Οδηγός-κριτικής-σκέψης

Μ. ΝΕ11_ ΒΚΟλνΝΕ -

5

τ υ Α Κ Ι Μ. ΚΕΕ1 Ι:Υ

ΟΔΗΓΟΣ ΚΡΙΤΙΚΗΣ

ΣΚΕΨΗΣ

11 I ΡΟΊΊΙΜ 1Σ ΓΙΑ ΜΙΑ ΚΡΙΤΙΚΗ ΑΚΡΟΑΣΗ II ΑΝΑΓΝΩΣΗ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΠΑΤΑΚΗ

Ο Μ. Νείΐ Βιχτννηε είναι καθηγητής Οικονομικών και ο δΐη^η Μ. Κεείεγ είναι καθηγητής Ψυχολογίας στο Βο\ν1ΐη§ Ογ6 €ι ι 51^16 υ η ί ν ε Γ δ ΐ ΐ γ του Οχάιο.

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Π ρ ό λ ο γ ο ς ... 11 1...Τα οφέλη τω ν σωστών ε ρ ω τ ή σ ε ω ν ... 19 Εισαγωγή... 19 Σκεπτόμενοι κριτικά για να σωθούμε... 22 Το «σφουγγάρι» και το «κοσκίνισμα»: δυο εναλλακτικοί τρόποι σκέψης... 23 Ένα παράδειγμα της προσέγγισης του «κοσκινίσματος» . . 25 Το «κοσκίνισμα»: θέτοντας κριτικές ερωτήσεις... 28 Ο μύθος της «σωστής απάντησης»... 29 Η σκέψη και το συναίσθημα... 31 Η δύναμη της ερώτησης «Τι με νοιάζει;»... 32 Κριτική σκέψη χαμηλής και υψηλής συνείδησης... 33 Η ικανοποίηση που προσφέρει η εφαρμογή της μεθόδου του «κοσκινίσματος»... 35 Δοκιμάζοντας νέες απαντήσεις... 36 Αποτελεσματική επικοινωνία και κριτική σ κ έ ψ η ... 37 Η σημασία της εξάσκησης... 37 Οι σωστές ερωτήσεις... 38 2 Ποιο είναι το θέμα και ποιο το σ υ μ π έ ρ α σ μ α ;... 41 Είδη θεμάτων... 42 Αναζητώντας το θέμα... 44 Αναζητώντας το συμπέρασμα του συγγραφέα ή του ομιλητή... 45 Πώς να βρείτε το συμπέρασμα... 47 Η κριτική σκέψη και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ομιλίας... 50 Πρακτικές ασκήσεις... 51 3 Ποιες είναι οι αιτίες;... 57 Αιτίες + Συμπέρασμα = Ε πιχείρημα... 59

6 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ Ξεκινώντας τη διαδικασία των ερωτήσεων... .. 61 Λέξεις που «προδίδουν» τις αιτίες... 63 Είδη α ιτ ιώ ν ... .. 64 Διατηρώντας τις αιτίες και τα συμπεράσματα σ α φ ή ... .. 66 Πρώτα οι αιτίες, έπειτα τα συμπεράσματα... .. 69 Οι «νωπές» αιτίες και η ανάπτυξή σ α ς... 70 Η κριτική σκέψη και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ομ ιλία ς... 71 Πρακτικές ασκήσεις... .. 71 4 Ποιες λέξεις ή φράσεις είναι αμφίσημες;... 77 Η ευελιξία των λέξεων που προκαλεί σύγχυση... ... 79 Ο εντοπισμός λέξεων και φράσεων-κλειδιά... 79 Ο έλεγχος για α μ φ ισ η μ ία ... ... 82 Προσδιορίζοντας την αμφισημία... 83 Συμφραζόμενα και αμφισημία... ... 87 Αμφισημία, ορισμοί και λεξικ ό ... ... 90 Αμφισημία και «φορτισμένη» γλώ σσα... .. . 93 Τα όρια της ευθύνης σας στη διευκρίνιση της αμφισημίας. 95 Αμφισημία και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ο μ ιλ ία ς ... 96 Περίληψη... 97 Πρακτικές ασκήσεις... ... 98 5 Ποιες είναι οι αξιακές συγκρούσεις και πεποιθήσεις;... 105 Γ ενικός οδηγός για την αναγνώριση πεποιθήσεων... 108 Αξιακές συγκρούσεις και πεποιθήσεις...108 Ανακαλύπτοντας α ξίες...110 Από τις αξίες στις αξιακές πεποιθήσεις... 112 Συνήθεις αξιακές συγκρούσεις... 115 Το υπόβαθρο του πομπού ως ένδειξη αξιακών πεποιθήσεων...116 Οι συνέπειες ως ενδείξεις αξιακών πεποιθήσεων...117

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 7 Περισσότερες ιδέες για τον εντοπισμό των αξιακών πεποιθήσεω ν...119 Αποφεύγοντας μια τυπική δυσκολία όταν αναγνωρίζουμε αξ ιακές πεποιθήσεις... 121 Ανακαλύπτοντας μόνοι σας αξιακές πεποιθήσεις...123 Αξίες και σχετικότητα...127 Περίληψη... 127 Πρακτικές ασκήσεις... 128 6 Ποιες είναι οι περιγραφικές πεποιθήσεις;... 133 Εξηγώντας τις περιγραφικές π εποιθήσ εις...134 Ιδέες για τον εντοπισμό των πεποιθήσεων...137 Η εφαρμογή των ιδεώ ν...142 Η αποφυγή της ανάλυσης ασήμαντων πεποιθήσεων... 145 Οι πεποιθήσεις και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ο μ ιλ ία ς ... 145 Περίληψη... 146 Πρακτικές ασκήσεις... 146 7 Υπάρχουν σοφίσματα στο συλλογισμό;... 151 Εντοπισμός των σοφισμάτων: μια προσέγγιση με ερωτήσεις... 154 Η αξιολόγηση των πεποιθήσεων ως σημείο εκκίνησης . . . 155 Ανακαλύπτοντας άλλους συνήθεις ψευδώνυμους συλλογισμούς... 158 Αναζητώντας παραπλανητικά στοιχεία... 167 Ταχυδακτυλουργία: η θεώρηση του αποδεικτέου ως αποδεδειγμένου... 172 Περίληψη των ψευδώνυμων συλλογισμών... 173 Διευρύνοντας τις γνώσεις σας σχετικά με τους ψευδώνυμους συλλογισμούς...175 Οι ψευδώνυμοι συλλογισμοί και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ομιλίας...175 Πρακτικές ασκήσεις... 176

8 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 8 Πόσο αξιόπιστα είναι τα αποδεικτικά στοιχεία: διαίσθηση, προσωπική εμπειρία, μαρτυρίες, επίκληση σε αυθεντίες;... 181 Η ανάγκη για αποδεικτικά σ τ ο ιχ ε ία ... 182 Εντοπισμός πραγματικών ισχυρισμών... .. . 184 Πηγές αποδεικτικών στοιχείων... 186 Η διαίσθηση ως αποδεικτικό στοιχείο...188 Οι κίνδυνοι των επικλήσεων στην προσωπική εμπειρία ως αποδεικτικό στοιχείο... 189 Προσωπικές μαρτυρίες ως αποδεικτικά σ το ιχεία ...190 Η επίκληση σε αυθεντίες ως αποδεικτικό σ τοιχείο ... 193 Περίληψη...198 Πρακτικές ασκήσεις... 199 9 Πόσο αξιόπιστα είναι τα αποδεικτικά στοιχεία: προσωπική παρατήρηση, έρευνες, παραδείγματα περιπτώσεων και αναλογίες;... 203 Προσωπική παρατήρη σ η ... 204 Η έρευνα ως αποδεικτικό στοιχείο...205 Προβλήματα με τα ερευνητικά ευρήματα... 207 Η γενίκευση βάσει του ερευνητικού δείγματος... 213 Προκατειλημμένες έρευνες και ερωτηματολόγια...216 Κριτική αξιολόγηση ενός επιχειρήματος βασισμένου σε έρευνα... ... 220 Παραδείγματα περιπτώσεων ως αποδεικτικά στοιχεία . . . 222 Οι αναλογίες ως αποδεικτικά σ τ ο ιχ ε ία ... 224 Περίληψη...230 Πρακτικές ασκήσεις... 231 10 Υπάρχουν ανταγωνιστικά αίτια;... 237 Πότε να αναζητάτε ανταγωνιστικά α ίτια ... 239 Η διεισδυτικότητα των ανταγωνιστικών α ιτίω ν ...239 Ανιχνεύοντας ανταγωνιστικά α ίτια ... 244 Το αίτιο ή Ένα αίτιο... 244 Τα ανταγωνιστικά αίτια και η επιστημονική έρευνα... 246

