pISSN 1899-5241 eISSN 1899-5772
1(35) 2015, 49-56
dr inż. Jakub Hadyński, Katedra Ekonomii i Polityki Gospodarczej w Agrobiznesie, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu,
Abstrakt. W opracowaniu podjęto tematykę efektów akty-wizacji lokalnych zasobów na obszarach wiejskich z punktu widzenia oceny zaawansowania realizacji programu Leader w Wielkopolsce. Szczególną uwagę zwrócono na efekty pro-gramu w odniesieniu do wielko ci wydatków i zakresu działa zrealizowanych przez lokalne grupy działania (LżŹ). Źoko-nano przeglądu bud etów LżŹ w województwie wielkopol-skim, omawiając je w podziale na poszczególne działania i lata. Uzyskane wyniki wskazują na stopie zaawansowania wykorzystania bud etów przez LżŹ, co pozwala wniosko-wać o poziomie realizacji programu Leader i jego efektach, związanych z rozwojem obszarów wiejskich.
Słowa kluczowe: rozwój obszarów wiejskich, program Leader
WPROWADZENIE
W Polsce 9γ% powierzchni kraju zajmują tereny wiej-skie, które zamieszkuje γ8,9% mieszka ców, przy czym liczba ludno ci w miastach zmniejsza się na rzecz ob-szarów wiejskich. Wskazuje to na rosnące znaczenie tych terenów jako miejsca zamieszkania i
aktywno-ci (żUS, βŃńŃ). Procesom tym towarzyszą zmiany związane z upowszechnianiem idei
wielofunkcyjno-ci, ró nicowania działalno ci rolniczej i pobudzania przedsiębiorczo ci. Obszary wiejskie wymagają zatem szczególnej uwagi, a podejmowane działania powinny być skoncentrowane na celach poprawiających warunki i jako ć ycia mieszka ców.
Poziom rozwoju poszczególnych regionów i zlo-kalizowanych w nich obszarów wiejskich jest istotnie zró nicowany. Wynika to nie tylko z poło enia regio-nów, ale równie z warunków klimatycznych i geogra-fi cznych, struktury gospodarki (znaczenia rolnictwa, przemysłu i usług), rozwoju infrastruktury oraz pozio-mu kwalifi kacji zawodowych ludno ci (Wojtaszczyk, βŃŃ5). Mechanizmem wyrównania tych ró nic jest wsparcie przez rodki publiczne oraz polityka struktu-ralna prowadzona na poziomie regionów, pa stwa oraz Unii źuropejskiej (Uź). Programy Unii źuropejskiej jako instrumenty systemu polityki gospodarczej mają pomóc słabiej rozwiniętym terenom w rozwiązywaniu problemów społeczno-ekonomicznych.
Jednym z programów, który wspiera wielofunkcyj-ny rozwój obszarów wiejskich, jest Leader, uruchomio-ny zaraz po akcesji Polski do Uź. Stwarza on warunki sprzyjające racjonalnemu gospodarowaniu potencja-łem rozwojowym i efektywnemu wykorzystaniu za-sobów endogennych. Źaje szansę przełamania barier rozwojowych terenów peryferyjnych. Leader odzwier-ciedla podej cie do rozwoju obszarów wiejskich po-legające na oddolnym opracowaniu przez miejscową społeczno ć lokalnej strategii rozwoju (LSR) oraz re-alizacji wynikających z niej innowacyjnych projektów, łączących zasoby, wiedzę i umiejętno ci przedstawicie-li rodowisk lokalnych. Tworzone w programie lokalne grupy działania (LżŹ) ze względu na swój społecz-ny charakter stwarzają szansę stymulowania kapitału społecznego, który wsparty rodkami fi nansowymi
AKTYWIZACJA OBSZARÓW WIEJSKICH UNII EUROPEJSKIEJ
W
KONTEK
Ś
CIE PROGRAMU LEADER W
WIELKOPOLSCE
Jakub Hady
ń
ski
, Karolina Borucka
jest narzędziem aktywizacji mieszka ców obszarów wiejskich.
W Polsce w latach βŃŃ4-βŃŃ6 Inicjatywa Unii źuro-pejskiej Leader wdra ana była w ramach Pilota owego Programu Leader+ (PPL+) jako działanie β.7 Sektoro-wego Programu Operacyjnego (SPO)Ś Restrukturyzacja i modernizacja sektora ywno ciowego oraz rozwój obszarów wiejskich βŃŃ4-βŃŃ6. Przedsięwzięcia po-legały przede wszystkim na wspieraniu potencjalnych partnerstw w tworzeniu i rejestrowaniu lokalnych grup działania (LżŹ przyjmowały formę fundacji, stowa-rzyszenia lub związku stowarzysze ), które miały być reprezentacją mieszka ców danego terenu obejmujące-go obszary wiejskie, na opracowaniu Zintegrowanych Strategii Rozwoju Obszarów Wiejskich (ZSROW), a tak e na zdobywaniu umiejętno ci poprzez szkolenia (schemat I).
