01_MELISSOKOMIA

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

ΜΑΘΗΜΑ 1ον ΤΟ ΜΕΛΙΣΣΙ ... 3 Η Ιστορία της Μελισσοκομίας ... 4 Ανατομία της Μέλισσας ... 5 ΜΑΘΗΜΑ 2ον Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ... 7 ΜΑΘΗΜΑ 3oν ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ ΜΕ ΤΟ ΜΕΛΙΣΣΙ ... 11 Ι. Σε περίπτωση κεντρίσματος ... 11 ΙΙ. Προφυλάξεις κατά το διάστημα της επιθεώρησης ... 11 III. Πριν την επιθεώρηση ... 11 IV. Πως επιθεωρείται μια κυψέλη ... 12 V. Τι προσέχουμε σε μια επιθεώρηση ... 12 ΜΑΘΗΜΑ 4ον Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΙΣΣΙΟΥ ... 13 Προϊόντα Kυψέλης ... 14 Ι. Το μέλι... 14 ΙΙ. Το κερί... 14 ΙΙΙ. Η γύρη ... 14 ΙV. Ο βασιλικός πολτός ... 15 V. Η πρόπολη ... 15 VI. Το Δηλητήριο ... 15 ΜΑΘΗΜΑ 5ον _{ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΥΨΕΛΗΣ ... 17} ΜΑΘΗΜΑ 6ον ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΘΕΣΗ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΕΙΟΥ ... 21 ΜΑΘΗΜΑ 7ον _{ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ ... 25} Βιολογικός κύκλος της μέλισσας ... 25 ΜΑΘΗΜΑ 8ον ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑ ... 29 Φυσική σμηνουργία ... 30 Τεχνητή σμηνουργία ... 30 ΜΑΘΗΜΑ 9ον _{ΜΕΤΡΑ ΚΑΤΑΣΤΟΛΗΣ ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑΣ ... 33} ΜΑΘΗΜΑ 10ον ΤΡΟΦΟΔΟΣΙΑ ΜΕΛΙΣΣΙΟΥ ... 37

Α. Τροφοδοσία Διέγερσης ... 37 Β. Τροφοδοσία για συμπλήρωση τροφών ... 38 Γ. Τροφοδοσία συντήρησης ... 39 ΜΑΘΗΜΑ 11ον _{ΛΕΗΛΑΣΙΑ ... 41} Καταστολή της λεηλασίας... 41 ΜΑΘΗΜΑ 12°ν ΜΕΤΑΦΟΡΑ ΜΕΛΙΣΣΟΣΜΗΝΩΝ ... 43 ΜΑΘΗΜΑ 13ον _{ΒΑΣΙΛΟΤΡΟΦΙΑ ... 47} 1. Η μέθοδος Zenter (Ζέντερ) ... 47 2. Μέθοδος με μπόλιασμα προνυμφών ... 48 3. Η μέθοδος με το οριζόντιο πλαίσιο γόνου (Μέθοδος Χόπκινς) .. 49 Μάθημα 14ον _{ΧΟΡΗΓΗΣΗ ΒΑΣΙΛΙΣΣΩΝ ΣΕ ΟΡΦΑΝΑ} ΜΕΛΙΣΣΙΑ ... 51 Κηφηνογόνα ή αρρενογόνα μελίσσια ... 53 ΜΑΘΗΜΑ 15ον _{Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΜΕΛΙΣΣΩΝ} ΜΕ ΒΑΣΙΛΟΤΡΟΦΙΑ ΣΑΝ ΜΕΣΟΝ ΑΥΞΗΣΗΣ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ΚΑΙ ΚΑΛΗΣ ΥΓΕΙΑΣ ... 57 Α. Η παραγωγικότητα ενός μελισσιού ... 57 Β. Μικρή τάση για σμηνουργία ... 57 Γ. Μικρή επιθετικότητα ... 58 Δ. Αντίσταση στις ασθένειες ... 58 Αναγνώριση βασιλικών κελιών ... 59 Ι. Βασιλικά κελιά σμηνουργίας ... 59 ΙΙ. Βασιλικά κελιά αντικατάστασης ... 59 ΙΙΙ. Βασιλικά κελιά διάσωσης ή σωτηρίας ... 60 ΜΑΘΗΜΑ 16ον _{ΜΕΛΙΣΣΟΤΡΟΦΙΚΕΣ ΑΝΘΟΦΟΡΙΕΣ ΚΑΙ} ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗ ... 61 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ... 65

ΜΑΘΗΜΑ 1

ον

ΤΟ ΜΕΛΙΣΣΙ

Οι μέλισσες είναι κοινωνικά έντομα του είδους Apis mellifica και ανήκουν στην τάξη των υμενοπτέρων. Ζουν σε οικογένειες που αριθμούν μέχρι και αρκετές χιλιάδες άτομα, και σε κάθε οικογένεια συμβιούν τρία είδη μελισσών: 1. Η Βασίλισσα, η οποία είναι και μοναδική μέσα στο σύνολο του σμήνους και έχει ανεπτυγμένα θηλυκά γεννητικά όργανα. Η βασίλισσα 2. Η Εργάτρια, η οποία αριθμεί σε πολλές χιλιάδες και αποτελεί το κύριο σώμα μιας οικογένειας μελισσών. Η εργάτρια είναι και αυτή θηλυκό έντομο αλλά δεν έχει ανεπτυγμένα γεννητικά όργανα. Αποτελεί όμως, την καρδιά της κυψέλης αφού είναι η μοναδική, η οποία συλλέγει τα απαραίτητα προϊόντα για την διατήρηση όλου του σμήνους. Η εργάτρια 3. Ο Κηφήνας, είναι το αρσενικό είδος των μελισσών και σε ορισμένη εποχή του χρόνου μπορεί να αριθμεί από μερικές εκατοντάδες έως μερικές χιλιάδες, ειδικά την περίοδο της Άνοιξης. Έχει σαν προορισμό την γονιμοποίηση της Βασίλισσας και με την παρουσία του μέσα στην κυψέλη, συντελεί στην εξύψωση του ηθικού του μελισσιού καθώς και στην αύξηση της θερμοκρασίας μέσα στην κυψέλη.

Ο κηφήνας Τα 3 είδη μέλισσας σε μια κυψέλη: Εργάτρια - Κηφήνας - Βασίλισσα Η Ιστορία της Μελισσοκομίας Από την πρωτόγονη εποχή οι άνθρωποι προσπαθούσαν να καθυποτάξουν την μέλισσα και να ωφεληθούν από τις ευεργετικές ιδιότητες του μελιού και των άλλων προϊόντων της κυψέλης (κερί, γύρη, πρόπολη, βασιλικός πολτός, δηλητήριο). Η πρώτη πιθανή σύνθεση ζωγραφικών παραστάσεων ανθρώπου και μέλισσας έχει βρεθεί στην Αλτιμάρα της Ισπανίας που χρονολογείται από τις αρχαιότερες παραστάσεις πάνω σε βράχους. Οι Αιγύπτιοι καθώς και άλλοι αρχαίοι λαοί έχουν κάνει αξιοσημείωτες προόδους επάνω στην Μελισσοκομία. Αυτοί που όμως διέπρεψαν στην μελισσοκομία αφήνοντας πολλά συγγράμματα, παρατηρήσεις, τεχνικές και εφευρέσεις ήταν οι Αρχαίοι Έλληνες, οι οποίοι είχαν και ένα ξεχωριστό θεό για την μελισσοκομία, τον Αρισταίο.