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 9 Ανταγωνιστικά αίτια για διαφορές μεταξύ ο μ ά δω ν... 249 Η σύγχυση μεταξύ αιτιότητας και συσχετισμού...251 Ισχυρή στήριξη για ένα α ί τ ι ο ... 254 Η σύγχυση του «Έπειτα από αυτό» με το «Εξαιτίας αυτού»...254 Ερμηνεύοντας μεμονωμένα γεγονότα ή π ρ ά ξεις...257 Η αξιολόγηση των ανταγωνιστικών α ιτ ίω ν ...259 Αποδεικτικά στοιχεία και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ομιλίας... 260 Περίληψη... 260 Πρακτικές ασκήσεις... 262 11 Είναι οι στατιστικές παραπλανητικές;... 265 Μη αξιόπιστες και προκατειλημμένες στατιστικές... 267 Ποσοστά που προκαλούν σ ύ γχ υ σ η ... 268 Συμπεραίνοντας κάτι και αποδεικνύοντας κάτι ά λ λ ο ... 270 Εξαπάτηση μέσω απόκρυψης πληροφοριών...272 Στατιστικές επικινδυνότητας και παραλειπόμενες πληροφ ορίες... 274 Περίληψη... 276 Πρακτικές ασκήσεις... 277 12 Ποιες σημαντικές πληροφορίες παραλείπονται;___283 Τα οφέλη του εντοπισμού των πληροφοριών που παραλείπονται... 284 Η βεβαιότητα του ατελούς συλλογισμού... 285 Ερωτήσεις που αναγνωρίζουν τις παραλειπόμενες πληροφ ορίες... 287 Η σημασία της αρνητικής π λ ε υ ρ ά ς... 294 Παραλειπόμενες πληροφορίες που παραμένουν άγνωστες 297 Παραλειπόμενες πληροφορίες και ο προσωπικός σας τρόπος γραφής και ομιλίας...297 Πρακτικές ασκήσεις... 298

10 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ 13 Ποια λογικά συμπεράσματα είναι δυνατά;... 305 Πεποιθήσεις και πολλαπλά συμπεράσματα...306 Διπολική σκέψη: εμπόδιο στην εξαγωγή πολλαπλών συμπερασμάτων... 307 Δυο πλευρές ή π ο λ λ ές;...309 Αναζητώντας πολλαπλά συμπεράσματα... 311 Παραγωγικότητα των υποθετικών προτάσεων... 313 Εναλλακτικές λύσεις ως συμπεράσματα... 315 Η απελευθερωτική δράση της αναγνώρισης των εναλλακτικών συμπερασμάτων... 316 Περίληψη... ...317 Πρακτικές ασκήσεις... 318 14 Πρακτική και επανάληψη... 323 Κατάλογος κριτικών ερωτήσεων...324 Οι σωστές ερωτήσεις: παράδειγμα εφαρμογής... 324 Ποιο είναι το θέμα και ποιο το συμπέρασμα;... 327 Ποιες είναι οι α ιτ ίε ς ;... 328 Ποιες λέξεις ή φράσεις είναι αμφίσημες;... 329 Ποιες είναι οι αξιακές συγκρούσεις και πεποιθήσεις; . . . . 330 Ποιες είναι οι περιγραφικές πεποιθήσεις;... 331 Υπάρχουν ψευδώνυμοι συλλογισμοί;... 333 Πόσο αξιόπιστα είναι τα αποδεικτικά στοιχεία;...334 Υπάρχουν ανταγωνιστικά α ίτια ;...336 Είναι οι στατιστικές παραπλανητικές;...337 Ποιες σημαντικές πληροφορίες παραλείπονται;...337 Ποια λογικά συμπεράσματα είναι δυνατά;... 339 Επίλογος... ... 343 Ο τόνος της κριτικής σας σκέψης...343 Στρατηγικές για πιο αποτελεσματική κριτική σκέψη... 345 Ευρετήριο... 347

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Με την πάροδο των χρόνων, ένα βιβλίο γίνεται όλο και λιγό- τερο προϊόν των αρχικών του συγγραφέων. Η επιτυχία του βιβλίου Οδηγός κριτικής σκέψης. 11 ερωτήσεις για μια κριτι­ κή ακρόαση ή ανάγνωση είναι αποτέλεσμα των σημαντικών συμβουλών που λάβαμε από πολλούς αναγνώστες, οι οποίοι θεώρησαν και μας είπαν ότι θα τα καταφέρναμε ακόμη καλύ­ τερα την επόμενη φορά. Μια από τις μεγαλύτερες δυσκολίες που αντιμετωπίσαμε ήταν να κάνουμε μια επιλογή ανάμεσα σε τόσο πολλές υποδείξεις. Πάντοτε κυριαρχούσε στις σκέψεις μας η επιθυμία να διατηρήσουμε τα αρχικά γνωρίσματα του βιβλίου, ενώ ταυ­ τόχρονα επιχειρούσαμε να τα προσαρμόσουμε στις νέες μας σκέψεις και στις αυξανόμενες ανάγκες των αναγνωστών μας. Για παράδειγμα, ενώ μπορούμε πάντοτε να σκεφτούμε δεκά­ δες προσθήκες οι οποίες, πιστεύουμε, θα μπορούσαν να βελ­ τιώσουν τις νέες εκδόσεις του Οδηγού κριτικής σκέψης, θελή­ σαμε πάνω απ’ όλα να διατηρήσουμε το βιβλίο ευανάγνωστο και σύντομο. Είμαστε έτοιμοι να πληρώσουμε το τίμημα της παράλειψης ορισμένων θεμάτων που θα ταίριαζαν σε μια πιο «βαρυσήμαντη» πραγμάτευση της κριτικής σκέψης, επει­ δή όσοι μαθαίνουν από τον Οδηγό κριτικής σκέψης έχουν α- ντιληφθεί πολλές φορές τη συνοχή στην προσέγγισή μας. Οι αναγνώστες που δε βλέπουν να έχουν συμπεριληφθεί οι υπο­ δείξεις τους σίγουρα καταλαβαίνουν ότι το να γράφουμε για το ευρύ κοινό απαιτεί να παραλείψουμε πολλά πολύτιμα συ­ στατικά που ασφαλώς θα περιλαμβάναμε αν απευθυνόμα- σταν σε μια πιο ειδικευμένη ομάδα αναγνωστών. Αυτή η νέα έκδοση, όπως και οι προηγούμενες, έχει τρο­ ποποιηθεί διατηρώντας το βασικό πλαίσιο ενός απλουστευ- μένου οδηγού κριτικής σκέψης. Έχουν προστεθεί ορισμένα νέα κείμενα για εξάσκηση. Επιπλέον, έχουμε συντάξει εκ νέ­ ου το κεφάλαιο των ψευδώνυμων συλλογισμών, προκειμένου