Od momentu powstania LżŹ podjęły realizację projektów w ramach ZSROW (co stanowiło schemat II). Źziałania koncentrowały się głównie na rozwoju turystyki, ochronie i promocji rodowiska przyrodni-czego, krajobrazu oraz zasobów historycznych, a tak e na popularyzacji i rozwoju produktów regionalnych. W ramach schematu I benefi cjenci mogli uzyskać po-moc w wysoko ci ń5Ń tys. zł, natomiast w schemacie II LżŹ mogła ubiegać się o dofi nansowanie do 75Ń tys. zł. Liczba zło onych wniosków (w schemacie I wpłynę-ło β49, a w schemacie II ń87 wniosków) oraz podpisa-nych umów (odpowiednioŚ ń67 i ń49) wiadczy o tym,
e zainteresowanie programem było bardzo du e (por. Janiak, βŃŃ8ś Ko cielecki i in., βŃńŃ). Wskazało to na potrzebę realizacji tego instrumentu wspierania rozwoju w przyszło ci (Hady ski, βŃŃ6).
CEL PRACY I METODYKA
Celem artykułu jest przedstawienie efektów oraz stop-nia zaawansowastop-nia realizacji programu Leader, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji w Wielkopol-sce. Przedmiotem bada były bud ety Lokalnych żrup Źziałania funkcjonujących na obszarze województwa wielkopolskiego. Zakres czasowy obejmował lata βŃŃ8--βŃń5 . W pracy skupiono uwagę na wydatkach rod-ków fi nansowych z programu Leader w latach βŃŃ8-βŃńγ oraz planowanych na lata βŃń4-βŃń5. W pracy wykorzystano niepublikowane dane Urzędu Marszał-kowskiego Województwa Wielkopolskiego według stanu na czerwiec βŃńγ roku, dokumenty Ministerstwa
Rolnictwa i Rozwoju Wsi, a tak e literaturę przedmiotu. Wielko ci bud etowe analizowano w ujęciu dynamicz-nym dla ka dego działania realizowanego w lokalnych strategiach rozwoju, w tym w podziale na trzy głów-ne działaniaŚ Wdra anie lokalnych strategii rozwoju, Wdra anie projektów współpracy oraz Żunkcjonowanie lokalnej grupy działania. Wyniki bada przedstawiono na rysunkach, a obliczenia i wyniki bada stały się prze-słanką do wnioskowania.
WYNIKI BADAŃ
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich (PROW) – re-alizowany w bud ecie Uź na lata βŃŃ7-βŃńγ w ramach nowo powstałego źuropejskiego Żunduszu Rolnego na Rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (źŻRROW) w Polsce – zawierał o 4 Leader. Liczba LżŹ w tym okresie programowania wzrosła o ń89 (ze ń49 funkcjo-nujących w schemacie II), czyli do γγ8 instytucji upraw-nionych do ubiegania się o rodki na realizację celów zapisanych w lokalnej strategii rozwoju (LSR). Najwię-cej LżŹ wybrano w województwie małopolskim (γ9), następnie w mazowieckim (γ5), podkarpackim (γń) i wielkopolskim (γń). Lokalne grupy w tych czterech regionach stanowiły 4Ń% wszystkich LżŹ wybranych do udziału w PROW βŃŃ7-βŃńγ. Najmniej grup funk-cjonowało w województwie lubuskim (tylko dziesięć), jednak warto podkre lić, e spo ród tej liczby cztery działały na obszarze więcej ni jednego województwa, co stanowi jedną piątą wszystkich międzywojewódz-kich LżŹ w Polsce (PROW βŃŃ9-βŃńγ). Najwięcej nowych grup w stosunku do ju istniejących powstało w województwach lubelskim, mazowieckim, opolskim oraz podkarpackim. W wymienionych województwach liczba nowych LżŹ była ponad dwukrotnie większa od liczby uczestniczących w Pilota owym Programie Leader+. Lokalne grupy działania objęły zasięgiem
β78 βγ5,7 kmβ powierzchni kraju, co stanowi 9γ,ββ%
W artykule 6ń rozporządzenia Rady (Wź) nr ń698/βŃŃ5 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiej-skich przez źŻRROW (βŃŃ5) znalazła się defi nicja podej cia Leader wskazująca, e obejmuje on przynaj-mniej lokalną strategię rozwoju dotyczącą obszarów wiejskich o zasięgu mniejszym ni regionalny oraz lokalne partnerstwa publiczno-prywatne (LżŹ), które w procesie decyzyjnym reprezentują podej cie oddol-ne. Polega to na opracowaniu i wdra aniu LSR przez LżŹ przy zastosowaniu wielosektorowego projektowa-nia i wdra aprojektowa-nia strategii, opartego na interakcji między uczestnikami i projektami z ró nych sektorów gospo-darki lokalnej. Istotne jest, aby wdra anie obejmowa-ło innowacyjne podej cie, projekty współpracy oraz tworzenie sieci partnerstw lokalnych (Źz.U. L β77/ń z βń.ńŃ.βŃŃ5).