Επίσης, το Ιερό Βιβλίο ή Αγία Γραφή αναφέρει τόσο για το μέλι όσο και για άλλα προϊόντα της μέλισσας (ο Μωϋσής θα οδηγούσε το έθνος στο Ισραήλ την γη που ρέει μέλι και γάλα). Ακόμα στην Βυζαντινή Εποχή αλλά και στη Ρωμαϊκή, οι μέλισσες είχαν ξεχωριστή θέση στην οικονομία των κρατών. Σήμερα, η Ελλάδα κατέχει την πρώτη θέση παγκόσμια σε αριθμό μελισσοσμηνών κατά τετραγωνικό χιλιόμετρο (Km2_). Ανατομία της Μέλισσας Το σώμα της μέλισσας πραγματικά είναι άξιο θαυμασμού. Οι σύγχρονοι επιστήμονες πιστεύουν ότι το σώμα της μέλισσας έχει παραμείνει σχεδόν αναλλοίωτο από τον καιρό της εμφάνισης της επάνω στην γη. Αν μεγεθύνουμε την μέλισσα τόσο, όσο να διακρίνουμε τα χαρακτηριστικά της, θα τρομοκρατηθούμε πιστεύοντας ότι βλέπουμε ένα εξωγήινο τέρας. Αυτό όμως το πολύ δυνατό τέρας (σηκώνει μέχρι και 60 φορές το βάρος του) είναι άκακο αλλά και απαραίτητο για την διατήρηση της ζωής επάνω στην γη. Περιγράφοντας μερικά από τα μέλη και τα όργανα της μέλισσας, θα αναφέραμε τα εξής: Σύνθετος οφθαλμός ΚΕΦΑΛΗ Απλοί οφθαλμοί Κεραία Κάτω γνάθος ΘΩΡΑΚΑΣ ΚΟΙΛΙΑ Πόδια Κατασκευή σώματος μέλισσας: μέλη και τα όργανα της μέλισσας Φτερά Κεντρί 1. Την Κεφαλή, όπου είναι τοποθετημένα και τα σημαντικότερα αισθητήρια όργανα όπως οι κεραίες, τα απλά μάτια, τα σύνθετα μάτια, η προβοσκίδα, οι σιαγόνες κ.α. 2. Τον Θώρακα, όπου περικλείει αρκετά όργανα. 3. Τα Πόδια, η μέλισσα έχει 3 ζευγάρια πόδια στερεωμένα στο θώρακα με αρκετές ιδιαιτερότητες σε κάθε ζευγάρι ποδιών.

4. Τα Φτερά, τα οποία αποτελούν 2 ζευγάρια (δυο μεγάλα εμπρός και 2 μικρά αμέσως πίσω από τα μεγάλα) και τα οποία είναι στερεωμένα στο θώρακα. 5. Την Κοιλία, η οποία σχηματίζεται από 7 δακτυλίδια και εμπερικλείει όργανα αναπνοής, αδένες, στομάχι, έντερα, γεννητικά όργανα και πολλά άλλα. 6. Το Κεντρί, το οποίο βρίσκεται στην άκρη της κοιλίας και είναι το μοναδικό όπλο της μέλισσας.

ΜΑΘΗΜΑ 2

oν

Η ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Το φυσικό περιβάλλον ενός σμήνους μελισσών βρίσκεται στην ελεύθερη φύση. Έτσι οργανώνει την κατοικία της μέσα στα δάση σε κουφάλες δένδρων σε κοιλότητες βράχων, σε απόκρημνους γκρεμούς, ή όπου αλλού μπορεί να προσφερθεί στο σμήνος ασφάλεια από βροχές, κρύο και φυσικούς εχθρούς. Η κατοικία αυτή των μελισσών ονομάζεται κυψέλη. Από την αρχαιότητα οι άνθρωποι προσπαθούσαν να οργανώσουν ομάδες μελισσοσμηνών σε συγκεκριμένο τόπο και χώρο για την καλύτερη και ευκολότερη εκμετάλλευση τους. Έτσι δημιουργήθηκαν τα πρώτα μελισσοκομεία συγκεντρώνοντας ως κυψέλες, κορμούς δένδρων, πλεκτά κοφίνια αλειμμένα με κοπριά αγελάδας, πήλινα αγγεία στα οποία τοποθετούσαν τα σμήνη. Πολλοί τύποι κυψελών και με διάφορα υλικά αποτέλεσαν τις πρωτόγονες κυψέλες για πολλούς αιώνες σε όλο τον κόσμο. Η πιο εύχρηστη όμως κυψέλη που αποτέλεσε το μοντέλο για την κατασκευή της σύγχρονης κατοικίας της μέλισσας ήταν η πήλινη κυψέλη της Μινωικής περιόδου (ή φλασκί) που διασώζεται μέχρι σήμερα, και χρησιμοποιούνταν ακόμα πριν δεκαετίες. Η κυψέλη αυτή που στην τοπική διάλεκτο ονομάζεται «φλασκί» ή «βρασκί» (Εικ. 1α) δεν ήταν τίποτε άλλο από μια κυλινδρική, με βάση επίπεδη, σε σχήμα ανεστραμμένης κόλουρου πυραμίδας. Μοιάζει δηλαδή λίγο πολύ, με μια μεγάλη γλάστρα λουλουδιών και είναι μια κατασκευή από ψημένο πηλό όπου στην ανοιχτή πλευρά της τοποθετούσαν ξύλινους πήχεις, όπου πάνω σε αυτούς οι μέλισσες κατασκεύαζαν τις κηρήθρες τους μπορώντας έτσι ο μελισσοκόμος να σηκώνει τους πήχεις και συνεπώς τις κηρήθρες και έτσι, να ελέγχει το Εικόνα 1α. Φλασκί εσωτερικό της κυψέλης επεμβαίνοντας στις διάφορες τεχνικές του μελισσιού. Το σύστημα αυτό αργότερα το υιοθέτησαν και οι αρχαίοι Έλληνες, όμως η κυψέλη δεν ήταν πήλινη αλλά από πλεκτά καλάμια αλειμμένα με κοπριά αγελάδας ή λάσπη το πασίγνωστο «κοφίνι» (Εικ. 1β). Εκείνος όμως που

έδωσε την τελική μορφή σε αυτό που θα γινόταν η σημερινή κυψέλη ήταν ο καθολικός Έλληνας μοναχός από το νησί της Σύρου ο Αβά Ντέλα Ρόκα (Στέφανος Ρόκας). Αυτός κατασκεύασε μια κυψέλη εξ ολοκλήρου ξύλινη με κινητά πλαίσια ισομεγέθους θαλάμους, με την διαφορά όμως ότι το άνοιγμα της κυψέλης γινόταν από τα πλάγια. Έτσι τους δύο περασμένους αιώνες διάφορες κυψέλες με κινητά έκαναν την εμφάνιση τους, όπως του Αμερικάνου Νταντάν, του Ρώσου Προπόκοβιτς, του Εικόνα 1β. Μελισσοκομικό κοφίνι Γερμανού Δεζιεξτρόν και πολλές άλλες. Το 1851 ο Αμερικάνος Λάνγκστροθ (Langstroth) εφηύρε την σημερινή κυψέλη χρησιμοποιώντας τα πλαίσια Χόφμαν (Hoffman) (Εικ. 2α). Η κυψέλη αυτή αποτελείται από μια βάση δύο ισομεγεθών θαλάμων και οροφή (Εικ. 2β). Οι διαστάσεις των θαλάμων είναι μήκος 50,5cm πλάτος 41,5 cm (όπου αποτελεί και την πρόσοψη της κυψέλης) και ύψος θαλάμου 24,5 cm. Εικόνα 2α. Πλαίσιο Χόφμαν Ιδιαίτερη σημασία ο Λάνγκστροθ έδωσε στο κενό των διαστάσεων που μένει μεταξύ των διαφόρων εξαρτημάτων της κυψέλης, όπως η απόσταση μεταξύ των πλαισίων, ή μεταξύ πλαισίων και θαλαμών κ.τ.λ. Έτσι υιοθετήθηκε η απόσταση 6-9 mm όπου ονομάζεται και διάστημα της μέλισσας. Μικρότερο κενό από 6mm οι μέλισσες το φράζουν πρόπολη, μεγαλύτερο κενό από 9 mm οι μέλισσες το κλείνουν κτίζοντας ανάμεσα στο κενό κηρήθρα, κάνοντας τους μελισσοκομικούς χειρισμούς πολύ δύσκολους. Με τον καιρό και εξαιτίας της σύγχρονης νομαδικής μελισσοκομίας, η κυψέλη υπέστη μερικές διορθώσεις και βελτιώσεις όπως η καρφωτή βάση (δεν είναι ό,τι ιδανικότερο αν και εύχρηστο), οι σήτες ή τα ανοίγματα μεταφοράς, η διαφορετική οροφή (τύπου Αυστραλίας), οι ενσωματωμένοι ή εσωτερικοί τροφοδότες κα.