12 ΠΡΟΛΟΓΟΣ να το καταστήσουμε πιο συνεκτικό και να παραθέσουμε πε­ ρισσότερα παραδείγματα. Οι καινοτομίες όμως της έβδομης αυτής έκδοσης είναι οι εξής: 1. Η έμφαση στις θετικές διαστάσεις της κριτικής σκέψης, ώστε οι χρήστες του βιβλίου να θελήσουν περισσότερο να εφαρμόσουν τις δεξιότητες και τις στάσεις που μαθαί­ νουν. 2. Η συχνή υπενθύμιση στους αναγνώστες ότι κάθε δεξιότη­ τα δεν είναι παρά ένα μέρος μιας κριτικής και δημιουργι­ κής διαδικασίας, η οποία θα πρέπει να κορυφώνεται σε μια πειραματική δέσμευση. 3. Η δημιουργία ενός διαδικτυακού τόπου (\νλν\ν.ρΓ6π1ια11. οοπι/βΓΟλνηε) στον οποίο μπορούν οι αναγνώστες να βρουν διάφορες ευκαιρίες για εξάσκηση. Η διαδικασία εκμάθησης της κριτικής σκέψης δεν είναι ούτε απλή ούτε εύκολη. Αλλά, ακόμη και αφού η εκμάθηση της κριτικής σκέψης επιτευχθεί ως ένα βαθμό, υπάρχει επι­ πλέον η πρόκληση της επιθυμίας να χρησιμοποιηθεί μια δια­ δικασία που μπορεί συχνά να χαρακτηριστεί αγενής, κακε­ ντρεχής και αλαζονική. Κ ανείς από εμάς δεν επιθυμεί να επιδείξει έναν τρόπο σκέψης ο οποίος να μας κάνει να φαι­ νόμαστε απεχθείς. Ταυτόχρονα, δε θέλουμε να βασίσουμε τη συμπεριφορά μας αποκλειστικά στις αντιδράσεις που έχουν οι άλλοι σε αυτή. Αλλιώς, δε θα ήμασταν παρά μαριονέτες των άλλων. Είναι απαραίτητο λοιπόν να οργανώσουμε την κριτική σκέψη με έναν τρόπο που να δίνει έμφαση στο ρόλο που έχει να μας βοηθάει να λαμβάνουμε αποφάσεις προσε­ κτικά και με στοχαστικό τρόπο. Μαθαίνουμε να χρησιμο­ ποιούμε την κριτική σκέψη κατά έναν τρόπο που να βοηθάει και εμάς και τους άλλους. Η κριτική σκέψη μάς προφυλάσσει από ενέργειες που είναι ασύμβατες με αυτό που θέλουμε να γίνουμε. Επιπλέον, βοηθάει άλλους που αναζητούν πεποιθή­

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 13 σεις και δεσμεύσεις που να βασίζονται σε σχετικά λογικές δομές συλλογισμών. Ιδωμένη υπό αυτό το πρίσμα, η κριτική σκέψη μπορεί να είναι μια πράξη φιλίας, η οποία ωθεί τους άλλους προς πιο λογικές πεποιθήσεις και ενέργειες. Η έβδο­ μη αυτή έκδοση προσπαθεί σε ορισμένα σημεία να δείξει ότι αυτός είναι ο στόχος. Η δεύτερη καινοτομία της νέας έκδοσης του βιβλίου βα­ σίζεται στο φόβο ότι η εκμάθηση βήμα προς βήμα οποιασδή- ποτε διαδικασίας ενδέχεται να περιορίσει την εκτίμηση για ολόκληρη τη διαδικασία, κατά την οποία όλα τα βήματα χρησιμοποιούνται συνδυαστικά. Ο Οδηγός κριτικής σκέψης οικοδομεί τη διαδικασία κριτικής σκέψης κάνοντας ένα βήμα τη φορά. Κάθε κεφάλαιο παρουσιάζει μια συγκεκριμένη δε­ ξιότητα κριτικής σκέψης. Τα κεφάλαια που ακολουθούν προ­ σθέτουν και άλλες δεξιότητες κριτικής σκέψης. Αλλά η λογι­ κή βάση της εκμάθησης των ξεχωριστών δεξιοτήτων είναι να βρεθεί κάποιος σε θέση να τις χρησιμοποιήσει σαν πακέτο, σαν μια συνεκτική συλλογή συμπληρωματικών ικανοτήτων. Η εφαρμογή ολόκληρης της διαδικασίας κριτικής σκέψης α­ ποτελεί και την πλέον επιβραβευτική οδό προς την ανακάλυ­ ψη καλύτερων επιχειρημάτων. Τέλος, κάτι που οι αναγνώστες μας ζητούν ξανά και ξα­ νά είναι περισσότερο υλικό για εξάσκηση. Συνεργαζόμαστε με τον εκδοτικό οίκο ΡΓεηΙίοε Ηαΐΐ προκειμένου να καλύψου- με αυτό το αίτημα με αυτή τη νέα έκδοση. Ο διαδικτυακάς τόπος για το βιβλίο Οδηγός κριτικής σκέψης είναι οργανωμέ­ νος ανά κεφάλαιο και περιέχει κείμενα για εξάσκηση διαφο­ ρετικής έκτασης. Επιπλέον, οι μαθητές είναι απαραίτητο να δουν επιχειρήματα που να έχουν μια σχετική ισχύ. Η κριτική σκέψη μπορεί να οδηγήσει κάποιον στον κυνισμό, καθώς μα­ θαίνει περισσότερα για τα πολλαπλά προβλήματα που μπο­ ρούν να στοιχειώσουν τον καθημερινό συλλογισμό. Ως εκ τούτου, ο διαδικτυακάς τόπος περιέχει ένα μακροσκελές, σχετικά ισχυρό επιχείρημα ως προς την αποτελεσματικότητα της αξιολόγησης της διδασκαλίας από τους φοιτητές. Θέλου­

14 ΠΡΟΛΟΓΟΣ με να τονίσουμε σε αυτή την ιστοσελίδα αυτό που είναι ι­ διαίτερα ισχυρό για το επιχείρημα, να δώσουμε στους ανα­ γνώστες ένα μοντέλο των πιθανοτήτων όταν κάποιος προ­ σπαθεί να συλλογίζεται σωστά. Επιπλέον, θέλουμε να δώσουμε στο διαδικτυακό τόπο ένα παράδειγμα κριτικής ανάλυσης που να είναι πιο ρεαλι­ στικό από αυτό που δίνουμε στο τελευταίο κεφάλαιο. Ενώ συμφωνούν με την καταλληλότητα του τελευταίου κεφα­ λαίου ως κορύφωσης της αλγοριθμικής διαδικασίας του να διατυπώνει κάποιος τις σωστές ερωτήσεις, ορισμένοι ανα­ γνώστες μάς έχουν ζητήσει να δώσουμε ένα πιο ρεαλιστικό παράδειγμα. Ό πως σωστά αναφέρουν, δεν είναι ιδιαίτερα ρεαλιστικό το παράδειγμα που αναφέρεται στο κεφάλαιο 14—και συμφωνούμε με αυτό. Αυτές οι νέες κατευθύνσεις του Οδηγού κριτικής σκέψης έχουν ως στόχο να βελτιώσουν αυτό που οι αναγνώστες μας μας είπαν ότι τους ενδιαφέρει περισσότερο, ένα βιβλίο δηλα­ δή που να βοηθάει τους φοιτητές να γίνουν λογικά αυτόνο­ μοι. Η επιτυχία των προηγούμενων εκδόσεων αυτού του βι­ βλίου αποτελεί και μια σημαντική μαρτυρία της συλλογικής μας περιέργειας σχετικά με το τι να πιστέψουμε. Ο νους μας δέχεται επιθέσεις από «ειδικούς» και «καλλιτέχνες». Το να ε- πιλέξουμε ανάμεσα σε όλους τους ισχυρισμούς τους σχετικά με το τι να φάμε, να κάνουμε και να πιστέψουμε αποτελεί μια απίστευτα βαριά ευθύνη. Γνωρίζουμε ότι χρειαζόμαστε όλη τη βοήθεια που μπορούμε να πάρουμε για να προστατέ­ ψουμε τους εαυτούς μας από τους κινδύνους που κρύβονται στις ανοησίες. Θέλουμε να σκεφτούμε προσεκτικά προτού σχηματίσουμε τη δική μας άποψη. Από την αρχή της ιστορίας αυτού του βιβλίου ερεθίσμα- τά μας υπήρξαν πολλές προσωπικές εμπειρίες και παρατηρή­ σεις. Πρώτα απ’ όλα, μας έχει τρομάξει ο βαθμός στον οποίο οι φοιτητές και οι πολίτες γενικά εξαρτώνται όλο και περισ­ σότερο από «ειδικούς», συγγραφείς, καθηγητές, δικηγόρους, πολιτικούς, δημοσιογράφους και σχολιαστές της τηλεόρα­

