen, oni povas diri, ke la homoj, tuj post sia disvastiøo sur la Tero, ensorbis la elementojn necesajn al ilia formado, kaj transigas tiujn elementojn pluen, laý la leøoj de reproduktado. Io sama okazis al la ceteraj specoj de vivantaj esta¼oj.”
Loøatigo de la Tero. Adamo
50. Æu la homa genro devenas de unu sola homo?
“Ne; tiu, kiun vi nomas Adamo, estis nek la unua, nek la sola, kiu loøatigis la Teron.”
51. Æu ni povas scii, dum kiu epoko vivis Adamo?
“Proksimume dum tiu, kiun vi supozas: æirkaý kvar mil jarojn antaý la Kristo.”
La homo, kiun la tradicio nomas Adamo, estis unu el tiuj, postvivintaj, en iu regiono, kelkajn el la grandaj kata- klismoj, kiuj, dum pluraj epokoj, skuegis la supra¼on de la terglobo; tiu homo fariøis la trunko de unu el la rasoj nun vivantaj sur la Tero. La naturaj leøoj kontraýas al tio, ke la progresoj de la homaro, konstatitaj multe antaý la veno de la Kristo, povis fariøi en kelkaj jarcentoj, kiel devus okazi, se la homo estus sur la tero nur de la tempo de la
76 LA LIBRO DE LA SPIRITOJ
tiel nomata Adamo. Kelkaj personoj, pli prave, konsideras Adamon mito aý alegorio, reprezentanta la unuajn aøojn de la mondo.
Diverseco de la homaj rasoj
52. El kio originas la fizikaj kaj moralaj diferencoj, karakterizantaj la homajn rasojn sur la Tero?
“El la klimato, el la vivmaniero kaj el la kutimoj. Tion saman oni rimarkas æe du filoj de l’ sama patrino: se ili estas edukitaj en malsamaj lokoj kaj manieroj, ili neniel intersimilas, el la morala vidpunkto.”
53. Æu la homo naskiøis en pluraj lokoj de la terglobo?
“Jes, en pluraj lokoj kaj epokoj, kaj tiu estas unu el la kaýzoj de la diverseco de la rasoj; poste, disiøinte en malsamajn klimatojn kaj miksiøinte kun aliaj rasoj la homoj estigis novajn tipojn.”
- Æu tiuj diferencoj konsistigas diversajn specojn?
“Tute ne; æiuj apartenas al unu sola familio; æu la varioj de iu frukto malebligas øin aparteni al unu sama speco?”
54. Æar la homoj ne devenas de unu sola, æu ili tial ne konsideru sin fratoj unuj de la aliaj?
“Æiuj homoj estas fratoj en la okuloj de Dio, æar æiuj estas animitaj de spirito kaj æiuj iras al sama celo. Vi volas ekpreni la vortojn æiam laýlitere.”
Plureco de la mondoj
55. Æu æiuj globoj, cirkulantaj en la spaco, estas loøataj?
“Jes, kaj la surtera homo tute ne estas, kiel oni kredas, la unua per inteligenteco, boneco kaj perfekteco. Tamen multaj homoj taksas sin alte estimindaj kaj reve kredas æi tiun planedeton la sola, kiu havas la privilegion posedi raciajn estulojn. Fiero kaj vantamo! Ili opinias, ke Dio kreis la universon nur kaj sole por ili!”
LA KREADO 77 Dio loøatigis la mondojn per vivaj esta¼oj, kiuj æiuj kunhelpas al la plenumado de Liaj providencaj projektoj. Kredi, ke la vivaj esta¼oj estus limigitaj tie, kie ni loøas en la universo, estus dubi pri la Dia saøeco, kiu nenion faras senutilan. Dio destinis tiujn mondojn al celo pli serioza ol simpla amuzo por niaj okuloj. Krom tio, nenio pravigas, æu pro la pozicio, la amplekso aý la fizika strukturo de la Tero, la supozon, ke nur la Tero havas la privilegion esti loøata, kun escepto de miloj da similaj mondoj.
56. Æu la fizika strukturo de la globoj estas la sama?
“Ne; ili neniom similas unuj al la aliaj.”
57. Se la fizika strukturo de la mondoj ne estas la sama, æu do sekvas, ke la esta¼oj, tie vivantaj, havas malsamajn fiziologiajn organiza¼ojn?
