Manuscripts and Works Cited
1. As fontes galegas no DECH
A entrada masiva de Sarmiento no dicionario está en relación, como dicíamos, co volume do léxico galego incorporado, e en xeral, coa atención que a esta lingua e á súa evolución adica a obra de Corominas.8 Isto sucede no marco dunha concepción
do estudo filolóxico no que o dicionario non só vai aportar datos interesantes para o propio galego, senón que tamén propicia unha visión máis completa e contrastada da evolución do castelán e do resto das linguas peninsulares, dun xeito que nunca así fora antes contemplado.9 Son reveladoras, neste senso, as verbas que Corominas
escribe a Pensado en 1973:
Ese mundo lingüístico del Noroeste del que han querido mantenernos tan ajenos. En mí no lo lograron de todo, ya lo sabe usted si ha manejado mi Diccionario y otros trabajos míos y de mis alumnos; y sin embargo me
7 Por exemplo, para a discutir a posible orixe galega da voz cariño: “En los dicc. gallegos de Vall. y de Cuveiro ni siquiera figura; tampoco en la larga lista de ejs. del sufijo -iño que da G. de Diego, Gram.
Gallega, p. 191. En el dicc. portugués de Moraes no hay autoridades, y el artículo se reduce a la
definición, con una sola palabra, ‘caricia’” (DECH, s.v. cariño).
8 “É bem consciente de que se trata de ‘umha segunda parte’, em que há novos contributos ao estudo do léxico galego e do galego-português em geral, polo que o dicionário se converte num dicionário crítico e completo no aspecto etimológico, da língua do Oeste” (Henríquez 1999: 223).
9 “En la etimología hispánica hay un antes y un después de la obra de Coromines, ya que dotó a los romanistas y sobre todo a los hispanistas de una completa herramienta de trabajo que antes no existía. Esta fue fundamental no sólo por el salto científico cualitativo y cuantitativo en los estudios etimológicos sobre el castellano, sino que además lo fue para otras lenguas como el aragonés, el catalán, el leonés, el gallego-portugués y el occitano, demostrando además la influencia de estas sobre el castellano y entre sí, influencia que hasta la aparición del DECH había sido poco estudiada” (Agustí 2000: 35).
Revista Galega de Filoloxía, ISSN 1576-2661, 2010, 11: 79-103
Data de recepción: abril de 2009 | Data de aceptación: xuño de 2009
horroriza pensar que al fin y al cabo no dejó de tener éxito, aun en mi caso, ese empeño que tantos han puesto en que nos ignoremos unos a otros.
Á cartografía deste mundo lingüístico do Noroeste ao que Corominas mira con ollos atentos no seu dicionario, podemos achegarnos a través das indicacións bibliográficas do DCEC e do DECH. Dunha edición á outra, as fontes que se relacionan coa lingua galega practicamente duplicáronse: se no dicionario de 1954 eran 15 obras,10 na nova
edición, de 1980, son engadidas 13 novas fontes, un número aínda máis significativo se temos en conta que o total de novas fontes bibliográficas indicadas no DECH aumentou, segundo o noso cotexo, en 41 adicións respecto á edición anterior. As novas fontes do DECH relevantes para o estudo da lingua galega son as seguintes (reproducímolas como apareceron publicadas no limiar do dicionario):
· “L. Carré Alvarellos, Gramática elemental del gallego común, Vigo, 1970” (DECH, p. XLII ).
· “Castelao, Escolma posible, Prólogo e selección de Marino Dónega, Vigo, 1964” (DECH, XLII).
10 No DCEC de 1954 incluíanse xa algunhas obras significativas en relación coa lingua galega e portuguesa. É interesante revisar ademais os comentarios bibliográficos que o mesmo Corominas aportaba en ocasións entre corchetes parar valorar positiva ou negativamente algunha desas obras (DCEC, XXXIII-LIX):
- Emilio Álvarez Giménez, Los defectos de lenguaje en Galicia y en la provincia de León, 88 pp., Pontevedra 1890 [el autor era de familia leonesa, pero catedrático en Pontevedra; se refiere sobre todo al castellano usual en Galicia].
- Alfonso X, el Sabio, Cantigas de Santa María, ed. Acad., con “Prólogo” de Marqués de Valmar, 2 vols., M. 1889.
- L. Carré Alvarellos, Diccionario galego-castelán e vocabulario castelán-galego, Coruña, 1933. - A. Cotarelo Valledor, El Castellano en Galicia, BRAE, XIV, 82-136.
- Cuadernos de Estudios Gallegos, Santiago de Compostela, 1944 ss.
- Cuveiro Piñol, Diccionario Gallego, B., 1876 [libro muy defectuoso, que acoge muchas palabras no gallegas].