Σήμερα σε όλο σχεδόν τον κόσμο αλλά και στην Ελλάδα έχει γίνει πια θεσμός η κυψέλη Λάνγκστροθ ή Στάνταρντ, όπως ονομάζεται πλέον διεθνώς. Στην Ελληνική αγορά υπάρχουν εκατοντάδες επιχειρήσεις που κατασ- κευάζουν κυψέλες. Όμως οι περισσότεροι κατασκευαστές δεν τηρούν ούτε τις ακριβείς προδιαγρα- φές αλλά ούτε και την απαιτούμενη ποιότητα κατασκευής. Γι' αυτό, οι μελισσοκόμοι πρέπει να είναι πολύ προσεκτικοί τόσο στην αγορά των κυψελών όσο και στην αγορά των διαφόρων εξαρτημάτων της κυψέλης. Εικόνα 2β. Μία πλήρης κυψέλη Λάνγκστροθ ή _{Στάνταρντ με καπάκι Αυστραλίας}

ΜΑΘΗΜΑ 3

oν

ΕΞΟΙΚΕΙΩΣΗ ΜΕ ΤΟ ΜΕΛΙΣΣΙ

Ι. Σε περίπτωση κεντρίσματος Αν καθώς πλησιάζουμε στο μελισσοκομείο ή εργαζόμαστε επάνω στα μελίσσια και δεχθούμε κάποιο κέντρισμα: 1. Απομακρύνουμε το κεντρί από το δέρμα μας (το ξύνουμε για να το αφαιρέσουμε, δεν το πιάνουμε πιέζοντας την κύστη που έχει επάνω του το κεντρί). 2. Διατηρούμε την ψυχραιμία μας (αν θέλουμε τοποθετούμε στο οίδημα κρύο νερό ή αμμωνία, μπορούμε να καπνίσουμε το σημείο του κεντρίσματος). 3. Αν κρατάμε στα χέρια μας πλαίσιο με μέλισσες προσέχουμε να μην μας πέσει από τα χέρια ή να μην το πετάξουμε. 4. Να μην ζουλάμε ποτέ μέλισσες επάνω στο δέρμα μας (η μυρωδιά της αιμολέμφου προσελκύει και άλλες επιθετικές μέλισσες). 5. Αν αισθανθούμε δυσφορία πηγαίνουμε για ιατρική φροντίδα (τοπικό οίδημα στην περιοχή του κεντρίσματος είναι κάτι το φυσιολογικό). ΙΙ. Προφυλάξεις κατά το διάστημα της επιθεώρησης Η κατάλληλη ενδυμασία προφυλάσσει το μελισσοκόμο από τα κεντρίσματα και τον υποβοηθάει στην άνετη εργασία και την ευελιξία των κινήσεων. Ρούχα σκουρόχρωμα και μάλλινα είναι ακατάλληλα για χειρισμούς μέσα στο μελισσοκομείο. Επίσης πρέπει να μην φοράμε αρώματα ή άλλες μυρωδιές. Στο εμπόριο υπάρχουν πλήρη αξεσουάρ για την ενδυμασία του μελισσοκόμου. Σε περίπτωση που κάποια μέλισσα μπει μέσα στην προσωπίδα πρέπει να σκοτώνεται για να μην μας τσιμπήσει σε ευαίσθητα σημεία του προσώπου. III. Πριν την επιθεώρηση Πρέπει να ξέρουμε ότι: 1. Για να επιθεωρήσουμε ένα μελίσσι χρησιμοποιούμε πάντα καπνό. Ο καπνός από το καπνιστήρι πρέπει να βγαίνει πάντα κρύος και όχι ζεστός γιατί ερεθίζει τις μέλισσες.

2. Πρέπει να ξέρουμε ότι οι μέλισσες είναι αρκετά ανεκτικές στους χειρισμούς, και δεν επιτίθενται χωρίς λόγο. 3. Σημαντικό ρόλο παίζουν και οι καιρικές συνθήκες. Ημέρες κρύες ή πολύ θερμές, ημέρες ξηρές ή με πολύ αέρα είναι ακατάλληλες για μελισσοκομικές επιθεωρήσεις. 4. Απότομες κινήσεις, ενέργειες ή βίαιες χειρονομίες διεγείρουν τις μέλισσες και τις κάνουν επιθετικές. IV. Πως επιθεωρείται μια κυψέλη Πλησιάζουμε την κυψέλη από το πλάι ή πίσω. Ποτέ δεν στεκόμαστε μπροστά από την είσοδο της κυψέλης. Καπνίζουμε ελαφριά την είσοδο και αφήνουμε να περάσει ένα μικρό χρονικό διάστημα. Στην συνέχεια αφαιρούμε το καπάκι (ανάλογα τον τύπο της κυψέλης) και το τοποθετούμε ανάποδα μπροστά από την είσοδο της κυψέλης. Καπνίζουμε τους κηρηθροφορείς στην ανοικτή κυψέλη και αφαιρούμε το πρώτο ή το δεύτερο πλαίσιο ανάλογα με τον πληθυσμό ή την απόσταση μεταξύ του πρώτου πλαισίου και του τοιχώματος της κυψέλης. Μετά την δημιουργία χώρου με την αφαίρεση του πλαισίου μπορούμε να επιθεωρήσουμε με ευκολία όλα τα πλαίσια. Εάν η κυψέλη μας έχει επάνω της όροφο και θέλουμε να τον αφαιρέσουμε για να επιθεωρήσουμε την γονοφωλιά, το τοποθετούμε επάνω στο αναποδογυρισμένο καπάκι εμπρός και πλάγια (δεξιά ή αριστερά) της κυψέλης. V. Τι προσέχουμε σε μια επιθεώρηση 1. Εάν υπάρχει βασίλισσα. 2. Την κατάσταση του γόνου (εάν αυτός είναι συμπαγής ή διάσπαρτος). 3. Εάν υπάρχει τροφή στην κυψέλη (νέα ή παλιά). 4. Εάν υπάρχει νέος γόνος, ή αν έχει βασιλικά κελιά (σμηνουργίας ή αντικατάστασης). 5. Εάν υπάρχουν ασθένειες. 6. Εάν το σμήνος φέρνει γύρη στην κυψέλη. 7. Εάν το μελίσσι αναπτύσσεται κανονικά σε σχέση με τα άλλα μελίσσια του μελισσοκομείου.