“Sendube, same kiel viaj fiþoj estas faritaj por vivi en la akvo, kaj la birdoj en la aero.”
58. Æu al la mondoj plej malproksimaj de la suno mankas lumo kaj varmo, æar la suno sin montras al ili kun aspekto de negrava stelo?
“Æu vi do kredas, ke ekzistas neniaj fontoj de lumo kaj varmo krom la suno? Æu neniom valoras la elektro, kiu, en iuj mondoj, ludas rolon de vi nekonatan, multe pli gravan ol sur la Tero? Cetere, ni ne diris, ke æiuj esta¼oj havas tian saman organismon, kiel vi, aý ke ili posedas organojn egalajn al la viaj.”
La kondiæo de ekzistado de la esta¼oj, loøantaj la plurajn mondojn, devas konformiøi al la medio, kien tiuj esta¼oj estas vokataj por vivi. Se ni estus neniam vidintaj fiþojn, ni ne komprenus, kiel iu estajo povus vivi en akvo. Tio sama oka- zas al la ceteraj mondoj, sendube posedantaj elementojn de ni nekonatajn. Æu ni ne vidas, sur la Tero, la longajn polus- ajn noktojn, lumigatajn de la elektro de la nordaj aýroroj? Æu ne estus ja eble, ke en iuj mondoj la elektro abundas pli ol sur la Tero, kaj ke øi tie havas øeneralan agadon, kies efikojn ni ne komprenas? Tiuj mondoj povas do havi en si mem la fontojn de lumo kaj varmo, necesajn al tieaj loøantoj.
78 LA LIBRO DE LA SPIRITOJ
Konsideroj kaj konsentaj asertoj en la Biblio pri la mondkreado
59. La popoloj, laý sia instruiteco, faria la si tre mal- akordajn ideojn pri la mondkreado. La prudento, apogita sur la scienco, rekonis la neverþajnecon de kelkaj teorioj; la teorio, donata de la Spiritoj, konfirmas la opinion, jam de longe akceptitan de la plej kleraj homoj.
La kontraýdiro, kiun oni povas prezenti rilate tiun teo- rion, estas, ke tiu teorio ne akordas kun la teksto de l’ sankt- aj libroj; sed pli profunda studado portas la konkludon, ke tiu malakordo estas pli þajna ol reala kaj rezultas de la interpreto de ofte alegoria esprimo.
La demando, æu Adamo estis la unua homo kaj unika patro de la surtera homaro, ne estas la sola, pri kiu la religiaj kredoj devis sin modifi. La turniøado de la Tero þajnis, iam, tiel kontraýa al la sankta teksto, ke en tiu aserto oni trovis pretekston por æiaj persekutoj; tamen la Tero turniøas spite al la anatemoj; kaj neniu hodiaý tion povus refuti, sen mal- profito por sia prudento mem.
La Biblio diras ankaý, ke la mondo estas kreita en ses tagoj kaj ke tiu kreado datiøas de kvar mil jaroj antaý la naskiøo de la Kristo. Antaý tiu tempo la Tero ne ekzistis; øi estas tirita el la nenio; la teksto estas formala. Sed, jen, la pozitiva scienco, la nefleksebla scienco pruvas la malon.
La formado de la terglobo troviøas stampita per neelviþ- eblaj signoj en la fosiliaj tavolaroj, kaj estas pruvite, ke la ses tagoj de la mondkreado estas ses periodoj, æiu el kiuj eble de centoj da jarmiloj. Tio æi ne estas ia sistemo, ia doktrino, ia izola opinio, sed fakto tiel reala kiel la movado de la Tero, kiun la teologio ne povas ne akcepti: evidenta pruvo pri la eraro, en kiun oni povas fali, se oni prenas laý- litere la esprimojn de ofte figura dirmaniero. Æu ni do kon- kludo, ke la Biblio eraras? Ne, sed, kontraýe, ke la homoj øin erare interpretis.