- Vicente García de Diego, Elementos de Gramática Histórica Gallega, Burgos, 1906. - José Ibáñez Fernández, Diccionario Galego da rima e galego-castelán, M., 1950.
- Henry R. Lang, Cancioneiro Gallego-Castelhano. The extant Galician poems on the Gallego-
Castilian Lyric School (1350-1450), Nueva York, 1902.
- J. Leite de Vasconcellos, Estudos de Philologia Gallega, RL VII, 198-229 [publica un vocabulario anónimo escrito h. 1850].
- José Joaquim Nunes, Cantigas d’Amigo dos trovadores galego-portugueses, 3 vols., Coimbra, 1926-8.
- José Pérez Ballesteros, Cancionero popular gallego, y en particular de la provincia de la Coruña, 3 vols., M. 1886.
- Hans Schneider, Studien zum Galizischen des Limiabeckens (Orense), VKR XI, 69-145, 193-281 [Gramática y vocabulario. De suma importancia para el estudio del gallego].
Revista Galega de Filoloxía, ISSN 1576-2661, 2010, 11: 79-103
Data de recepción: abril de 2009 | Data de aceptación: xuño de 2009
· “J. Crespo Pozo, Contribución a un vocabulario castellano-gallego, Madrid, 1963” e “Nueva contribución a un vocabulario castellano-gallego con indicación de fuentes
e inclusión del gallego literario, I, Orense, 1972” (DECH, XLIV).
· “Rodrigues Lapa, Cantigas de Escarnho e de mal Dizer dos Cancioneiros medievais
galego-portugueses, Galaxia 1970” (DECH, XLIII).
· “Diccionario Gallego-Castellano por la R. A. Gallega, Coruña, 1913-1928” (DECH, XLV).
· “General Estoria, versión gallega del siglo XIV, edic., introd. lingüística, notas y vocabulario de R. Mtz. López, Oviedo, 1963” (DECH, L).
· “Vocabulario castellano gallego de las Irmandades da Fala, La Coruña, 1955” (DECH, LI).
· “M. Lugrís Freire, Gramática do idioma galego, La Coruña, 1931” (DECH, LIII). · “Miragres de Santiago, edición y estudio por J. L. Pensado, Madrid, 1958. Se utiliza
también la edición de López Aydillo” (DECH, LVI).
· “José L. Pensado, Contribución a la Crítica de la Lexicografía gallega: I. El Dic-
cionario gallego-castellano de F. J. Rodríguez y su Repercusión en la Lexicografía gallega, Salamanca, 1976” (DECH, LVIII).
· “Eladio Rodríguez González, Diccionario enciclopédico gallego castellano, Vigo, 1968-72” (DECH, LX).
· “Sarmiento, Catálogo de voces y frases gallegas, edición y estudio por J. L. Pensado, Salamanca 1973” e “Colección de Voces y Frases Gallegas, edición y estudio por J. L. Pensado, Salamanca, 1970” (DECH, LXI).
Aínda que nesta lista podemos observar algunhas “ausencias importantes”,11 e
algunha “confusión bibliográfica”,12 valoramos sen embargo este conxunto de obras
especialmente polo seu coidadoso aproveitamento no dicionario. Así o demostra, primeiro, unha carta de 1974 na que Corominas escribe a Pensado precisamente sobre o proceso de selección e baleirado bibliográfico que está a realizar para a elaboración do DECH. Sobre os materiais de Crespo Pozo sabemos que os empregou minimamente:
Pongo poco sacado de la Nueva contribución... de Crespo Pozo. ¿Qué garantía nos dan tales libros? Citas sin indicación de pasaje ni página! Esto ya no se
11 “Entre as ausências poderíamos citar gramáticas como os Elementos de gramática gallega, de Marcial Valladares (1892) ou a Gramática gallega, de Leandro Carré Alvarellos (1967) e dicionários como o
Diccionario galego-castelán e vocabulario castelán-galego de Xosé Luis Franco Grande (1968) [...]
Pensemos que Joan Coromines deixa bem claras, como asseverámos anteriormente, as razons polas quais podem faltar as revistas Grial e Verba, revistas que era óbvio e evidente que conhecia, assim como outros textos porque ‘se trataba de fuentes universalmente conocidas” (Henríquez 1999: 224). 12 “Suponemos que una confusión bibliográfica ha hecho que la Gramática Elemental del Gallego
Común de R. Carballo Calero, sea colocada bajo la autoría de L. Carré Alvarellos, que también escribió
una Gramática Gallega, pero publicada en 1967. [...] Es errata la fecha de 1955 en vez de 1933 que se atribuye al Vocabulario Castellano Gallego de las Irmandades da Fala” (Pensado 1980: 301).