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 15 σης. Καθώς η πολυπλοκότητα του κόσμου φαίνεται να αυξά­ νεται με πολύ γρήγορους ρυθμούς, όλο και μεγαλώνει η τάση να απορροφούμε παθητικά τις πληροφορίες, με το να δεχό­ μαστε δίχως να εξετάζουμε κριτικά αυτό που φαίνεται και α- κούγεται. Μας ανησυχεί το γεγονός ότι πολλοί από εμάς δεν κάνουν ενεργητικά τις προσωπικές τους επιλογές ως προς το τι να αποδεχθούν και τι να απορρίψουν. Ως εκ τούτου, η ανάγκη για ένα τέτοιο βιβλίο είναι ακόμη περισσότερο έντονη. Η «δημοτικότητα» των απλοϊκών επι­ χειρημάτων και η ποσότητα των πληροφοριών στις οποίες ε­ κτιθέμεθα καθημερινά έχουν αυξηθεί υπερβολικά. Το όνειρό μας γ ι’ αυτό το βιβλίο είναι να σας ενθαρρύνουμε όλους να χρησιμοποιείτε την κριτική σκέψη συχνότερα, ως αντίδοτο σε αυτό τον καταιγισμό πληροφοριών. Η εμπειρία μας στη διδασκαλία δεξιοτήτων κριτικής σκέ­ ψης στους μαθητές μας για κάποια χρόνια μάς έχει πείσει ότι, όταν άτομα με διαφορετικές ικανότητες διδάσκονται αυ­ τές τις δεξιότητες με απλό τρόπο, μπορούν να τις εφαρμό­ σουν με επιτυχία. Κατά την όλη διαδικασία, αναπτύσσουν μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στην ικανότητά τους να κάνουν λο­ γικές επιλογές σχετικά με κοινωνικά θέματα, ακόμη και σε σχέση με αυτά με τα οποία έχουν μικρή εμπειρία. Συνεπώς, έχουμε γράψει ένα βιβλίο το οποίο κάνει μερικά πράγματα που άλλα βιβλία απέτυχαν να κάνουν. Αυτό το βι­ βλίο αναπτύσσει μια σειρά δεξιοτήτων που αποτελούν ενιαίο σύνολο και που μπορούν να εφαρμοστούν ευρέως. Αυτές οι δεξιότητες αναπτύσσονται με έναν απλοποιημένο τρόπο. (Α­ πευθυνόμαστε στο ευρύ κοινό και όχι σε κάποια ειδικευμένη ομάδα.) Ο Οδηγός κριτικής σκέψης είναι αποτέλεσμα της αθροι­ στικής εμπειρίας μας ως καθηγητών κριτικής σκέψης για εξή­ ντα χρόνια. Οι ιδέες μας έχουν εξελιχτεί μέσα από πολυάριθ­ μες ακαδημαϊκές εμπειρίες με φοιτητές πολλών διαφορετικών επιπέδων, από πρωτοετείς έως υποψήφιους διδάκτορες.

16 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Αυτές οι εμπειρίες μας αποδεικνύονται ιδιαίτερα απο­ τελεσματικές στην εκμάθηση της κριτικής σκέψης. Για πα­ ράδειγμα, δίνουμε πολλές ευκαιρίες στους αναγνώστες να εφαρμόσουν τις δεξιότητές τους και να λάβουν αμέσως α­ νατροφοδότηση ακολουθώντας τις πρακτικές ασκήσεις. Αυ­ τό το βιβλίο είναι γεμάτο με παραδείγματα κειμένων που α- να φ έρ ο ντα ι σε σ ύγχρ ο να α μ φ ιλεγόμ ενα ζητήμ ατα. Το εύρος των θεμάτων εισάγει το μέσο αναγνώστη σε αρκετές πολεμικές με τις οποίες ενδέχεται να μην είναι ιδιαίτερα ε­ ξοικειωμένος. Το βιβλίο είναι οργανωμένο με συνοχή, και οι κριτικές ερωτήσεις συζητιούνται διαδοχικά καθώς ο ανα­ γνώστης προχωρεί από την κατανόηση στην αξιολόγηση. Κάτι το οποίο αξίζει να αναφέρουμε είναι η δυνατότητα εφαρμογής του Ο δηγού κριτικής σκέψης σε πολυάριθμες ε­ μπειρίες της ζωής εκτός αμφιθεάτρου. Οι συνήθειες και οι στάσεις που σχετίζονται με την κριτική σκέψη είναι μεταβι- βάσιμες σε καταναλωτικές, ιατρικές, νομικές και γενικά ηθι­ κές επιλογές. Ό ταν ο χειρουργός μας μας λέει ότι πρέπει να εγχειριστούμε, η απάντηση στις κριτικές ερωτήσεις μπορεί να γίνει ζήτημα ζωής ή θανάτου. Ποιοι θα θεωρούσαν όμως ιδιαίτερα ωφέλιμο αυτό το βι­ βλίο; Λόγω των διδακτικών μας εμπειριών με αναγνώστες που έχουν πολλά διαφορετικά επίπεδα ικανοτήτων, με δυ­ σκολία μπορούμε να φανταστούμε ένα ακαδημαϊκό π ρ ό ­ γραμμα στο οποίο να μην είναι χρήσιμο αυτό το βιβλίο. Οι πρώτες πέντε εκδόσεις έχουν χρησιμοποιηθεί σε μαθήματα δικαίου, αγγλικής φιλολογίας, φαρμακευτικής, φιλοσοφίας, παιδαγωγικών, ψυχολογίας, κοινωνιολογίας, θεολογίας και μαθήματα κοινωνικών σπουδών, καθώς και σε πολυάριθμα λύκεια. Κάποιες χρήσεις αυτού του βιβλίου φαίνονται ιδιαίτερα οικείες. Οι καθηγητές προγραμμάτων γενικής εκπαίδευσης μπορεί να θέλουν να ξεκινήσουν τα μαθήματά τους δίνοντας αυτό το βιβλίο ως συνεκτική απάντηση στα αιτήματα των φοιτητών τους να μάθουν τι περιμένουν οι καθηγητές από