Sondante la arkivojn de la Tero, la scienco konstatis la ordon, laý kiu la vivantaj esta¼oj aperis sur la supra¼o de l’ planedo; tiu ordo akordas kun la indikita en la Genezo, kun tiu diferenco, ke tiu apero, anstataý esti mirakle elþprucinta el la manoj de Dio en kelkaj horoj, fariøis, æiam per Lia
LA KREADO 79 volo, laý la leøo pri la naturaj fortoj, en kelke da jarmili- onoj. Æu, pro tio, Dio estas malpli granda kaj malpli pova? Æu Lia verko estas malpli bela pro tio, ke øi ne havas la prestiøon de l’ subiteco? Certe, ne; oni farus pri Dio tre mi- zeran ideon, se oni ne rekonus Lian æiopovecon super la eternaj leøoj, al kiuj la mondoj obeas. La scienco tute ne malaltigas la Dian verkon, sed, male, øi prezentas al ni tiun verkon kun aspekto pli grandioza kaj pli konforma al tio, kion ni scias pri la potenco kaj majesteco de Dio, æar tiu verko estas ja plenumita sen nuligo de la naturaj leøoj.
Konsentante pri æi tiu parto kun Moseo, la scienco star- igis la homon sur la lastan lokon en la ordo de l’ kreado de la vivantaj esta¼oj; sed Moseo diris, ke la universala di- luvo okazis en la jaro 1650 a.K., kaj la geologio asertas, ke tiu granda kataklismo fariøis, antaý ol aperis la homo, æar ne estas øis hodiaý trovitaj, sur la primitivaj tavoloj, pstesignoj de homo kaj de samkategoriaj bestoj – laý la fizika vidpunkto; sed nenio pruvas, ke tio estas neebla; mult- aj eltrovoj jam naskis dubojn pri tiu scienca aserto; povos dio okazi, ke oni baldaý ekhavos la materialan certecon pri tiu antaýeco de la homa raso kaj, tiam, oni konstatos, ke, pri tiu, kiel pri aliaj temoj, la biblia teksto estas figuro.
La demando kuþas en tio, scii, æu la geologia kataklismo estas tiu sama travivita de Noa; nu, la tempo necesa al la formado de l’ fosiliaj tavoloj ne allasas konfuzon; kaj, kiam aperos signoj pri la ekzisto de la homo antaý la granda katastrofo, tiam estos pruvite, aý ke Adamo ne estis la unua homo, aý ke lia kreado perdiøas en la nokto de l’ tempo. Kontraý la evidenteco, konjektoj estas neeblaj; estos do ne- cese akcepti la fakton, kiel estas akceptitaj la movado de la Tero kaj la ses periodoj de la mondkreado.
La ekzisto de la homo antaý la geologia diluvo estas ja ankoraý hipoteza; sed ni vidos tuj, ke øi ne estas tiel hipoteza kiel øi þajnas. Se ni konsentus, ke la homo aperis, la unuan fojon sur la Tero, kvar mil jarojn antaý la Kristo, kaj ke post 1650 jaroj la tuta homa raso estis detruita, escepte de unu sola familio, rezultas do, ke la loøatigo de la Tero dat- iøas nur de la tempo de Noa, tio estas, de 2350 jaroj antaý nia epoko. Nu, kiam la hebreoj migris en Egipton, en la dek-oka jarcento a.K., ili trovis tiun landon jam tre loøata
80 LA LIBRO DE LA SPIRITOJ
kaj kun tre progresinta civilizacio. La historio diras, ke en tiu tempo Hindujo kaj aliaj landoj estis same prosperaj; æi tie ni rezonas sen konsidero pri la kronologio de iuj popoloj, datiøanta de multe pli antaýa epoko. Oni devus do konsenti, ke, de la dudek-kvara øis la dek-oka jarcento a.K. – aý dum la daýro de 600 jaroj - , ne nur la idaro de unu sola homo povis loøatigi æiujn tiam konatajn grandegajn region- ojn – se oni supozas, ke la ceteraj estis ankoraý senhomaj - , sed ankaý, ke, dum tiel mallonga intertempo, la homa genro supreniris de la absoluta bruteco de l’ primitiva stato øis la plej alta grado da intelekta elvolviøo: tio kontraýas æiujn antropologiajn leøojn.