W Polsce wsparcie w ramach osi 4 Leader było prze-znaczone na następujące działaniaŚ
• wdra anie lokalnych strategii rozwoju,
• funkcjonowanie LżŹ, nabywanie umiejętno ci i aktywizacja,
• współpracę pomiędzy LżŹ.
Na rysunku ń przedstawiono powiązania systemu instytucjonalnego i strukturę bud etu wdra ania pro-gramu Leader. Wynika z niego, e podstawowym dzia-łaniem programu Leader było Wdra anie lokalnych strategii rozwoju, na które przeznaczono blisko 8Ń%
całego bud etu. Inicjatywy te miały umo liwić miesz-ka com obszaru objętego LSR realizację projektów przyczyniających się do poprawy jako ci ycia na ob-szarach wiejskich. rodki pochodzące z źŻRROW mog-ły dofi nansować do 8Ń% kwalifi kujących się wydatków publicznych.
Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi wskazuje, e maksymalną kwotę rodków na wdra anie LSR w danej LżŹ stanowił iloczyn jej mieszka ców zameldowanych na pobyt stały wg stanu z γń.ńβ.βŃŃ6 roku i kwoty ńń6 złotych. W ramach LSR, które zatwier-dził samorząd województwa, LżŹ ogłaszały konkursy i wybierały projekty do realizacji w ramach rodków przyznanych na realizację strategii. Nabór wniosków dla działania Leader rozpoczął się we wrze niu βŃŃ8 roku.
W ramach Wdra ania lokalnych strategii rozwoju fi nansowane były operacje kwalifi kujące się do udziele-nia pomocy w ramach działa osi γŚ Jako ć ycia na ob-szarach wiejskich i ró nicowanie gospodarki wiejskiej, które obejmowały cztery działania w zakresieŚ
• ró nicowania w kierunku działalno ci nierolniczej, • tworzenia i rozwoju mikroprzedsiębiorstw,
• odnowy i rozwoju wsi
oraz tzw. małe projekty, które nie kwalifi kowały się do wsparcia w ramach działa osi γ, ale przyczyniały do osiągnięcia jej celów, tj. poprawy jako ci ycia lub większego zró nicowania działalno ci gospodarczej na obszarze działania LżŹ (Łukasiewicz, βŃŃ9).
W działaniu Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej w okresie do γń.ńβ.βŃńń roku podpisano γγ6 umów na kwotę prawie β5 mln zł (γ,95%
warto-ci docelowej). Umowy te obejmowały rolników, któ-rzy zamierzali podjąć działalno ć gospodarczą, pktó-rzy czym dotyczyły przede wszystkim wiadczenia usługŚ dla gospodarstw rolnych lub le nictwa (48,5%), tury-stycznych i rekreacyjnych (ń7,6%) oraz dla ludno ci (ńβ,5%). Operacje realizowane były głównie przez wła -cicieli gospodarstw (84%) (MRiRW βŃńβ).
W Tworzeniu i rozwoju mikroprzedsiębiorstw na-bór wniosków rozpoczął się w czwartym kwartale βŃŃ9 roku. Źo ko ca βŃńń roku zło one wnioski dotyczy-ły przede wszystkim wiadczenia usług dla ludno ci (γ9,ń% operacji) i usług turystycznych oraz związanych z rekreacją (ń8,6%). Pozostałe działania obejmowały roboty i usługi budowlane, rzemiosło i drobne przetwór-stwo. Pomoc w ramach tego działania kierowana była przede wszystkim do istniejących ju przedsiębiorstw, które stanowiły 75% ogółu benefi cjentów.