ΠΡΟΛΟΓΟΣ 17 αυτούς. Στα μαθήματα αγγλικών με έμφαση στην έκθεση ιδε­ ών αυτό το κείμενο θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί με δυο τρόπους: ως μοντέλο αξιολόγησης επιχειρημάτων πριν από τη σύνθεση της έκθεσης ιδεών και ως κατάλογος αναφοράς των προβλημάτων που ένας συγγραφέας θα έπρεπε να απο- φύγει ενώ γράφει. Το βιβλίο είναι ιδιαίτερα λειτουργικό σε προγράμματα εκπαίδευσης καθηγητών και βοηθών καθηγη­ τών, επειδή καθιστά σαφή έναν τρόπο σκέψης που οι καθη­ γητές θα ήθελαν να ενθαρρύνουν τους φοιτητές τους να ε­ φαρμόσουν. Συμπληρώνοντας το πρόγραμμά τους με τη βήμα προς βήμα περιγραφή της διαδικασίας κριτικής ανά­ γνωσης και σκέψης αυτού του βιβλίου, προγράμματα δεξιο­ τήτων μελέτης μπορούν να εμπλουτιστούν. Το βιβλίο μπορεί να χρησιμοποιηθεί επίσης ως βασικό εγχειρίδιο ειδικών προ­ γραμμάτων δεξιοτήτων κριτικής ανάγνωσης και σκέψης. Παρ’ όλο που το βιβλίο αυτό απορρέει από την εμπειρία μας στις αίθουσες διδασκαλίας, έχει γραφτεί με στόχο να γί­ νει οδηγός στις συνήθειες ανάγνωσης και ακρόασης σχεδόν όλων. Οι δεξιότητες που προσπαθεί να αναπτύξει είναι αυ­ τές που κάθε κριτικός αναγνώστης χρειάζεται προκειμένου η ανάγνωση να χρησιμοποιηθεί ως βάση για λογικές αποφά­ σεις. Οι κριτικές ερωτήσεις που παρουσιάζονται σε αυτό το βιβλίο μπορούν να βελτιώσουν το συλλογισμό οποιουδήπο- τε, ανεξάρτητα από το μορφωτικό του επίπεδο. Αυτή η έβδομη έκδοση οφείλει πολλά σε πολλούς ανθρώ­ πους. Επιθυμούμε να αναγνωρίσουμε τις πολύτιμες συμβου­ λές των κριτικών του Ργ6πϊιο6 Ηαΐΐ: Μ πράιαν Άλλαν Γού- τερς, ΜείΓοροΙΐΙαη (ϋοπιιηιιηίίΥ ΟοΙΙ&^' ΤζοΑν Κ άρτερ- Γουέλς, Ο&ϋίοπηα δΐ&Ιβ υηίνεΓδίΐΥ, ΡνιΙΙΰΓίοη' Τζακ Ρ. Σίμ- μονς, δαναηηαΐι δίαίε υηίν6Γδίΐγ· Λίζα Μ παρνς, ϋε1α\ναΓ6 ΟουηίΥ €οηιιηιιηίΙγ Οοΐΐε^ο· Τερέζα Σούλλο, ΑΙβιιςιιεΓίμιε

Τνΐ

ΟοηιιηυηιΐΥ Οοΐΐε^ε* Ντέιβιντ Κρίτσετ, Οοπιπιυηΐίγ ΟοΙ- 1ε§6 ο ί Κίιοάε Ιδίαπά* και Πολ Ρ. Φρόμμερ, υηίν6ΓδίΙγ ο ί δοιιίΐιεπι ΟαΚΓοπηα, Ματδΐιαίΐ δοΐιοοί οί Βιΐδίηεδδ.

18 ΠΡΟΛΟΓΟΣ Παρ’ όλο που οι φοιτητές μας αποτελούν πάντοτε μια πο­ λύτιμη πηγή προτεινόμενων βελτιώσεων, κάποιοι ξεχώρισαν ιδιαίτερα. Η έβδομη έκδοση ωφελήθηκε ιδιαίτερα από την πολύτιμη βοήθεια των Έμιλυ Κόπλιν, Άλλισον Μπαλσέτις και Τζέικομπ Καστίγιο. Μ. Νείΐ Βγο\υπ6 δίιι&Γΐ Μ.

ΚΕΦ Α ΛΑ ΙΟ

1

ΤΑ Ο Φ Ε Λ Η Τ Ω Ν Σ Ω Σ Τ Ω Ν

Ε Ρ Ω Τ Η Σ Ε Ω Ν

Εισαγωγή Ο πρόεδρος Γουόρρεν Χάρντιγκ αναρωτιόταν συχνά φωνα­ χτά: Τι να κάνω; Ακούω τον ένα εμπειρογνώμονα, που μου λέει να κάνω κάτι. Έπειτα ακούω τον άλλο, που μου λέει να κάνω κάτι άλλο. Τι να κάνω; Όλοι μας έχουμε βρεθεί κάποιες στιγμές στη θέση του προέδρου Χάρντιγκ. Τι πρέπει να κάνουμε; Η μια πιθανότη­ τα είναι απλώς να συμφωνήσουμε με αυτό που ακούμε ή διαβάζουμε και να ακολουθήσουμε τη συμβουλή του τελευ­ ταίου ατόμου που ακούσαμε. Η συγκεκριμένη προσέγγιση όμως θα μας βάλει σε σοβαρούς μπελάδες. Δείτε την ιστορία ενός νέου δικαστή προκειμένου να εκτιμήσετε το βαθμό επι- κινδυνότητας μιας τέτοιας προσέγγισης: Αφού άκουσε την εναρκτήρια αγόρευση του ενάγοντος, ο δι­ καστής ανακοίνωσε μπροστά σε όλους «Έχετε δίκιο». Ο γραμ­ ματέας ευγενικά τού υπενθύμισε ότι οι δικαστές οφείλουν να

20 ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ περιμένουν έως ότου ακούσουν και την άλλη πλευρά προκειμέ­ νου να αποφανθούν. Έπειτα, όταν άκουσε την εναρκτήρια αγόρευση της υπεράσπισης, ο δικαστής ανακοίνωσε με θέρμη «Έχετε δίκιο». Ο γραμματέας εξήγησε για άλλη μια φορά ότι η δικαιοσύνη απαιτεί ο δικαστής να περιμένει να ολοκληρωθεί η δίκη και έπειτα να ανακοινώσει την ετυμηγορία. Ο δικαστής τού απάντησε «Έχετε δίκιο». Ο δικαστής ήταν σαφώς αρεστός, η δουλειά του όμως, όπως και οι ζωές μας, απαιτούν την εξαγωγή ενός σχετικού νοήματος από τα λογικά ανακόλουθα. Αυτή η διαδικασία αποτελεί το αντικείμενο που θίγεται σε αυτό το βιβλίο. Κατακλυζόμαστε από πληροφορίες. Καθημερινά ερχό­ μαστε αντιμέτωποι με νέα γεγονότα και απόψεις. Στα βιβλία, τα περιοδικά, τις εφημερίδες και το Διαδίκτυο οι συγγραφείς παρουσιάζουν ιδέες τις οποίες μας ζητούν να αποδεχθούμε. Σε όλα τα γνωστικά πεδία υπάρχουν ορισμένα ζητήματα σχετικά με τα οποία οι απόψεις των ειδικών διίστανται. Η δική σας επίπονη δουλειά είναι να αποφασίσετε ποιον να πιστέψετε. Είτε διαβάζετε μια τοπική εφημερίδα είτε την κριτική ενός ποιήματος, ένα βιβλίο, ή ακόμη και τις αθλητι­ κές σελίδες μιας εφημερίδας, θα έρθετε αντιμέτωποι με το πρόβλημα του να αποφασίσετε ποια συμπεράσματα να δε­ χτείτε, ποια να απορρίψετε και ποια να εξετάσετε περαιτέρω προτού δεσμευτείτε με μια απόφαση. Ως σκεπτόμενο ον, πρέπει να αποφασίσετε σχετικά με την αντίδρασή σας σε αυτό που θα δείτε και θα ακούσετε. Η μια εναλλακτική λύση είναι απλώς να δεχτείτε τα πάντα, όπως ο νέος δικαστής στην παραπάνω ιστορία. Κάτι τέτοιο θα είχε αυτόματα ως αποτέλεσμα να υιοθετήσετε την άποψη κάποιου άλλου. Μια πιο ενεργητική εναλλακτική λύση είναι να κάνετε ερωτήσεις σε μια προσπάθεια να καταλήξετε σε μια προσωπική απόφαση σχετικά με την αξία αυτού που έχετε βιώσει. Το βιβλίο αυτό έχει γραφτεί για όσους θα προτιμούσαν τη δεύτερη εναλλακτική λύση.