ΜΑΘΗΜΑ 4

ον

Ο ΣΚΕΛΕΤΟΣ ΤΟΥ ΜΕΛΙΣΣΙΟΥ

Οι περισσότεροι ζωντανοί οργανισμοί για να επιβιώσουν, πρέπει να έχουν κάποιο είδος σκελετού, είτε αυτός είναι από οστά, είτε είναι από μύες. Παρόμοια και ένα μελίσσι σαν σύνολο, σαν κοινότητα, έχουν το δικό τους σκελετικό σύστημα. Ο σκελετός αυτός, όπου το μελίσσι ζει, γεννά, τοποθετεί την τροφή του, κάνει τις διάφορες δραστηριότητες του, είναι κηρύθρα. Η κηρύθρα κατασκευασμένη από κερί είναι η βάση για την ανάπτυξη και την επιβίωση του σμήνους των μελισσών και αποτελείται από εξάγωνες στοές, οι οποίες ονομάζονται κελιά. Τα κελιά είναι 3 ειδών: 1. Τα εργατοκελιά, έχουν τέλειο εξαγωνικό σχήμα, βάθος 11 mm (χιλιοστά) πλάτος 5,2 mm και χρησιμεύουν για κούνιες των εργατιδών και φυσικά για αποθήκες του μελιού (Εικ. 3). 2. Τα κηφηνοκελιά, έχουν βάθος 1 2 mm και πλάτος 6,6 mm περίπου με ασύμμετρο εξαγωνικό σχήμα και χρησιμεύουν για κούνιες του γόνου των κηφήνων, (όταν ο γόνος που υπάρχει στα κελιά είναι σκεπασμένος, διακρίνονται από το εξογκωμένο σκέπασμα του γόνου) (Εικ. 4). 3. Τα βασιλοκέλια, τα οποία είναι εντελώς διαφορετικά και μοιάζουν με βελανίδια (Εικ. 5). Σ' αυτά εκκολάπτονται οι βασίλισσες και έχουν βάθος 23-28 mm και πλάτος 9 mm. Κάθε τετραγωνική παλάμη κηρήθρας (1dm) μπορεί να έχει 850 κελιά εργάτριας ή 530 κελιά κηφήνα περίπου. Η αρχιτεκτονική των Εικόνα 3. Εργατοκελιά Εικόνα 4. Κηφηνοκελιά Εικόνα 5. Βασιλοκέλια

κηρυθρών ανέκαθεν αποτελούσε το θαυμασμό των ανθρώπων της επιστήμης και των μαθηματικών. Οποιαδήποτε άλλο σχέδιο εκτός από εξάγωνο δεν θα έδινε ούτε την ίδια οικονομία χώρου ούτε και την τεράστια αντοχή. Επίσης, το ομοιόμορφο αυτό εξάγωνο σχήμα των κελιών με την πυραμοειδή, σε 3 ρόμβους, βάση του, από την οποία κάθε ρόμβος αποτελεί το τρίτο της βάσης ενός κελιού της αντίθετης πλευράς της κηρύθρας, είναι το σχήμα εκείνο που με τη μικρότερη δαπάνη υλικού έχει την καλύτερη στερεότητα σαν οικοδόμημα. Προϊόντα Kυψέλης Ι. Το μέλι Ίσως οι μέλισσες είναι περισσότερο γνωστές σ' όλον τον κόσμο για την παρασκευή του μελιού, μια πραγματικά θαυμάσια τροφή. Κάποτε ζήτησαν από κάποιο επιστήμονα να χαρακτηρίσει την ιδιότητα του μελιού. Αυτός απάντησε: «Η ηλιακή ενέργεια σε υγρή μορφή» θέλοντας να δείξει την μοναδικότητα του μελιού σε ζωτικά, για την υγεία, στοιχεία. Πράγματι, μέσα στο μέλι μπορούμε να ανιχνεύσουμε πάνω από 220 γνωστές ουσίες. Είναι ακόμα πλούσιο σε οργανικά οξέα- πρωτεΐνες- αμινοξέα- μεταλλικά άλατα- ένζυμα-βιταμίνες- λίπη και πολλά άλλα. Έχει ακόμα βακτηριοστατική δράση και αντιβιοτικές ιδιότητες. Έχουν γραφτεί βιβλία και βιβλιογραφίες για το μέλι που κανείς δεν μπορεί να θυμάται όλες τις έρευνες και όλες τις μελέτες που έχουν γίνει πάνω σ' αυτό. Εμείς απλά θα αναφέρουμε ότι έχουμε δύο κύριες κατηγορίες μελιού: α) Νεκταροέκκρισης, αυτό δηλαδή που συλλέγεται από το νέκταρ διαφόρων ανθέων, και β) Μελιτοέκκρισης, αυτό που συλλέγεται από τα μελιτώματα που δημιουργούν διάφορα έντομα, όπως αφίδες ή εργάτες πεύκου, ελάτης κ.α. ΙΙ. Το κερί Είναι ένα άλλο προϊόν της κυψέλης. Είναι μια λιπώδης ουσία που παράγεται από τους κηρογόνους αδένες των μελισσών και είναι 4 ζεύγη αδένων, ανά 2 στις τελευταίες ζώνες της κοιλιάς. Αρκεί να σημειωθεί ότι 1250 περίπου λέπια κεριού, ζυγίζουν μόλις 1 γραμμάριο. ΙΙΙ. Η γύρη Είναι, επίσης, ένα άλλο προϊόν με πολύ μεγάλη θρεπτική και βιολογική

αξία. Την συλλέγουν οι μέλισσες από τα άνθη για να ταΐσουν το νεαρό γόνο τους. Δεν μπορεί να επιβιώσει ένα μελίσσι όταν υπάρχει έλλειψη γύρης σε κάποια περιοχή. Αποτελείται από πρωτεΐδια, ζάχαρα, λιπίδια, μεταλλικές ύλες, ρητίνες, βιταμίνες, κ.α. Μια εργάτρια μπορεί να μεταφέρει μέχρι 15 mg γύρης σε κάθε πτήση της. ΙV. Ο βασιλικός πολτός Αποτελεί την μυστηριώδη τροφή για πολλές χιλιάδες χρόνια. Παράγεται από τους υποφαρυγγικούς αδένες των νεαρών μελισσών και αποτελεί την αποκλειστική τροφή της βασίλισσας. Είναι η ιδανικότερη τροφή με εκατοντάδες σπάνια στοιχεία. Αποτελείται κυρίως από λευκώματα και έχει υψηλή βιολογική αξία. V. Η πρόπολη Είναι κολλώδης ουσία που παρασκευάζεται από εκκρίσεις κωνοφόρων ή άλλων δέντρων και, από ειδικές εκκρίσεις των μελισσών. Χρησιμοποιείται από τις μέλισσες σαν επίχρισμα της κυψέλης ή σαν υλικό για την μουμιοποίηση των ξένων εισβολέων (ποντίκια, σαύρες, κλπ) καθώς και για υλικό οικοδόμησης, περίφραξης και συγκόλλησης. Έχει θαυμάσιες αντισηπτικές, αντιβιοτικές, αναλγητικές και άλλες ιδιότητες και χρησιμοποιείται ευρέως στην ιατρική. VI. Το Δηλητήριο Είναι ίσως και το ακριβότερο υλικό που παράγεται στην κυψέλη. Περιέχει μια απαμίνη που επιδρά στο κεντρικό νευρικό σύστημα. Μια μέλισσα ελευθερώνει 0,00025 του γραμμαρίου δηλητήριο. Χρησιμοποιείται στην ιατρική με ιδιαίτερη σημασία στις αρθροπάθειες και στις ρευματοπάθειες. Όπως βλέπουμε τίποτα δεν πηγαίνει χαμένο σε μια κυψέλη. Ακόμα και με το λιώσιμο και την εξαγωγή του κεριού, τα υπολείμματα που μένουν αποτελούν ένα από τα εξαιρετικότερα λιπάσματα για τα φυτά.