ŵĂųĞƉƌŽũĞŬƚLJ
sŵĂůůƉƌŽũĞĐƚƐ
LEADER
>ŽŬĂůŶĂŐƌƵƉĂĚnjŝĂųĂŶŝĂ >ŽĐĂů ĂĐƟŽŶ ŐƌŽƵƉ
ŽĚŶŽǁĂŝƌŽnjǁſũǁƐŝ ƌĞŶĞǁĂů ĂŶĚĚĞǀĞůŽƉŵĞŶƚŽĨǀŝůůĂŐĞƐ
ƚǁŽƌnjĞŶŝĞŝƌŽnjǁſũŵŝŬƌŽƉƌnjĞĚƐŝħďŝŽƌƐƚǁ ƚŚĞĐƌĞĂƟŽŶĂŶĚĚĞǀĞůŽƉŵĞŶƚŽĨŵŝĐƌŽĞŶƚĞƌƉƌŝƐĞƐ
ƌſǏŶŝĐŽǁĂŶŝĞǁŬŝĞƌƵŶŬƵĚnjŝĂųĂůŶŽƑĐŝŶŝĞƌŽůŶŝĐnjĞũ ĚŝǀĞƌƐŝĮĐĂƟŽŶ ŝŶƚŽ ŶŽŶ-ĂŐƌŝĐƵůƚƵƌĂů ĂĐƟǀŝƟĞƐ
19,3% (152 mln euro)
ĨƵŶŬĐũŽŶŽǁĂŶŝĞLDG
>'ĨƵŶĐƟŽŶŝŶŐ
78,8% (620 mln euro)
ǁĚƌĂǏĂŶŝĞLSR
>^ŝŵƉůĞŵĞŶƚĂƟŽŶ
lŽŬĂůŶĞŐƌƵƉLJ
ĚnjŝĂųĂŶŝĂ ůŽĐĂů ĂĐƟŽŶ
ŐƌŽƵƉƐ
lŽŬĂůŶĞŐƌƵƉLJ
ƉŽĚŵŝŽƚſǁ ůŽĐĂůŐƌŽƵƉƐ ŽĨĞŶƟƟĞƐ
ǁŬƌĂũƵ ŝŶ ƚŚĞ ĐŽƵŶƚƌLJ
ǁh ŝŶh ƉŽnjĂh ŽƵƚƐŝĚĞ ƚŚĞ h
1,9% (15 mln euro)
ǁƐƉſųƉƌĂĐĂLDG LAGĐŽŽƉĞƌĂƟŽŶ
Rys. 1. System instytucjonalny wdra ania programu Leader ródłoŚ opracowanie własne.
Fig. 1. Institutional system of Leader Programme implemen-tation
Realizacja działania Odnowa i rozwój wsi z zaanga-owaniem LżŹ oraz mieszka ców tworzy warunki dla rozwoju społeczno-ekonomicznego obszarów wiejskich i aktywizacji ludno ci wiejskiej przez wsparcie inwesty-cyjne przyznawane na realizację projektów związanych z zagospodarowaniem przestrzeni publicznej, w tym z utrzymaniem, odbudową i poprawą stanu dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego wsi oraz zwiększeniem atrakcyjno ci turystycznej obszarów wiejskich. Wnio-ski składane w ramach tego działania dotyczyły prac budowlanych związanych z infrastrukturą publiczną (blisko 66%), zaspokajania potrzeb społecznych w za-kresie turystyki (β9%) i zachowania dziedzictwa kultu-rowego (5%). Z fi nansowania korzystały przede wszyst-kim gminy, następnie instytucje kultury oraz ko cielne, a czę ć projektów realizowały tak e organizacje poza-rządowe (MRiRW, βŃńβ).
Program Leader zainicjował te tzw. małe projek-ty, wspierające niedu e przedsięwzięcia słu ące zrów-nowa onemu rozwojowi obszarów wiejskich. Katalog dostępnych projektów obejmował obszerną kategorię wsparcia, przyczyniającego się między innymi do pod-noszenia jako ci ycia mieszka ców przez umo liwie-nie dostępu do innowacji technologicznych czy organi-zację imprez kulturalnych, rekreacyjnych i sportowych. W okresie do ko ca βŃńń r. działania w tym zakresie do-tyczyły organizacji imprez kulturalnych, rekreacyjnych lub sportowych (ponad 4Ń%), remontu i wyposa enia wietlic wiejskich (β8%), a tak e inwestycji w infra-strukturę turystyczną (około βŃ%). Najwięcej projektów zrealizowały jednostki samorządu terytorialnego i orga-nizacje pozarządowe (blisko 6Ń%) (MRiRW, βŃńβ).
Jedną z podstawowych zasad podej cia Leader jest współpraca, polegająca na realizowaniu wspólnych pro-jektów z partnerami z kraju lub zagranicy. Wdro enie projektów współpracy dotyczyło jednego lub ró nych pa stw członkowskich Uź, przy czym dopuszczono do realizacji projekty pomiędzy LżŹ a innymi grupa-mi lokalnych podgrupa-miotów w ramach tego samego kraju, pomiędzy krajami lub spoza Uź. Projekty współpracy przyczyniały się między innymi do promocji LżŹ i re-gionu czy te lepszego wykorzystania lokalnego poten-cjału. Istotna była te mo liwo ć dzielenia się kosztami projektów między partnerami realizującymi wspólne przedsięwzięcia. Nabór wniosków w tym działaniu był ciągły, a zatem lokalne grupy działania mogły składać je na bie ąco. W okresie do ko ca βŃńń r. stopniowo zwiększała się liczba składanych wniosków o pomoc.
Było to efektem zbierania do wiadcze przez LżŹ i ugruntowania ich pozycji na danym terenie oraz za-wiązania regionalnych sieci LżŹ (MRiRW, βŃńβ).