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 21 Σκ€τιτόμ€νοι κριτικά για να σω θούμε Η κριτική ακρόαση και ανάγνωση —το να αντιδράτε δηλαδή αξιολογώντας συστηματικά όσα έχετε ακούσει και διαβά­ σει— απαιτούν έναν αριθμό δεξιοτήτων και στάσεων. Αυτές οι δεξιότητες και στάσεις οικοδομούνται γύρω από μια σειρά σχετικές κριτικές ερωτήσεις. Θα τις μελετήσουμε μία προς μία, ο στόχος μας όμως θα είναι να αποκτήσουμε την ικανό­ τητα να τις χρησιμοποιούμε μαζί, προκειμένου να καταλή­ ξουμε στην καλύτερη δυνατή απόφαση. Θα μπορούσαμε να τις παρουσιάσουμε σαν έναν κατάλο­ γο με πράγματα που θα έπρεπε να κάνετε, ένα σύστημα ερωτήσεων όμως είναι περισσότερο συμβατό με ένα πνεύμα περιέργειας και διανοητικής περιπέτειας, στοιχεία απαραί­ τητα για την κριτική σκέψη. Η προσεκτική σκέψη αποτελεί πάντοτε έναν ανολοκλήρωτο στόχο. Μια ιστορία που αναζη- τά ένα τέλος και που δε θα το βρει ποτέ. Οι κριτικές ερωτή­ σεις προσφέρουν ερέθισμα και ανοίγουν το δρόμο για την κριτική σκέψη. Μας ωθούν προς τα εμπρός σε μια συνεχή έρευνα για σωστότερες απόψεις, αποφάσεις ή κρίσεις. Συνεπώς, λέγοντας κριτική σκέψη, όπως θα την εννοούμε από εδώ και πέρα, αναφερόμαστε στα εξής: 1. Συναίσθηση της ύπαρξης ενός αριθμού αλληλένδετων κριτικών ερωτήσεων. 2. Ικανότητα να θέτουμε κριτικές ερωτήσεις και να τις απαντούμε τις κατάλληλες χρονικές στιγμές. 3. Επιθυμία να χρησιμοποιούμε ενεργητικά τις κριτικές ερωτήσεις. Στόχος αυτού του βιβλίου είναι να σας ενθαρρύνει να εξετάσετε και τις τρεις αυτές διαστάσεις. Οι ερωτήσεις ζητούν από τον ερωτώμενο να αντιδράσει με μια απάντηση. Θέτοντας τις ερωτήσεις μας, είναι σαν να λέμε στον ερωτώμενο: Είμαι περίεργος, θέλω να μάθω πε­

22 ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ ρισσότερα, βοήθησέ με. Αυτό το αίτημα δείχνει σεβασμό για το άλλο άτομο. Οι ερωτήσεις υπάρχουν για να πληροφορούν και να δίνουν μια κατεύθυνση σε όλους όσοι τις ακούν. Υπό αυτό το πρίσμα, η κριτική σκέψη ξεκινά με την επιθυμία να βελτιώσουμε αυτό που σκεφτόμαστε. Το νόημα των ερωτήσε- ών σας είναι ότι χρειάζεστε βοήθεια προκειμένου να καταλά­ βετε ή να εκτιμήσετε βαθύτερα αυτό που έχει ειπωθεί. Θα μοιραστούμε μαζί σας τις κριτικές ερωτήσεις, μία προς μία. Όλες μαζί θα σας φανούν χρήσιμες οποιαδήποτε στιγμή επιλέξετε να αντιδράσετε σε αυτό που ακούτε ή διαβάζετε. Θα σας φανούν επίσης ωφέλιμες στην προσπά- θειά σας να βελτιώσετε το γραπτό ή τον προφορικό σας λόγο, επειδή θα σας βοηθούν όταν: 1. διαβάζετε κριτικά ένα δοκίμιο ή αποδεικτικά στοιχεία που παρουσιάζονται σε ένα εγχειρίδιο, ένα περιοδικό ή μια ιστοσελίδα* 2. κρίνετε την ποιότητα μια διάλεξης ή μιας ομιλίας* 3. διατυπώνετε ένα επιχείρημα* 4. γράφετε ένα δοκίμιο βασισμένο σε μια γραπτή εργασία* 5. συμμετέχετε στο μάθημα. Προσοχή: Η κριτική σκέψη είναι η γνώση ενός αριθμού αλληλένδειων ερωτήσεων σε συνδυασμό με την ικανότητα και τη θέληση να θέτουμε τις εν λόγω ερωτήσεις καθώς και να τις απαντούμε στο κατάλληλο χρο­ νικό διάστημα. Ως πολίτες, αυτές οι ερωτήσεις θα σας βοηθήσουν ιδιαί­ τερα να σχηματίσετε τη δική σας εκλογική και καταναλωτική συμπεριφορά, αλλά και να ενισχύσετε την αυτοπεποίθησή σας αυξάνοντας την προσωπική σας αίσθηση διανοητικής ανεξαρτησίας.

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 23 Το «σφουγγάρι» και το «κοσκίνισμα»: δυο βνναλλα- κτικοί τρόποι σκέψης Ένας τρόπος σκέψης είναι παρόμοιος με τον τρόπο που ένα σφουγγάρι αντιδρά στο νερό: απορροφώντας το. Αυτή η ευρέως διαδεδομένη προσέγγιση διαθέτει ορισμένα ξεκάθα­ ρα πλεονεκτήματα. Κατ’ αρχάς, όσο περισσότερες πληροφορίες απορροφά κανείς για τον κόσμο, τόσο πιο ικανός είναι να κατανοήσει την πολυπλοκότητά του. Οι γνώσεις που αποκτούμε αποτε­ λούν το θεμέλιο για έναν ακόμη πιο πολύπλοκο τρόπο σκέ­ ψης στο μέλλον. Ένα δεύτερο πλεονέκτημα της προσέγγισης του σφουγ­ γαριού είναι ότι είναι σχετικά παθητική. Αντί να απαιτεί επίπονη διανοητική προσπάθεια, τείνει να είναι σύντομη και απλή, ειδικά όταν το υλικό παρουσιάζεται με σαφή και ενδιαφέροντα τρόπο. Η διανοητική προσπάθεια έχει να κά­ νει με τη συγκέντρωση και τη μνήμη. Ενώ η απορρόφηση πληροφοριών αποτελεί ένα παραγω­ γικό ξεκίνημα για κάποιον που επιθυμεί να γίνει σκεπτόμενο άτομο, η προσέγγιση του σφουγγαριού έχει ένα σοβαρό μειο­ νέκτημα: δε διαθέτει κάποια μέθοδο για να αποφασίσει κά­ ποιος ποιες πληροφορίες και απόψεις να πιστέψει και ποιες να απορρίψει. Αν ένας αναγνώστης στηριζόταν πάντοτε στην προσέγγιση του σφουγγαριού, θα πίστευε πάντοτε αυτό που διάβασε τελευταίο. Η ιδέα του να είναι κάποιος η διανοητική μαριονέτα του οποιουδήποτε είναι φριχτή για ένα άτομο ή μια κοινότητα. Οι αποφάσεις γίνονται «συνειρμικά ατυχήμα­ τα» αντί για κρίσεις έπειτα από σκέψη. Πιστεύουμε ότι καλό θα ήταν να επιλέγατε τι να απορρο­ φήσετε και τι να αγνοήσετε. Για να κάνετε αυτή την επιλογή, πρέπει να διαβάζετε έχοντας μια ιδιαίτερη στάση —μια στά­ ση «ερωτηματική». Ένας τέτοιος τρόπος σκέψης απαιτεί ενεργό συμμετοχή. Ο συγγραφέας προσπαθεί να σας μιλήσει, κάτι που και εσείς θα έπρεπε με τη σειρά σας να κάνετε σε αυτόν, παρά το γεγονός ότι δεν είναι παρών.