ΜΑΘΗΜΑ 5

ον

ΣΥΝΤΗΡΗΣΗ ΚΥΨΕΛΗΣ

Μια από τις σημαντικότερες εργασίες του μελισσοκόμου είναι και αυτή της επισκευής και συντήρησης του υλικού που χρησιμοποιεί, και συγκεκριμένα των κυψελών. Ο μελισσοκόμος γνωρίζει ότι η από ξύλο κατασκευή της κυψέλης είναι εκτεθειμένη στις διάφορες καιρικές συνθήκες που πολλές φορές είναι ακραίες. Χιόνι, νερό, καύσωνας, απότομες αλλαγές θερμοκρασίας, είναι μερικές από τις συνθήκες που ταλαιπωρούν την κυψέλη. Πρέπει λοιπόν η κυψέλη να είναι καλά συντηρημένη ώστε να αντέχει στον χρόνο, πράγμα που σημαίνει, λιγότερη εργασία και λιγότερα έξοδα για τον μελισσοκόμο ο οποίος θα είναι υποχρεωμένος να τις αντικαταστήσει. Ξεκινώντας λοιπόν, η κυψέλη πρέπει να τύχει της προσοχής του αγοραστή ώστε να μην έχει ξύλα σαθρά με ρόζους ή σκασμένα. Αν κάποιες από αυτές έχουν ρόζους, ο ρόζος πρέπει να αφαιρείται και να τοποθετείται στην κενή τρύπα ξύλινη σφήνα με αρκετή ξυλόκολλα. Επίσης κάθε εξόγκωμα ή αγριάδα πρέπει να γυαλοχαρτίζεται καλά, ώστε να σχηματίζει λεία επιφάνεια. Κατόπιν, ακολουθεί μια από τις πιο σημαντικές εργασίες για την συντήρηση: το λάδωμα με λινέλαιο. Δηλαδή, μέσα σε 5 κιλά λινέλαιο βάζουμε 1 λίτρο γνήσιο νέφτι (από ρετσίνι πεύκου) και 0,5 λίτρα στεγνωτικό. Με αυτό το υλικό παίρνουμε με πινέλο τις κυψέλες δίνοντας έμφαση στις απολήξεις των ξύλων (σόκορα) που παρατηρούμε ότι στην κυριολεξία ρουφούν το λάδι. Επίσης σε κάθε χαραμάδα ή ενώσεις ξύλων ρίχνουμε λινέλαιο ώστε να ποτίσει καλά. Αν το λινέλαιο είναι ζεσταμένο καλά αυτό θα ήταν καλύτερο γιατί απορροφάται πολύ καλύτερα από το ξύλο. Μετά από μία ημέρα και αφού θα έχει στεγνώσει το λάδι, στην κυψέλη μπορούμε να περάσουμε και ένα δεύτερο χέρι. Μερικοί μελισσοκόμοι που έχουν χρόνο στην διάθεση τους περνούν και τρίτο χέρι με λάδι. Αφού στεγνώσει το λάδι έρχεται η σειρά του στοκαρίσματος. Στο εμπόριο υπάρχουν διάφορα είδη ξυλόστοκου, όμως όλοι σχεδόν είναι ακατάλληλοι για τις κυψέλες. Και αυτό γιατί η κυψέλη κάνει πολλές συστολές και διαστολές με αποτέλεσμα να φεύγει ο ξυλόστοκος. Το

καταλληλότερο υλικό για στοκάρισμα είναι η ξυλόκολλα ανακατεμένη με ψιλό πριονίδι που συνήθως βγαίνει από την κορδέλα του μαραγκού ή ακόμα καλύτερα αυτή που βγαίνει από το τριβείο του. Αφού στοκάρουμε με αυτό το υλικό (ξυλόκολλα με πολύ πριονίδι) τις χαραμάδες ή τα κενά μεταξύ των ξύλων αφήνουμε τον στόκο να τραβήξει και ξανά στοκάρουμε. Όταν μετά από ώρες ξεραθεί ο στόκος τότε διαπιστώνουμε ότι έχει γίνει ένα σώμα με το ξύλο. Τότε με ένα λεπτό γυαλόχαρτο τον τρίβουμε ώστε να αφαιρέσουμε τυχόν πασαλείμματα ή χοντράδια που έχουν μείνει γύρω από το σημείο που στοκάραμε. Το επόμενο βήμα είναι τώρα να ξεκινήσουμε την βαφή της κυψέλης. Έτσι στο πρώτο χέρι, καλό είναι να περάσουμε ένα αστάρι καλής ποιότητας το οποίο προστατεύει την κυψέλη μας. Το γκρι μίνιο είναι από τα υλικά που αποτελούν ιδανικό αστάρι για τις κυψέλες. Αφού περάσουμε το αστάρι δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στον πάτο και στα πόδια, έρχεται η σειρά του χρώματος. Καλό είναι ο μελισσοκόμος να έχει το δικό του χρώμα, ώστε να αναγνωρίζει από τα χαρακτηριστικά τις κυψέλες του. Δύο χέρια με λαδομπογιά καλής ποιότητας θωρακίζουν στην κυριολεξία την κυψέλη και την συντηρούν για πολλά χρόνια. Αν ο μελισσοκόμος διατηρεί πυροσφραγίδα πριν από κάθε ενέργεια πρέπει να πυροσφραγίσει τις κυψέλες του. Η τελευταία ενέργεια του μελισσοκόμου είναι να αρματώσει την κυψέλη. Να τοποθετήσει δηλαδή, συνδετήρες (κλείστρα) και ότι άλλο χρειάζεται. Ένα στάμπο που θα φτιάξει ο ίδιος θα τον βοηθήσει, ώστε όλοι οι συνδετήρες να μπαίνουν στο ίδιο ύψος έτσι ώστε όλα τα τμήματα των κυψελών θα ταιριάζουν απόλυτα μεταξύ τους. - (Οι συνδετήρες μπαίνουν στο εμπρός και πίσω μέρος της κυψέλης και όχι στα πλάγια) - Πριν τοποθετήσει τους συνδετήρες καλό είναι να τους βάφει με σπρέι ή μπογιά αλουμινίου. Βαφή επίσης χρειάζεται και η λαμαρίνα του καπακιού της κυψέλης. Και αυτή μπορεί να περαστεί με α στάρι, κατά προτίμηση κόκκινο μίνιο και να περαστεί με ένα παχύ στρώμα άσπρης λαδομπογιάς, ώστε να διατηρεί χαμηλή θερμοκρασία, όταν την κτυπούν, ο ήλιος, ειδικά την περίοδο του καλοκαιριού. Τέλος, κάθε 3-4 χρόνια ο μελισσοκόμος θα πρέπει να κάνει μια συντήρηση των κυψελών του. Ο καλύτερος τρόπος είναι να αλλάξει μερικές κυψέλες με νέες. Τις παλιές αφού τις καθαρίσει,

εσωτερικά και τις τρίψει εξωτερικά με τριβείο με γυαλόχαρτο, μπορεί να τις περάσει με ένα παχύ χέρι από χρώμα. Αυτές θα τις αλλάξει με άλλες, κ.τ.λ. Έτσι, θα έχει στο μελισσοκομείο του κυψέλες πάντα καλά διατηρημένες και καλά βαμμένες.