Revista Galega de Filoloxía, ISSN 1576-2661, 2010, 11: 79-103
Data de recepción: abril de 2009 | Data de aceptación: xuño de 2009
practica, desde el siglo XVIII, en ninguna parte del mundo. Claro que a veces sirve, simplemente, para poner sobre aviso.
Pola contra, as Cantigas de Escarnio, os Miragres de Santiago, e a General Estoria foron materiais de gran aproveitamento para Corominas:
En lo antiguo, he extractado a fondo ahora el diccionario de las Cantigas de
Mettman,13 y he estudiado y extractado todo el libro –no sólo el glosario– de
las Cantigas de Escarnio de Rodrigues Lapa; además mucho, mucho de los
Miragres de Santiago y de la General Estoria publicada por Martínez López.
Tamén sabemos que, aínda que Corominas non o especifica nas indicacións bibliográficas do DECH, de Eladio Rodríguez emprega, sobre todo o Apéndice publicado por Galaxia en 1961, pois nesa mesma carta, comenta o seguinte:
Exploto mucho el rico apéndice dialectal del Diccionario de Eladio Rodríguez (sin desdeñar del todo lo demás del libro, al menos cuando aporta material enciclopédico, folklórico, geográfico o algún matiz bien precisado, acogiendo el resto como una compilación más, sin valor)
Por outra banda, grazas a unha nova ferramenta da que dispoñemos os investigadores desde 2012, a versión electrónica do dicionario de Corominas e Pascual, podemos comprobar se estas obras tiveron unha presenza efectiva ao longo de todo o dicionario.14
Das indicacións bibliográficas galegas citadas, sen dúbida as máis empregadas por
13 Á indicación bibliográfica do DCEC sobre a fonte “Cantigas de Alfonso X El Sabio, Cantigas de
Santa María, ed. Academia, con prólogo del marqués de Valmar, 2, vols., M. 1889”, o DECH engade
a seguinte aclaración: “Se ha acudido, sin embargo, preferentemente a la edición moderna de W. Mettmann, 4 vols. Coimbra 1959-1972” (DECH, XLII). Efectivamente, para o caso das Cantigas de Afonso X, que eran unha autoridade empregada con frecuencia por Corominas xa desde o DCEC, o DECH engade referencias numéricas e citas textuais que evidencian a incorporación da nova edición de Mettman por parte de Corominas para a mellora do dicionario.
14 A dixitalización do DECH é unha ferramenta excelente para acceder de xeito máis proveitoso e sinxelo a toda a información que o dicionario contén e que, pola súa propia configuración, resultaba nalgúns casos dificilmente manexable na súa edición en papel. E é que o DECH é, como obra lexicográfica do século XX, unha rareza: a lematización dos termos está baseada nun sistema de familias etimolóxicas; as entradas carecen dunha estrutura regular ou clara, pois non ofrecen unha visible liña cronolóxica da historia de cada verba, nin separación en acepcións, senon que cada entrada lexicográfica é, en realidade, un artigo filolóxico onde toda a información da que os autores dispoñen aparece condensada, con fontes e autoridades, baixo un lema que funciona como núcleo dunha complexa rede de relacións lingüísticas. Sen embargo, por estes mesmos motivos, as ferramentas de procura que ofrece esta versión electrónica do DECH deben empregarse cautamente, tendo en conta sempre a natureza particular deste dicionario. Doutro xeito, os resultados que obteñamos poden levar a conclusións imprecisas ou mesmo erradas. Por exemplo, no caso da nosa investigación para este traballo, só para acadar o número aproximado de entradas lexicográficas nas que aparece o dicionario da Real Academia Galega, tivemos que empregar a ferramenta de procura libre, pois a variedade de abreviaturas diversas que Corominas emprega para citar esta autoridade (pode aparecer como Academia Gallega, como Acad. Gallega, como DacG., ou como DacGall.) escapa a calquera sistema de indexación práctico.
Revista Galega de Filoloxía, ISSN 1576-2661, 2010, 11: 79-103
Data de recepción: abril de 2009 | Data de aceptación: xuño de 2009
Corominas son: o dicionario da Real Academia Galega, empregado en 126 entradas lexicográficas diferentes (para referendar termos como abagar, arume, barcia,
carabuña, entre outros), o que é un número considerable tendo en conta que, como
sabemos, o dicionario quedou incompleto, así que Corominas só o podería empregar ata a voz cativo; as Cantigas de Escarnio, en 133 entradas (serven de autoridade para termos como brioso, espreitar, mesto, vizoso, etc.); o dicionario de Eladio Rodríguez, en 138 entradas (referenda verbas como aboiar, hombreiro, pedrolo ou solaina, por exemplo); e, con moita diferenza, Castelao, en 729 artigos lexicográficos distintos, e Martín Sarmiento, empregado como autoridade en 1093 entradas do DECH.15