24 ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ Τη συγκεκριμένη προσέγγιση την ονομάζουμε «κοσκίνι­ σμα». Η διαδικασία κοσκινίσματος αποτελεί ένα μοντέλο για ενεργητικούς αναγνώστες και ακροατές, οι οποίοι προσπα­ θούν να προσδιορίσουν την αξία αυτού που διαβάζουν και ακούν. Η δουλειά αυτή είναι δύσκολη, και ορισμένες φορές μάλιστα πληκτική, αλλά η επιβράβευση μπορεί να είναι μεγάλη. Για να ξεχωρίσει κανείς το χρυσό από το χαλίκι σε ένα διάλογο, απαιτείται να θέτει συχνά ερωτήσεις και να εξετάζει τις απαντήσεις. Η «προσέγγιση του σφουγγαριού» δίνει έμφαση στην κατάκτηση της γνώσης. Το «κοσκίνισμα» υπογραμμίζει την ενεργητική αλληλεπίδραση με τη γνώση την ώρα που αυτή κατακτάται. Άρα οι δυο αυτές προσεγγίσεις συμπληρώνουν η μια την άλλη. Για να αξιολογήσουμε επιχειρήματα όμως, πρέπει πρώτα να κατέχουμε γνώση. Ας εξετάσουμε προσεκτικότερα πώς οι δυο προσεγγίσεις οδηγούν σε διαφορετική συμπεριφορά. Τι κάνει το άτομο όταν διαβάζει με την προσέγγιση του σφουγγαριού; Διαβάζει προ­ σεκτικά προτάσεις και προσπαθεί να θυμηθεί όσο περισσότερα στοιχεία μπορεί. Ενδεχομένως υπογραμμίζει λέξεις-κλειδιά και προτάσεις. Πιθανότατα κρατάει σημειώσεις κάνοντας πε­ ρίληψη των βασικών θεμάτων και σημείων. Ελέγχει τις υπο­ γραμμίσεις ή τις σημειώσεις του για να βεβαιωθεί ότι δεν έχει ξεχάσει κάτι σημαντικό. Η αποστολή του είναι να ανακαλύψει και να κατανοήσει αυτό που ο συγγραφέας έχει να πει. Απο- μνημονεύει τους συλλογισμούς αλλά δεν τους αξιολογεί. Τι κάνει ο αναγνώστης που διαβάζει με την προσέγγιση του κοσκινίσματος; Όπως και ο προηγούμενος αναγνώστης, προσεγγίζει το κείμενό του με την ελπίδα ότι θα αποκτήσει νέες γνώσεις. Οι ομοιότητες μεταξύ των δυο αυτών προσεγ­ γίσεων τελειώνουν σε αυτό το σημείο. Το κοσκίνισμα απαιτεί από τον αναγνώστη να θέσει στον εαυτό του έναν αριθμό ερωτήσεων οι οποίες έχουν σχεδιαστεί με στόχο να αποκαλύ- ψουν τις καλύτερες διαθέσιμες αποφάσεις και πεποιθήσεις.

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 25 Ο αναγνώστης που χρησιμοποιεί τη μέθοδο του κοσκι­ νίσματος αναρωτιέται συχνά για ποιο λόγο ο συγγραφέας προβάλλει διάφορους ισχυρισμούς. Σημειώνει στα περιθώ­ ρια ενδεχόμενα προβλήματα στο συλλογισμό. Βρίσκεται σε συνεχή αλληλεπίδραση με το υλικό. Προσπαθεί να αξιολο­ γήσει κριτικά το υλικό και να καταλήξει σε προσωπικά συμπεράσματα βασισμένα στην αξιολόγησή του. ΔΙΑΝΟΗΤΙΚΟΣ ΕΛΕΓΧΟΣ: Ακολουθώ τη μέθοδο του «κοσκινίσματος»; / Ρώτησα «γιατί» κάποιος θέλει να πιστέψω κάτι; / Κράτησα σημειώσεις καθώς περνούσαν από το μυαλό μου ενδε­ χόμενα προβλήματα σε σχέση με αυτό που λεγόταν; / Αξιολόγησα αυτό που λεγόταν; / Κατέληξα σε δικά μου συμπεράσματα σχετικά με το θέμα; Ένα παράδειγμα της προσέγγισης του «κοσκινίσματος» Ένα ιδιαίτερα σημαντικό ζήτημα που απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια την αμερικανική κοινωνία αφορά τους νόμους σχετικά με τα όπλα τους οποίους έχουν ανάγκη οι Ηνωμένες Πολιτείες. Ας εξετάσουμε μια θέση πάνω σε αυτό το θέμα. Προσπαθήστε να αποφασίσετε αν το παρακάτω επιχείρημα είναι πειστικό. Τα επιχειρήματα για την απαγόρευση των όπλων είναι ως επί το πλείστον μύθοι, και αυτό που χρειαζόμαστε τώρα δεν είναι περισσότεροι νόμοι αλλά εφαρμογή των ήδη υπαρχόντων νό­ μων. Ένας μύθος είναι ότι οι περισσότεροι εγκληματίες είναι απλοί και υπάκουοι πολίτες, οι οποίοι σκοτώνουν ένα συγγενή ή έναν γνωστό τους πάνω στο θυμό τους, μόνο και μόνο επειδή έχουν τη δεδομένη στιγμή ένα όπλο στη διάθεσή τους. Στην πραγματικότητα όμως, όλες οι έρευνες ανθρωποκτονιών δεί­ χνουν ότι η συντριπτική πλειοψηφία των εγκληματιών είναι άνθρωποι με μακρύ ιστορικό βίας. Ο τυπικός δολοφόνος κου­

26 ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ βαλάει ένα εγκληματικό ιστορικό κατά μέσο όρο τουλάχιστον έξι ετών, με τέσσερις συλλήψεις για κακουργήματα. Ένας άλλος μύθος είναι ότι οι κάτοχοι όπλων δεν είναι παρά αγροίκοι που φέρονται ασυναίσθητα βίαια. Παρ’ όλα αυτά, έρευνες δείχνουν επίμονα ότι κατά μέσο όρο οι κάτοχοι όπλων έχουν ανώτερο μορφωτικό επίπεδο καθώς και επίζηλες θέσεις εργασίας σε σχέση με όσους δεν έχουν όπλα. Οι παρακάτω είναι (ή υπήρξαν) κάτοχοι όπλων: Ελέανορ Ρούσβελτ, Τζον Ρίβερς, Ντόναλντ Τραμπ και Ντέιβιντ Ρόκφελλερ. Άλλος μύθος είναι ότι τα όπλα δεν είναι χρήσιμα για αυτο­ άμυνα. Αντιθέτως! Όλες οι έρευνες έχουν δείξει ότι τα όπλα χρησιμοποιούνται συχνότερα σε περιπτώσεις απόκρουσης ε­ γκληματικών πράξεων παρά συμμετοχής σε αυτές. Ενώ τα όπλα χρησιμοποιούνται για 581.000 εγκληματικές πράξεις κάθε χρόνο, 645.000 φορές χρησιμοποιούνται για την απόκρουση εγκληματικών πράξεων. Ακόμη και αν οι νόμοι για τα όπλα μπορούν ενδεχομένως να μειώσουν τα εγκλήματα που σχετίζονται με την κατοχή όπλων, το μόνο που χρειάζεται είναι οι υπάρχοντες νόμοι να επιβλη­ θούν. Τι περισσότερο θα πρόσφεραν αυστηρότεροι νόμοι όταν η δικαιοσύνη έχει δείξει ότι δε θα τους εφαρμόσει; Αν προσεγγίσετε με τη μέθοδο του σφουγγαριού το πα­ ραπάνω κείμενο, αυτό που πιθανότατα θα κάνετε θα είναι να προσπαθήσετε να ανακαλέσετε τους λόγους για τους οποίους δε χρειαζόμαστε περισσότερους ελέγχους στα όπλα. Αν είναι έτσι, έχετε απορροφήσει κάποια γνώση. Πόσο όμως θα έπρε­ πε να σας έχουν πείσει οι αιτίες που αναφέρονται; Δεν μπορείτε να τις αξιολογήσετε αν δε διαβάσετε το κείμενο βάσει της προσέγγισης του «κοσκινίσματος»—αν δηλαδή δεν κάνετε τις σωστές ερωτήσεις. Κάνοντας τις σωστές ερωτήσεις, θα ανακαλύψετε έναν αριθμό πιθανών αδυναμιών στα επιχειρήματα του συγγρα­ φέα. Για παράδειγμα, ίσως να σας απασχολήσουν τα εξής: 1. Τι εννοεί ο συγγραφέας με τις εκφράσεις «συντριπτική πλειοψηφία» ή «τυπικός δολοφόνος»; Αποτελεί άραγε η