ΜΑΘΗΜΑ 6

ον

ΚΑΤΑΛΛΗΛΗ ΘΕΣΗ ΓΙΑ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ

ΜΕΛΙΣΣΟΚΟΜΕΙΟΥ

Η σωστή θέση για την εγκατάσταση του μελισσοκομείου είναι ο σημαντικότερος παράγων για την ανάπτυξη και την καλή υγιεινή των μελισσών. Είναι επίσης καθοριστικός παράγων για την καλή ή κακή απόδοση της παραγωγής του μελιού. Έτσι μερικά πράγματα που θα πρέπει να λάβουμε υπ' όψιν για να εγκαταστήσουμε τις κυψέλες μας είναι ο προσανατολισμός. Η νοτιοανατολική θέση είναι η ιδανικότερη γιατί σε αυτή την θέση οι κυψέλες μας λιάζονται τις περισσότερες ώρες της ημέρας. Αυτό δεν σημαίνει ότι μια θέση δυτική, νοτική ή ανατολική δεν είναι κατάλληλη, αρκεί να μην εμποδίζεται το φως του ήλιου από διάφορα εμπόδια (δένδρα - βράχοι κλπ) για μεγάλο χρονικό διάστημα της ημέρας. Σε όλες τις περιπτώσεις το μελισσοκομείο πρέπει να προστατεύεται από τον ψυχρό βοριά όπου μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα δυνατού αέρα και ψύχους στα μελίσσια. Κάτι ακόμα που θα πρέπει να προσέξει ο μελισσοκόμος είναι το υψόμετρο. Σε πολύ χαμηλά σημεία (κάμπους-άκριες ρυακιών, ποταμών) μπορεί να προκληθεί υγρασία πράγμα που έχει να κάνει με την υγιεινή των μελισσών. Επίσης τους καλοκαιρινούς μήνες η αύξηση της θερμοκρασίας στα χαμηλά επίπεδα (καμίνιασμα) μπορεί να αναστείλει τις φυσιολογικές λειτουργίες μιας κυψέλης. Έτσι το μελισσοκομείο ειδικά όταν είναι μόνιμο θα πρέπει να βρίσκεται σε τέτοιο ύψος ώστε να είναι απρόσβλητο από θερμοκρασία και υγρασία. Ούτε πολύ ψηλά, (για αποφυγή ανέμων, ψύχους κλπ) ούτε πολύ χαμηλά (όπως αναφέραμε πιο πάνω). Ακόμα το σωστό υψόμετρο συντελεί στην καλή πτήση και στην ευκολότερη και ταχύτερη πρόσβαση στην νεκταροφόρα πηγή- ή μελιτοφόρα. Κάτι επίσης που κάνει ένα ιδανικό μελισσοκομείο είναι η εύκολη πρόσβαση και ειδικά με φορτηγό αυτοκίνητο. Γι' αυτό το λόγο θα πρέπει να είναι κοντά σε δρόμο και να μην έχει πολύ μεγάλη εδαφική κλήση, πράγμα που θα φέρνει δυσκολία στον μελισσοκόμο, τόσο την περίοδο της μεταφοράς όσο και στην μετακίνηση υλικών από κυψέλη σε κυψέλη για τις διάφορες

μελισσοκομικές εργασίες. Σημαντικό επίσης είναι να διατηρεί ο μελισσοκόμος καθαρό το μελισσοκομείο του, απαλλαγμένο από ξερόκλαδα (μπορούν να γίνουν εστία πυρκαγιάς, επίσης δυσκολεύουν τις μετακινήσεις) και χόρτα, που δυσκολεύουν το πέταγμα των μελισσών (ειδικά όταν βρίσκονται στις εισόδους) και δημιουργούν υγρασία. Η σωστή θέση του μελισσοκομείου δεν θα πρέπει να απέχει πολύ από τη βοσκή των μελισσών. Το έντομο μέλισσα μπορεί να διανύσει μια ακτίνα από την κυψέλη της που να κυμαίνεται από 3 έως 4 χιλιόμετρα, όμως σε τέτοιες αποστάσεις η συλλογή μελιού είναι αντιπαραγωγική και φθείρει πολύ γρήγορα τα έντομα μικραίνοντας κατά πολύ τον χρόνο ζωής τους. Έτσι όσο πιο κοντά είναι η πηγή βοσκής των μελισσών τόσο γρηγορότερα μπορούν να συλλέγουν το μέλι αφού κάνουν περισσότερες διαδρομές αλλά και λιγότερες φθορές έχει ο πληθυσμός των μελισσών. Γι' αυτό η ιδανικότερη απόσταση εξεύρεσης της τροφής σύμφωνα με την άποψη πολλών επιστημόνων είναι το πολύ μέχρι 2 χιλιόμετρα. Κάτι ακόμα που θα πρέπει να προσέξει ο μελισσοκόμος, είναι η απόσταση μεταξύ των κυψέλων. Η σύγχρονη νομαδική μελισσοκομία απαιτεί μεγάλο αριθμό μελισσών που για εξοικονόμηση χώρου απαιτείται η τοποθέτηση τους σε γραμμικές συστοιχίες. Έτσι η απόσταση της μιας κυψέλης από την άλλη θα πρέπει να είναι τόση ώστε να ευκολύνει τις διάφορες μελισσοκομικές εργασίες που εκτελεί ο μελισσοκόμος και που αποτρέπει την παραπλάνηση των εντόμων και την μετάδοση των ασθενειών. Εβδομήντα έως εκατό cm είναι μια αρκετά ικανοποιητική απόσταση. Επίσης η μια γραμμή από την άλλη καλό θα είναι να απέχει από 2,5 έως 3m για να μπορεί να διέλθει αυτοκίνητο για την εύκολη φόρτωση και εκφόρτωση των κυψελών και των άλλων υλικών. Προσοχή θα πρέπει να δώσει ο μελισσουργός στην παραπλάνηση των εντόμων ειδικά τους χειμερινούς μήνες όταν υπάρχει μεγάλη ομοιομορφία των κυψελών. Αυτό δεν είναι αναγκαίο όταν μέσα ή κοντά στο μελισσοκομείο υπάρχει κάποιο δένδρο, κάποιος βράχος ή κάποια κοιλότητα του εδάφους που διευκολύνει τις μέλισσες να τα χρησιμοποιούν ως σημάδια αναγνώρισης (Εικ. 6). Σε αντίθετη περίπτωση ο μελισσοκόμος μπορεί να βοηθήσει με την διαφορετική σε χρώμα βαφή των κυψελών (οι μέλισσες μπορούν να διακρίνουν

τα τέσσερα βασικά χρώματα: μαύρο, άσπρο, μπλε, και κίτρινο. Όλα τα άλλα τα βλέπουν σε αποχρώσεις ή τόνους του μαύρου). Κάτι ακόμα που πρέπει να προσέξει ο μελισσοκόμος κατά την επιλογή του μελισσοκομείου του είναι να μην υπάρχουν σε Εικόνα 6. Νοτική έκθεση μελισσοκομείου πολύ κοντινή απόσταση ηλεκτροφόρα σύρματα υψηλής τάσης ή κεραίες κινητής τηλεφωνίας. Σύμφωνα με πρόσφατες μελέτες τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία επηρεάζουν αρνητικά τις μέλισσες αφού τις αποπροσανατολίζουν και τις κάνουν επιθετικότερες. Ένας ακόμη βασικός παράγοντας είναι η ύπαρξη άφθονου τρεχούμενου και καθαρού νερού πολύ κοντά στο μελισσοκομείο. Η απουσία νερού μπορεί να είναι καταστροφική για τα μελίσσια. Τέλος, ο μελισσοκόμος θα πρέπει να προσέξει μήπως και δίπλα από το μελισσοκομείο του υπάρχουν άνθρωποι ζώα ή κατοικίες, τηρώντας όλες τις προβλεπόμενες από τον νόμο διατάξεις.