Źziałanie Żunkcjonowanie LżŹ, nabywanie umie-jętno ci i aktywizacja fi nansowało bie ącą działalno ć LżŹ w zakresie sprawnej i efektywnej pracy biura lo-kalnych grup (w tym pokrywało koszty administracyj-ne związaadministracyj-ne z działalno cią LżŹ). Podmioty te mogły uzyskać rodki na realizację bada i udzielanie infor-macji dotyczących obszaru objętego LSR. Miały za za-danie tak e podnoszenie wiadomo ci społeczno ci lo-kalnej przez organizację szkole i innych przedsięwzięć o charakterze edukacyjnym i warsztatowym, skierowa-nych do lokalskierowa-nych liderów, kadr i biorących udział we wdra aniu LSR. Źziałanie obejmowało te wydarzenia o charakterze promocyjnym związane z obszarem dzia-łania LżŹ i LSR. W ramach dziadzia-łania Żunkcjonowanie lokalnej grupy działania zło ono ńń7Ń wniosków (stan na maj βŃń4 r.) na kwotę 576 mln zł, z czego umowy zawar-to na prawie 545 mln zł, co stanowi 97,97% przyzna-nego limitu rodków. Największy bud et miały lokalne grupy w województwachŚ mazowieckim, małopolskim i dolno ląskim, w których ma siedziby najwięcej LżŹ. rednia warto ć wniosku wyniosła ponad 548 tys. zł. Największe przeciętne kwoty przypadające na jeden wniosek były w województwie dolno ląskim i wię-tokrzyskim, natomiast najni sze w łódzkim (MRiRW, βŃń4).
Analizując cały zakres Żunkcjonowania lokalnych grup działania i aktywizacji, mo na zaobserwować znaczne ró nice w liczbie składanych wniosków w po-szczególnych województwach, ale jednocze nie w obrębie poszczególnych poddziała . Wynika to ze zró -nicowanej aktywno ci mieszka ców obszarów objętych LSR, trudno ci proceduralnych oraz braku rodków na wymagany wkład własny. Najwięcej wniosków
zło-yły lokalne grupy w województwach mazowieckim i wielkopolskim.
Program Leader w ujęciu regionalnym charaktery-zował się znacznym zró nicowaniem, a jednocze nie w poszczególnych województwach występowały we-wnętrzne dysproporcje. Badania w województwie wiel-kopolskim dotyczą sytuacji wewnętrznej przykładowe-go regionu.
wiejskie lub miejsko-wiejskie, z wyłączeniem miast powy ej βŃ tysięcy mieszka ców, lub gminy miejskie liczące nie więcej ni 5 tysięcy mieszka ców zameldo-wanych na pobyt stały, według stanu na dzie γń grud-nia βŃŃ6 (Źz.U. βŃŃ7 nr 64, poz. 4β7). Łącznie w γń LżŹ z siedzibą w Wielkopolsce zrzeszonych było ń87 gmin. Kryteria dostępu do programu Leader wyłączyły gminy miejskie oraz 5 gmin miejsko-wiejskich (Czem-pi , żosty , Mosina, Rawicz, Swarzędz) z uczestnictwa w Lokalnych żrupach Źziałania. Ponadto w programie Leader nie brało udziału 6 gmin wiejskich (Brodnica, Kaczory, Komorniki, Kotlin, Osiek Mały, Tarnówka). W lokalnych grupach działania z siedzibą poza obsza-rem województwa wielkopolskiego było ńń gmin. Poza tym β gminy były członkami LżŹ, których siedziba znajduje się poza województwem wielkopolskim.
Łączny bud et wielkopolskich LżŹ wynosi β59 46β 998,88 zł, czyli rednio 8 γ69 774,ń6 zł na jed-no lokalne partnerstwo, w tymŚ
• 79,β% (βŃ5 574 Ńń8,54 zł) przeznaczono na wdra-anie LSR,
• β,Ń% (5 Ń6ń βγ8,ŃŃ zł) na wdra anie projektów współpracy,
• ń8,8% (48 8β7 74β,γ4 zł) na funkcjonowanie LżŹ. Najwięcej rodków przeznaczono na Wdra anie lo-kalnych strategii rozwoju, a najmniej zarezerwowano na Wdra anie projektów współpracy oraz Nabywanie umiejętno ci i aktywizację (zaledwie β,Ń% całkowitego bud etu grupy). Blisko 8Ń% rodków związanych było z działaniem Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej, Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw oraz Odnowa i rozwój wsi. Pozostała czę ć miała słu yć realizacji małych pro jektów.
W ramach działania Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej łączna kwota przyznanych rodków na lata βŃŃ8-βŃń5 wynosiła βŃ,6β mln zło-tych. Źziałania zrealizowane zostały przede wszystkim w βŃńń i βŃńβ roku. Wówczas na dofi nansowanie pro-jektów przeznaczono ponad 7Ń% rodków bud etowych ( rys. β). Z wyjątkiem Lokalnej żrupy Źziałania „Krajna nad Notecią” we wszystkich LżŹ na terenie wojewódz-twa wielkopolskiego wykorzystano pełną pulę rodków (do ko ca βŃńγ r oku).