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 27 μειοψηφία ένα σημαντικό αριθμό δολοφόνων που σκοτώ­ νουν τους συγγενείς τους σε μια στιγμή οργής; 2. Τι σημαίνει «κάτοχοι όπλων»; Πρόκειται άραγε για ό­ σους αγοράζουν τα είδη όπλων που προσπαθούν να απαγορεύσουν όσοι υποστηρίζουν τον έλεγχο στην κυ­ κλοφορία των όπλων; 3. Κατά πόσο διεξήχθησαν σωστά οι έρευνες που αναφέρ­ θηκαν; Ήταν τα δείγματα αρκετά, τυχαία και ποικίλα; 4. Μήπως ο συγγραφέας μάς παραπλανά με στατιστικές, αναφέροντας μεγάλους αριθμούς, όπως 581.000 και 645.000; Ποια είναι η βάση αυτών των αριθμών; Μπο­ ρούμε να βασιστούμε σε αυτούς; 5. Ποια είναι τα πιθανά πλεονεκτήματα του ελέγχου των όπλων που δεν έχουν αναφερθεί; Μήπως έχουν παραλει- φθεί σημαντικές έρευνες που δεν είναι σύμφωνες με τη θέση του συγγραφέα; 6. Δικαιολογείται κάποιος να υποθέσει ότι, επειδή κάποιοι διάσημοι άνθρωποι είναι κάτοχοι όπλων, το να έχει κα­ νείς όπλο είναι κάτι το επιθυμητό; Αυτοί οι άνθρωποι έχουν ειδικές γνώσεις σχετικά με τα υπέρ και τα κατά της κατοχής όπλων; 7. Πόσοι άνθρωποι σκοτώνονται κάθε χρόνο από όπλα και δε θα είχαν σκοτωθεί αν αυτά τα όπλα δεν ήταν διαθέσιμα; 8. Γιατί ο συγγραφέας δε μας εξηγεί πώς θα μπορούσαμε να ενθαρρύνουμε την καλύτερη εφαρμογή των υπαρχό­ ντων νόμων για τον έλεγχο των όπλων, προκειμένου να δείξει και την ευαισθησία του σχετικά με το κακό που ορισμένες φορές προκαλούν τα όπλα; Αν απολαμβάνετε να κάνετε τέτοιου είδους ερωτήσεις, αυτό το βιβλίο έχει γραφτεί ειδικά για εσάς. Ο πρωταρχικός του στόχος είναι να σας βοηθήσει να μάθετε πότε και πώς να θέτετε τις ερωτήσεις που θα σας διευκολύνουν να αποφασί­ σετε τι να πιστέψετε.

28 ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ Το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό της εν λόγω προσέγγι­ σης είναι η αλληλεπιδραστική της διάσταση—ένας διάλογος μεταξύ του συγγραφέα και του αναγνώστη, ή του ομιλητή και του ακροατή. Είναι σαφές ότι ορισμένες φορές η προσέγγιση «του σφουγγαριού» είναι η πλέον κατάλληλη. Οι περισσότεροι από εσάς την έχετε εφαρμόσει τακτικά και έχετε ωφεληθεί ως ένα σημείο από αυτή. Είναι πολύ λιγότερο πιθανό να συνη­ θίζετε να εφαρμόζετε τη μέθοδο του «κοσκινίσματος» — εν μέρει επειδή απλώς δεν έχετε εκπαιδευτεί κατάλληλα και δεν έχετε εξασκηθεί. Αυτό το βιβλίο δε θα σας βοηθήσει μόνο να κάνετε τις κατάλληλες ερωτήσεις, αλλά και θα σας προσφέ­ ρει αρκετές ευκαιρίες για να εξασκηθείτε. Το «κοσκίνισμα»: θέτοντας κριτικές ερωτήσεις Θα ήταν ωραία αν αυτό που έλεγαν οι άλλοι άνθρωποι ήταν πάντοτε προφανές, αν όλες οι ουσιαστικές τους σκέψεις μάς φανερώνονταν με σαφήνεια, αν ο συγγραφέας ή ο ομιλητής δεν έκανε ποτέ κανένα λάθος στο συλλογισμό του και αν όλοι οι γνώστες ενός αντικειμένου συμφωνούσαν στην απά­ ντηση σημαντικών ερωτήσεων. Αν τα πράγματα ήταν κάπως έτσι, τότε θα μπορούσαμε να διαβάζουμε και να ακούμε παθητικά και να αφήνουμε τους άλλους να σκέφτονται για εμάς. Η πραγματικότητα όμως είναι διαφορετική. Ο συλλογι­ σμός ενός ανθρώπου δεν είναι πάντοτε φανερός. Σημαντικά στοιχεία συχνά παραλείπονται. Πολλά από τα στοιχεία που υπάρχουν είναι ασαφή. Συνεπώς, χρειάζεστε δεξιότητες κρι­ τικής ανάγνωσης και ακρόασης που θα σας βοηθήσουν να προσδιορίσετε αυτό που έχει νόημα και να ξεχωρίσετε αυτό τον ξεκάθαρο τρόπο σκέψης από τον ασαφή τρόπο σκέψης που τόσο συχνά θα συναντάτε στο δρόμο σας.

ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΩΝ ΣΩΣΤΩΝ ΕΡΩΤΗΣΕΩΝ 29 Η ανεπάρκεια σε αυτό που κάποιος λέει δε θα σας φανε­ ρώνεται πάντοτε αμέσως. Πρέπει να γίνετε ενεργητικός ερευ­ νητής. Αυτό μπορείτε να το κάνετε διατυπώνοντας ερωτή­ σεις. Η καλύτερη στρατηγική έρευνας είναι η στρατηγική των κριτικών ερωτήσεων. Ένα ισχυρό πλεονέκτημα αυτών των ερωτήσεων είναι το γεγονός ότι σας επιτρέπουν να τις διατυπώνετε ακόμη και όταν γνωρίζετε πολύ λίγα σχετικά με το θέμα της συζήτησης. Για παράδειγμα, δε χρειάζεται να είστε ειδικός στη φροντίδα των παιδιών για να κάνετε μια κριτική ερώτηση σχετικά με τα κριτήρια επάρκειας των παι­ δικών σταθμών. Ο μύθος της «σω στής απάντησης» Η ικανότητά μας να βρίσκουμε σαφείς απαντήσεις σε ερωτή­ σεις συχνά εξαρτάται από το είδος της ερώτησης που μας απασχολεί. Τα επιστημονικά ερωτήματα σχετικά με το φυσικό κόσμο έχουν απαντήσεις τις οποίες οι λογικοί άνθρωποι θα αποδεχθούν, επειδή ο φυσικός κόσμος είναι ορισμένες φορές πιο αξιόπιστος ή προβλέψιμος από ό,τι ο κοινωνικός κόσμος. Ενώ η ακριβής απόσταση της σελήνης ή η ηλικία ενός νεο- ανακαλυφθέντος οστού που ανήκει σε έναν αρχαίο πολιτισμό δεν είναι δυνατό να είναι απόλυτα βέβαια, υπάρχει ομοφωνία σχετικά με τις διαστάσεις του φυσικού μας περιβάλλοντος. Επομένως, στις φυσικές επιστήμες μπορούμε αρκετά συχνά να καταλήξουμε στη «σωστή απάντηση». Οι ερωτήσεις που έχουν να κάνουν με την ανθρώπινη συμπεριφορά είναι διαφορετικές. Οι αιτίες της ανθρώπινης συμπεριφοράς είναι τόσο πολύπλοκες, που συχνά δεν μπο­ ρούμε να κάνουμε τίποτα παραπάνω από το να διατυπώσου­ με ευφυείς εικασίες σχετικά με την αιτία ή τη χρονική στιγμή στην οποία θα προκύψει μια συγκεκριμένη συμπεριφορά. Επιπλέον, επειδή πολλοί από εμάς ενδιαφέρονται ιδιαίτερα για εξηγήσεις και περιγραφές της ανθρώπινης συμπεριφο­ ράς, προτιμούμε οι εξηγήσεις ή οι περιγραφές του αριθμού