ΜΑΘΗΜΑ 7

ον

ΠΟΛΛΑΠΛΑΣΙΑΣΜΟΣ ΤΗΣ ΜΕΛΙΣΣΑΣ

Για τον πολλαπλασιασμό (φυσικό ή τεχνητό) των μελισσοσμηνών θα αναφερθούμε σε επόμενο μάθημα, όμως θα αναφέρουμε ότι το μοναδικό έντομο το οποίο έχει την ικανότητα να πολλαπλασιάζει τα άτομα της κυψέλης είναι η Βασίλισσα, η οποία μπορεί και γεννά αυγά (από λίγες δεκάδες έως και 4.000 ημερησίως ανάλογα την εποχή). Οι κηφήνες, οι οποίοι φέρουν αρσενικά γεννητικά όργανα, είναι οι μόνοι οι οποίοι μπορούν να γονιμοποιήσουν την Βασίλισσα παρέχοντάς της το σπέρμα τους. Η σύζευξή τους γίνεται έξω και μακριά από την κυψέλη και είναι καταδικασμένοι σε θάνατο, αφού στην κυριολεξία αποσπώνται τα γεννητικά τους όργανα. Καθώς επιστρέφει η Βασίλισσα από το γαμήλιο ταξίδι της, καθαρίζεται από τις εργάτριες και μετά από λίγες ημέρες αρχίζει να αφήνει τα αυγά της στα κελιά της κηρήθρας. Κάθε γονιμοποιημένο αυγό (μετά από σύσπαση της σπερματοδόχου κύστης) δίνει θηλυκό έντομο, ενώ κάθε γονιμοποιημένο αυγό, δίνει αρσενικό έντομο. Για κάθε ένα από τα 3 άτομα της κυψέλης μετά την γέννηση του αυγού, υπάρχει μια διαφορετική φάση εξέλιξης μέχρι αυτό να βγει από το κελί σαν τέλειο έντομο (Εικ. 7). Έτσι, η βασίλισσα από την στιγμή που θα επωαστεί στην κυριολεξία κολυμπά στον βασιλικό πολτό, εξελίσσεται σε 16 ημέρες ενώ μπορεί να ζήσει μέχρι και 5 χρόνια. Η εργάτρια που ταΐζεται κατά την περίοδο της προνύμφης με λίγο βασιλικό πολτό, γύρη και μέλι, χρειάζεται 21 ημέρες ενώ ζει μόλις λίγες εβδομάδες ζωής, αναλώνοντας τον εαυτό της σε αδιάκοπη εργασία. Ο κηφήνας ταΐζεται με μια σύσταση γύρης και νέκταρος. Χρειάζεται 24 ημέρες και διατηρείται στην ζωή ανάλογα με τις ανάγκες του σμήνους. Περισσότερες λεπτομέρειες για την ζωή των ατόμων της κυψέλης θα περιγράψουμε σε επόμενο μάθημα. Βιολογικός κύκλος της μέλισσας Το τελειοποιημένο έντομο μέλισσας αφού βγει από το κελί της κηρύθρας πρέπει να περάσει μια ακολουθία από διάφορα στάδια, που αφορούν μια σειρά από εργασίες ανάλογα με την ηλικία της σε ημέρες επίσης και με την ανάπτυξη των διαφόρων αδένων που φέρει στο σώμα της.

Εικόνα 7. Διαφορετική φάση εξέλιξης των τα τριών ατόμων της κυψέλης Κάθε άτομο από τα 3 είδη εντόμων μέσα στην κυψέλη (Βασίλισσα, Εργάτρια, Κηφήνας) κατά την περίοδο της εξελικτικής φάσεως, έχει το δικό του διαιτολόγιο. Έτσι, σύμφωνα με τον καθηγητή Josho (Εικ. 8), τις πρώτες 2 ημέρες η εργάτρια καθαρίζει τον εαυτό της, γυαλίζει τα κελιά και εκτελεί χρέη βρεφοκόμου φροντίζοντας τον γόνο. Από την 3η _{έως την 5}η _{ημέρα της ζωής} της εκτελεί χρέη παραμάνας φροντίζοντας τις παλιές προνύμφες ενώ από την 6η _{έως την 12}η _{ταΐζει τις νέες προνύμφες, βοηθά στην τοποθέτηση του} νέκταρος και της γύρης στις κηρήθρες, καθαρίζει την κυψέλη και κάνει τις περισσότερες εσωτερικές εργασίες της κυψέλης. Αυτή την περίοδο έχει ιδιαίτερα ανεπτυγμένους τους αδένες που παράγουν τον βασιλικό πολτό. Από την 12η _{έως και την 19}η _{ημέρα μπορεί να παράγει κερί από τους} κηρογόνους αδένες, χτίζει κηρήθρες, κάνει τις πρώτες πτήσεις έξω από την κυψέλη, εκτελεί χρέη φρουρού ενώ μπορεί να μεταφέρει νερό τις θερμές περιόδους. Μετά την 20η _{ημέρα της ζωής της μαζεύει νέκταρ και γύρη} φεύγοντας μακριά από την κυψέλη. Βέβαια, σε περίπτωση ανατροπής της ισορροπίας μέσα στην κυψέλη, η εργάτρια μπορεί να επαναπροσδιοριστεί σε οποιαδήποτε από τις παραπάνω εργασίες ανεξαρτήτως ηλικίας. Οι κηφήνες διαφέρουν αρκετά και σωματικά αλλά και βιολογικά έχοντας σαν μοναδική και κύρια ευθύνη την γονιμοποίηση των παρθένων βασιλισσών, γι' αυτό δεν έχουν ανεπτυγμένους αδένες και δεν φέρουν κεντρί. Έχουν όμως πολύ περισσότερο αναπτυγμένες τις αισθήσεις της όσφρησης και της όρασης.

Εικόνα 8. Ο βιολογικός κύκλος της μέλισσας (Josko, 1983)

Είναι σεξουαλικά ώριμοι μετά την 15η _{ημέρα της ζωής τους και η συνουσία με}

την βασίλισσα γίνεται μόνο στον αέρα, αφού για να εκσπερματώσει πρέπει να φουσκώσουν οι αεροδόχοι ασκοί.

ΜΑΘΗΜΑ

8

ον

ΣΜΗΝΟΥΡΓΙΑ

Η σμηνουργία αποτελεί την φυσική διαιώνιση του είδους για τον πολλαπλασιασμό των μελισσών. Οι λόγοι που προκαλούν την σμηνουργία είναι δεδομένοι όπως: πλήρωση του χώρου της κυψέλης (όταν γεμίσει ασφυκτικά την κυψέλη το μελίσσι αποκτά την τάση για φυσιολογική αύξηση) (Εικ. 9), αύξηση της θερμοκρασίας μέσα στην κυψέλη (είναι δεδομένο της μεγάλης αύξησης του πληθυσμού) και μεγάλη συγκέντρωση τροφών πολύ νωρίς την Άνοιξη (δημιουργείται το αίσθημα επάρκειας τροφών). Εικόνα 9. Ασφυκτική πληρότητα σε πληθυσμό μιας δεκάρας κυψέλης Με αυτές τις προϋποθέσεις και μερικές άλλες το μελίσσι δημιουργεί βασιλικά κελιά. Όταν σφραγιστεί ένα από τα πολλά βασιλικά κελιά τότε η παλιά βασίλισσα παίρνει ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού και εγκαταλείπει την κυψέλη ψάχνοντας για ένα νέο τόπο κατοικίας. Το σμήνος το οποίο φεύγει στην μελισσοκομική ορολογία ονομάζεται και "Αφεσμός" (Εικ. 10). Πολλές φορές μετά την σμηνουργία του αφεσμού και αφού εκκολαφθούν τα βασιλικά κελιά φεύγει από το μελίσσι ένας δεύτερος αφεσμός, και καμιά φορά τρίτος ή τέταρτος ανάλογα την δύναμη του μελισσιού. Όμως οι αφεσμοί αυτοί είναι πολύ μικρότεροι και με αγονιμοποί- ητες βασίλισσες. Αυτοί οι μικρότεροι Εικόνα 10. Αφεσμός σε κλαδί δέντρου αφεσμοί ονομάζονται δευτεροπούλι, τριτοπούλι κλπ. Στην σύγχρονη μελισσοκομία μιλάμε για δύο τρόπους σμηνουργίας: την φυσική σμηνουργία και την τεχνητή σμηνουργία.