Suma rodków fi nan sowych wydatkowanych na dzia-łanie związane z rozwojem przedsiębiorczo ci i wzros-tem zatrudnienia na terenach wiejskich w latach βŃŃ8--βŃńβ (rys. γ) wynosiła β4,ββ mln złotych (9Ń% fundu-szy przeznaczonych na ten cel). Bud ety poszczególnych
LżŹ w realizacji działania Tworzenie i rozwój mikro-przedsiębiorstw były bardzo zró nicowane – od Ń,ń mln (LżŹ „Za cianek”) do β,4 mln złotych („KOLŹ”). Podobnie jak w działaniu Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej całkowita kwota została roz-dysponowana do ko ca βŃńγ roku (ponownie wyjątek stanowiła LżŹ „Kraina nad Notecią”).
2008-2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 0
1 2 3 4 5 6 7 8
0,1 3,55
7,47 6,95
2,51
0,05 0
rok – year
NZRWDPOQ]á±DPRXQWPOQ3/1
Rys. 2. Warto ć zrealizowanych bud etów w ramach działa-nia Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej
ródłoŚ opracowanie własne wg danych Urzędu Marszałkow-skiego Województwa WielkopolMarszałkow-skiego (βŃńγ).
Fig. 2. Value of realised budgets of measure Źiversifi cation into Non-Agricultural Activities
SourceŚ own elaboration based on data of Marshal Offi ce of the Wielkopolska Voivodeship (βŃńγ).
2008-2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 0
2 4 6 8 10 12
0,36 3,67
9,42 10,75
3,03
0,01 0
rok – year
NZRWDPOQ]á±DPRXQWPOQ3/1
Rys. 3. Warto ć zrealizowanych bud etów w ramach działa-nia Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw
ródłoŚ opracowanie własne wg danych Urzędu Marszałkow-skiego Województwa Wielkopol Marszałkow-skiego (βŃńγ).
Fig. 3. Value of realised budgets of measure Micro-enterprises creation and development
Największą pulę rodków w ramach Wdra ania lo-kalnych strategii rozwoju przeznaczono na działanie Odnowa i rozwój wsi (rys. 4). Na działanie zmierzają-ce do poprawy ycia mieszka ców terenów wiejskich przewidziano łącznie ńβ6,ńń mln złotych, tj. 57% rod-ków na wdro enie LSR. Blisko 75% bud etu zreali-zowano w latach βŃńŃ-βŃńβ. rednia kwota rodków przypadająca na jedną LżŹ w badanym okresie wyno-siła około 4 mln złotych. W ród LżŹ o du ej liczbie ludno ci („ wiatowid”, „Lider Zielonej Wielkopolski”, „Kraina Lasów i Jezior”) kwota ta osiągała poziom 9 mln złotych.
Warto ć realizowanych bud etów lokalnych grup działania w ramach małych projektów rosła w rednio-rocznym tempie γ5% (rys. 5). Źo βŃńβ roku wykorzy-stano blisko 75% przyznanych rodków. rednia war-to ć funduszy przeznaczonych na realizację operacji niekwalifi kujących się do pomocy w ramach osi γ, ale realizujących jej cele dla jednej LżŹ, w zale no ci od liczby mieszka ców wynosi od Ń,5 mln złotych („Mię-dzy lud mi i jeziorami”) do β,5 mln złotych („Kraina lasów i jezior”).
W pierwszych dwóch latach (βŃŃ8-βŃŃ9) warto ć wydatków rodków bud etowych wyniosła łącznie nie-spełna β7 mln zł, z czego ponad 8γ% stanowiły fundu-sze na Wdra anie lokalnych strategii rozwoju, prawie
ń7% na Żunkcjonowanie lokalnej grupy działania, a w ramach Wdra ania projektów współpracy nie prze-widziano adnych wydatków. Wraz z upływem czasu i rozpowszechnieniem się wiedzy dotyczącej mo
liwo-ci pozyskiwania dotacji w realizowanej perspektywie fi nansowej zakładana pula rodków na realizację osi 4 PROW w Wielkopolsce powiększała się i w βŃńβ roku osiągnęła najwy szy poziom, blisko 66 mln zł. W tym roku planowane koszty wszelkich działa miały być najwy sze w całym badanym okresie. Według koncepcji opracowanych przez organy decyzyjne LżŹ, począw-szy od βŃńγ roku warto ć corocznych bud etów miała się stopniowo obni ać i osiągnąć najni szy poziom (nie-co ponad 4,5 mln zł) w βŃń5 roku. Na tę kwotę składać się mają wyłącznie rodki pienię ne przeznaczone na pokrycie kosztów funkcjonowania LżŹ.
WNIOSKI
Program Leader pozwala społeczno ci obszarów wiej-skich bezpo rednio decydować o celu, na jaki zostaną przeznaczone rodki, ju na etapie okre lania prioryte-tów lokalnej strategii rozwoju (LRS). W związku z tym realizacja społecznie po ądanych inicjatyw przyczynia się do zrównowa onego rozwoju społeczno-ekonomicz-nego i aktywizuje ludno ć. Tym samym mo e skutko-wać poprawą jako ci ycia na obszarach wiejskich, ale jego ocena z punktu widzenia długofalowych efektów jest trudna, a nawet w ujęciu wska nikowym obecnie 0
5 10 15 20 25 30 35
18,66 33,16
30,64 27,92
15,73
0 0
2008-2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 rok – year
NZRWDPOQ]á±DPRXQWPOQ3/1
Rys. 4. Warto ć zrealizowanych bud etów w ramach działa-nia Odnowa i rozwój wsi
ródłoŚ opracowanie własne na podstawie danych Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego (βŃńγ).