La diverseco de la rasoj konfirmas æi tiun opinion. La klimato kaj la kutimoj sendube modifas la fizikan karak- teron; sed oni scias, øis kie æi tiuj kaýzoj povas influi, kaj la fiziologia ekzameno pruvas, ke ekzistas inter iuj rasoj strukturaj diferencoj, pli profundaj, ol kiajn naskus la kli- mato. La kunmiksiøo de rasoj produktas la mezajn tipojn; øi iom post iom forviþas, sed ne kreas la ekstremajn karak- terojn; øi naskas nur variojn; nu, por kunmiksiøo de rasoj, estus nepre necesaj malsamaj rasoj; sed, kiel klarigi la ek- ziston de tiuj rasoj, se oni donas al ili originon komunan kaj tiel proksiman en la tempo? Kiel konsenti, ke, en kelk- aj jarcentoj, iuj idoj de Noa øis tia grado alliøis, ke ili est- igis, ekzemple, la etiopian rason? Tia metamorfozo ne estas pli akceptebla ol la hipotezo pri iu komuna origino de lupo kaj þafo, de elefanto kaj afido, de birdo kaj fiþo. Ni rediras: nenio superas la evidentecon de l’ faktoj. Æio, kontraýe, klar- iøas, se oni akceptas la ekziston de la homo antaý la epoko, dum kiu oni øenerale kredas, ke li vivis, kaj la plurecon de fontoj de la rasoj; ke Adamo, vivinta antaý ses mil jaroj, loøatigis nur ankoraý senhoman regionon; ke la diluvo, æe Noa, estis parta katastrofo, kiun oni konfusas kun la geo- logia kataklismo; kaj fine, se oni konsideras la alegorian formon, karakterizan de la orienta stilo, trovatan en la sankt- aj libroj de æiu popolo. Ne estas do saøe akuzi frivole, kiel falsajn, doktrinojn, kiu povas, pli aý malpli frue, kiel tiom da aliaj, ankoraý disbati siajn kontraýantojn. La religiaj doktrinoj, anstataý perei, gloriøas irante þultro æe þultro kun la scienco: jen la sola rimedo, kiun ili uzu, por prezenti al la skeptikuloj neniun vundeblan flankon.
ÆAPITRO IV
LA VIVOPRINCIPO
1. Organaj kaj neorganaj esta¼oj. – 2. Vivo kaj morto. – 3. Intelekto kaj instinkto.
Organaj kaj neorganaj esta¼oj
La organaj esta¼oj estas tiuj, enhavantaj iun fonton de intima aktiveco, kiu donas al ili la vivon; ili naskiøas, kresk- as, sin reproduktas per si mem kaj mortas, estas provizitaj per specialaj organoj por la plenumado de la agoj de la vivo necesaj al ilia konservado. Tiaj estas la homoj, la bestoj kaj la vegeta¼oj. La neorganaj esta¼oj estas æiuj, kiuj ne posedas vivoforton nek proprajn movojn, kaj kiuj konsistas el simpla densiøo de la materio: tiaj estas la mineraloj, inter aliaj la akvo, la aero k. c.
60. Æu unu sama forto kunigas la elementojn de la materio en la organaj kaj en la neorganaj korpoj?
“Jes; la leøo pri altiro estas la sama por æiuj.”
61. Æu estas ia diferenco inter la materio de la organaj kaj tiu de la neorganaj korpoj?
“La materioestas æie la sama; sed en la organaj korpoj øi troviøas vivigita.”
62. Kiu nome estas la kaýzo de la vivigo de l’ materio?
82 LA LIBRO DE LA SPIRITOJ
63. Æu la vivoprincipio kuþas en ia aparta aganto, aý æu øi estas propreco de la organa materio; unuvorte, æu øi estas efiko aý kaýzo?
“Tiel efiko, kiel kaýzo. La vivo estas efiko de la influo de iu aganto sur la materion; tiu aganto, sen la materio, ne estas vivo, same kiel la materio ne povas vivi sen tiu aganto. Æi tiu donas vivon al æiuj esta¼oj, kiuj øin ensorbas kaj asimilas.”
64. Ni jam vidis, ke spirito kaj materio estas du elementoj, konsistigantaj la universon; æu la vivoprincipo estas ia tria elemento?
“Jes, øi estas sendube unu el la elementoj necesaj al la strukturo de la universo; sed øi siavice originas de la universa materio, kiu por tio sin modifas; vi rigardas øin kiel elementon, similan al oksigeno kaj hidrogeno – cetere, ne primitivaj elementoj, æar æiuj venas el unu sama principo.”
– Þajnas do, ke la vivoforto ne estiøas el tute alia primitiva aganto, sed el aparta propreco de la universa materio, aparta propeco, rezultanta de certaj modifoj; æu ne?
“Øi estas la sekvo de tio, kion ni diris.”
65. Æu la vivoprincipio troviøas en iu el la de ni