Φυσική σμηνουργία Ο τρόπος είναι αυτός που ακριβώς περιγράψαμε λίγο πιο πάνω και η επέμβαση του μελισσοκόμου ήταν μόνο να βρει τον αφεσμό και να τον τοποθετήσει σε μια νέα κυψέλη. Πράγμα που δεν ήταν εφικτό αφού ο μελισσοκόμος δεν γνώριζε την ακριβή ημέρα που ο αφεσμός θα εγκατέλειπε την κυψέλη. Οι αφεσμοί εγκαταλείπουν την κυψέλη μετά τις 10:00 π.μ. μέχρι τις 12:00 π.μ. και ενώ την πρώτη ημέρα εγκαθίστανται σε απόσταση 50 έως 200 μέτρα μακριά από την κυψέλη, τις επόμενες ημέρες απομακρύνονται όλο και περισσότερο. Πράγμα, πού σήμαινε ότι την περίοδο της σμηνουργίας ο μελισσοκόμος θα έπρεπε να μην εγκαταλείπει το μελισσοκομείο του. Ένα άλλο μεγάλο μειονέκτημα, ήταν το ότι ο μελισσοκόμος δεν μπορούσε να ελέγξει την ποιότητα της βασίλισσας, καθώς και την δύναμη της σμηνουργημένης κυψέλης (αδυνάτιζε υπερβολικά και γινόταν αντιπαραγωγική). Τεχνητή σμηνουργία Ο τρόπος αυτός είναι η επέμβαση του μελισσοκόμου στο σμήνος με τεχνική, ώστε να ελέγχει την φυσική σμηνουργία. Υπάρχουν πολλοί τρόποι γι' αυτό τον σκοπό, άλλοι ευκολότεροι και άλλοι δυσκολότεροι. Όμως ένας απλός και σίγουρος τρόπος είναι ο ακόλουθος: παίρνουμε από την μητρική κυψέλη ή από δύο διαφορετικές κυψέλες, ένα πλαίσιο με φρέσκο γόνο (σκουληκάκια 1-2 ημερών και αυγά), ένα πλαίσιο με μέλι και γύρη, και δύο πλαίσια με σφραγισμένο γόνο όσο το δυνατόν παλαιότερο (έτοιμο να εκκολαφθεί). Φυσικά με τα πλαίσια παίρνουμε και το λαό, δηλαδή τις μέλισσες που έχει το κάθε πλαίσιο επάνω του (Προσοχή!: εξετάζουμε προσεκτικά τα πλαίσια ώστε να μην πάρουμε μαζί με τον λαό και την βασίλισσα). Η βασίλισσα πρέπει να παραμείνει στην μητρική κυψέλη, ώστε να συνεχίσει απρόσκοπτα την ωοτοκία της). Τοποθετούμε το ένα πλαίσιο με σφραγισμένο γόνο σε ένα από τα ακριανά τοιχώματα της κυψέλης, στη συνέχεια τοποθετούμε το πλαίσιο με τον ασφράγιστο φρέσκο γόνο, και κατόπιν το δεύτερο πλαίσιο του σφραγισμένου γόνου. Τέλος, τοποθετούμε το πλαίσιο με το μέλι και την γύρη. Καλό είναι να σκεπάζουμε το πλαίσιο με το μέλι και την γύρη και φυσικά τον λαό του με μια κενή κτισμένη κηρήθρα. Κατόπιν, μπορούμε να

συμπληρώνουμε το κενό της κυψέλης με κενά πλαίσια ή να στερεώνουμε τις κηρήθρες του νέου σμήνους με δύο μικρές πρόκες από εμπρός και πίσω στο εσωτερικό τοίχωμα της κυψέλης ώστε να μην μετατοπισθούν με την μετακίνηση. Το νεοσχηματισμένο σμήνος τώρα θα πρέπει να το μεταφέρουμε σε κάποιο άλλο μελισσοκομείο και σε απόσταση άνω των 3-4 χιλιομέτρων ώστε οι συλλέκτριες εργάτριες που έχουμε τοποθετήσει να μην επιστρέψουν στην μητρική κυψέλη τους. Εάν το νεοσχηματισμένο σμήνος το κατασκευάσουμε με περισσότερες από μία μητρικές κυψέλες καλό θα είναι να καπνίσουμε καλά το νέο σμήνος ώστε οι μέλισσες που βρίσκονται επάνω στα πλαίσια να χάσουν την διαφορετική μυρωδιά τους και έτσι να αποφύγουμε πιθανή επίθεση μεταξύ των μελισσών. Τώρα το νέο σμήνος καθώς αισθάνεται την ορφάνια, αλλά και καθώς δεν θέλει να εγκαταλείψει τον γόνο που προστατεύει, εκλέγει μερικά σκουλήκια από τον φρέσκο γόνο που τοποθετήσαμε ανάμεσα στον σφραγισμένο, τα ταΐζει βασιλικό πολτό και σχηματίζει βασιλικά κελιά. Μετά από 11-12 περίπου ημέρες θα βγει μια νέα βασίλισσα που μετά από λίγες ημέρες θα κάνει το ταξίδι της γονιμοποίησης. Μετά την εκκόλαψη της βασίλισσας και επειδή κατά το διάστημα της ορφάνιας το μελίσσι χάνει αρκετό από τον λαό που τοποθετήσαμε όταν το σχηματίσαμε, καλό θα είναι να το ενισχύσουμε με ένα πλαίσιο σφραγισμένου γόνου. Έτσι του δίνουμε δυνάμεις για να συνεχίσει το νέο σμήνος με λιγότερο στρες από την μείωση του πληθυσμού του. Εξυπακούεται βέβαια ότι αμέσως μετά την κατασκευή του νέου σμήνους και κατά την διάρκεια της κατασκευής των βασιλικών κελιών επιβάλλεται η τροφοδοσία με 300-500 γραμμάρια σιρόπι 1,5:1 (ενάμιση ζάχαρη, ένα νερό). Όλη αυτή η διαδικασία θα έχει καλύτερα αποτελέσματα, εάν αντί να αφήσουμε το νέο σμήνος να κατασκευάσει μόνο του βασιλικά κελιά του δώσουμε εμείς βασιλικά κελιά που θα έχουμε ετοιμάσει δέκα ημέρες πριν ή ακόμα καλύτερα, του δώσουμε έτοιμη βασίλισσα που θα έχουμε επιλέξει από μέθοδο βασιλοτροφίας. Η βασιλοτροφία έχει πολύ περισσότερα πλεονεκτήματα έναντι της φυσικής επιλογής των μελισσών, όχι μόνο γιατί μας επιτρέπει να κατασκευάσουμε τα σμήνη μας σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα με έτοιμες βασίλισσες, αλλά γιατί μας δίνει και την δυνατότητα να

επιλέξουμε τα θετικά χαρακτηριστικά ή την φυλή της μητρικής κυψέλης και να τα μεταβιβάσουμε στα νέα σμήνη.