Fig. 4. Value of realised budgets of measure Village renewal and development
SourceŚ own elaboration based on data of Marshal Offi ce of the Wielkopolska Voivodeship (βŃńγ).
2008-2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 0
2 4 6 8 10 12 14 16
3,22 7,55
9,98 13,4
11,83
0,42 0
rok – year
NZRWDPOQ]á±DPRXQWPOQ3/1
Rys. 5. Warto ć zrealizowanych bud etów w ramach działa-nia małe projekty
ródłoŚ opracowanie własne wg danych Urzędu Marszałkow-skiego Województwa WielkopolMarszałkow-skiego (βŃńγ).
niemo liwa. Mo na przyjąć, e warto ć dodana progra-mu Leader mierzona jest przede wszystkim efektami społecznymi w dziedzinie rozwoju kapitału społecz-nego na obszarach wiejskich. Z tego punktu widzenia podjęte w artykule badania pozwalają na ocenę progra-mu Leader w ujęciu aktywno ci LżŹ w wydatkowaniu
rodków fi nansowych, które być mo e w perspektywie kolejnych lat pozwolą na kwantyfi kację mierzalnych efektów rozwojowych w ujęciu ekonomiczno-społecz-nym. Przeprowadzone badania pozwalają na sformuło-wanie następujących wniosków.
ń. Najwięcej lokalnych grup działania funkcjonuje w województwie małopolskim, mazowieckim oraz wiel-kopolskim i z tych regionów zło ono najwięcej wnio-sków. Od momentu uruchomienia programu Leader do ko ca βŃńń r. zło ono prawie β8 tys. wniosków na łącz-ną kwotę β,6 mld zł. Zawarto w tym czasie ńń tys. umów o warto ci ń,4 mld zł, co stanowiło 4ń,9% przyznanych rodków (MRiRW, βŃńń). W kolejnych latach liczba wniosków systematycznie się zwiększała i do βŃń4 r. zło ono 69 9β8 wniosków na kwotę blisko 5,7 mld zł, z czego umowy zawarto na prawie β,9 mld zł.
β. W ród działa realizowanych w programie Le-ader najwięcej rodków fi nansowych zostało zakon-traktowanych na działaniaŚ Żunkcjonowanie lokalnych grup działania (97,97% rodków) i Wdra anie lokal-nych strategii rozwoju (85,ńń%). Wdra anie projektów współpracy jest najmniej zaawansowanym działaniem (5β,γ4% wykorzystania limitu), co wynika z trudno ci w pozyskaniu przez LżŹ partnerów oraz opracowywa-niu wspólnej realizacji celów.
γ. Analizując realizację bud etów LżŹ w woje-wództwie wielkopolskim, mo na stwierdzić, e w ra-mach Wdra ania lokalnych strategii rozwoju – w dzia-łaniach Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw oraz Ró nicowanie w kierunku działalno ci nierolniczej – łącznie do połowy βŃńγ roku przeprowadzono ńŃ5 operacji na blisko 8 mln zł, co oznacza, e stopie re-alizacji wyniósł ń7,85%. Niektóre wykorzystanie bu-d etów jest skutkiem braku obu-dpowiebu-dniego bu-do wiabu-d- wiad-czenia w zakresie pozyskiwania rodków unijnych na realizację inwestycji w ród potencjalnych benefi cjen-tów pomocy oraz niewielkich mo liwo ci fi nansowych podmiotów starających się o dofi nansowanie.
4. Znacznie większym zainteresowaniem wnios-kodawców, a w efekcie wy szą kwotą realizowanych płatno ci w województwie wielkopolskim charaktery-zowały się działaniaŚ Odnowa i rozwój wsi oraz małe
projekty. W przypadku tych działa najbardziej aktywną grupą benefi cjentów okazały się samorządy terytorialne, realizując γń8 inwestycji w dziedzinie Odnowy i rozwo-ju wsi i a ńŃń4 operacji w ramach małych projektów.
5. W ramach Wdra ania projektów współpracy w województwie wielkopolskim do połowy βŃńγ roku odnotowano tylko βγ projekty, z czego zdecydowaną większo ć (65,ββ%) stanowiły przedsięwzięcia o zasię-gu międzyregionalnym, co oznacza, e większo ć LżŹ ma trudno ci w nawiązaniu współpracy, a te grupy, które podejmują takie inicjatywy, współpracują przede wszystkim z krajowymi LżŹ.
6. W działaniu Żunkcjonowanie lokalnych grup
działaniaw latach βŃŃ9-βńŃńγ do wielkopolskich LżŹ
wpłynęło łącznie β9 944 8ńβ,76 zł. Oznacza to, e sto-pie realizacji wyniósł 6ń,γγ%, przy czym był istotnie zró nicowany, w przedziale od ń8,β% do 68,ń%.
Podsumowując, wdra anie programu Leader jest bardzo zaawansowane, przy czym występują w tym za-kresie du e ró nice przestrzenne. Najwięcej, bo prawie jedną trzecią rodków wykorzystano na wsparcie dzia-łalno ci LżŹ, co wynika z logiki interwencji w ramach programu Leader. Najmniej projektów zło ono w dzia-łaniach dotyczących wdra ania projektów współpracy oraz poddziałaniach związanych ze wsparciem dla mi-kroprzedsiębiorstw i ró nicowaniem w kierunku dzia-łalno ci nierolniczej.
LITERATURA
Źziennik Urzędowy Unii źuropejskiej z dnia βŃ lutego βŃŃ6 roku w sprawie strategicznych wytycznych Wspólnoty dla rozwoju obszarów wiejskich (okres programowania βŃŃ7--βŃńγ) (βŃŃ6). Źz.Urz. Uź L 55, βŃ.β.βŃŃ6, s. β7. Hady ski, J. (βŃŃ6). Program Leader+ jako przykład
partner-stwa. WŚ Strategie zarządzania współpracą. Pozna Ś Wyd. AR w Poznaniu.
Informacja miesięczna o realizacji PROW na lata βŃŃ7-βŃńγ (βŃŃ9). WarszawaŚ ARiMR.
Janiak, K. (βŃŃ8). Leader szansą dla polskiej wsi. WarszawaŚ ŻAPA.
Kłodzi ski, M. (βŃŃ8). Wyzwania przed obszarami wiejskimi i rolnictwem w perspektywie lat βŃń4-βŃβŃ (s. ńńβ). War-szawaŚ IRWiR PAN.
Łukasiewicz, K. (βŃŃ9). Wdra anie lokalnych strategii rozwo-ju w ramach Osi IV Leader Program Rozworozwo-ju Obszarów Wiejskich na lata βŃŃ7-βŃńγ (s. γ). WarszawaŚ MRiRW. MRiRW (βŃńń). Informacja syntetyczna z realizacji Programu
Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata βŃŃ7-βŃńγ. Źane narastająco według stanu na dzie γŃ.ńβ.βŃńń roku. War-szawaŚ MRiRW.
MRiRW (βŃńβ). Sprawozdanie z realizacji Programu Rozwo-ju Obszarów Wiejskich na lata βŃŃ7-βŃńγ. Sprawozda nie za βŃńń rok, Numer sprawozdania 5/βŃńń. WarszawaŚ MRiRW.
MRiRW (βŃń4). Zbiorcze sprawozdanie bie ące tygodniowe z realizacji Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata βŃŃ7-βŃńγ, narastająco od uruchomienia Programu na dzie 9 maja βŃń4 roku. WarszawaŚ MRiRW.
PROW βŃŃ7-βŃńγ (βŃŃ9). O IVŚ Lokalne grupy działania i lokalne strategie rozwoju (s. 5). WarszawaŚ MRiRW. żUS (βŃńŃ). Rocznik Źemografi czny βŃŃ9 (s. 7β-7γ).
War-szawaŚ żUS.
Ustawa z dnia 7 marca βŃŃ7 roku o wspieraniu rozwoju ob-szarów wiejskich z udziałem rodków źuropejskiego Żun-duszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (βŃŃ7). Źz.U. nr 64, poz. 4β7.
Rozporządzenie Rady (Wź) z dnia βŃ wrze nia βŃŃ5 roku w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez źuropejski Żundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, nr ń698, s. β5.
Wojtaszczyk, K. (βŃŃ5). Żundusze Strukturalne i polityka re-gionalna Unii źuropejskiej (s. 8). WarszawaŚ ASPRA-JR.
THE EFFECTS OF RURAL DEVELOPMENT POLICY IN THE EUROPEAN UNION
WITHIN THE CONTEXT OF LEADER PROGRAMME’S IMPLEMENTATION IN
THE WIELKOPOLSKA VOIVODESHIP
Summary. Paper refers to the effects of local resources activation on rural areas with reference to the assessment of Leader Programme implementation in the Wielkopolska voivodeship. Particular attention was given to the fi rst effects of Leader Pro-gramme with regard to the level of expenditure and area of activity undertaken by Local Action żroups. The paper includes the review of budgets of Local Action żroups in Wielkopolska Voivodeship, and their allocations to particular measures and years. The obtained results point out the level of budgetary spending by Local Action żroups. This analysis shows the advancement level and fi rst effects of Leader Programme’s adaptation.
Key words: rural areas development, Leader Progra mme
Zaakceptowano do druku – Accepted for print: 24.02.2015
Do cytowania – For citation
