O wrażliwośco kontekstowej zdań typu 'S wie, że p' (ON CONTEXTUAL SENSITIVITY OF SENTENCE TYPE 'S KNOWS THAT P')

„Analiza i Egzystencja” 2 (2005) ISSN 1734-9923

RAFA£ PALCZEWSKI*

O WRA¯LIWOŒCI KONTEKSTOWEJ ZDAÑ

TYPU „

5

WIE, ¯E

2

”

S³owa kluczowe: epistemologia, kontekst konwersacyjny, kontekstualizm, inwariantyzm, semantyka, zasadna stwierdzalnoœæ

Keywords: epistemology, conversational context, contextualism, invariantism, semantics, warranted assertability

Epistemologiê uprawian¹ na gruncie filozofii analitycznej sprowadza siê zazwyczaj do poszukiwañ adekwatnej analizy wiedzy, czyli do teorii wie-dzy. Dyskusja w obrêbie tych poszukiwañ toczy siê wspó³czeœnie g³ównie wokó³ dwóch problemów, które obrazuj¹ poni¿sze pytania1_:

*_{Rafa³ Palczewski, mgr filozofii, doktorant w Zak³adzie Logiki i Semiotyki}

Uniwer-sytetu Miko³aja Kopernika w Toruniu. Publikowa³ w „Przegl¹dzie Filozoficznym” i „Fi-lozofii Nauki”. Zajmuje siê epistemologi¹ (analiza wiedzy, kontekstualizm) i logik¹ fi-lozoficzn¹ (logika epistemiczna, logiczne problemy antyrealizmu).

1_{Nie oznacza to, i¿ pytania powy¿sze stanowi¹ punkt wyjœcia dociekañ}

(P1) Czy wiedza jest rodzajem koniecznoœci? (P2) Czy wiedza jest zale¿na od kontekstu?

(P1) wyznacza w³aœciwy obszar analizy wiedzy, natomiast (P2) ob-szar badañ uzupe³niaj¹cych – s¹ one autonomiczne, tzn. odpowiedŸ na nie jest w znaczniej mierze niezale¿na. Jeœli odpowiedŸ ta jest twierdz¹ca, to oczywiœcie nale¿y wyjaœniæ m.in. w przypadku (P1), jakim rodzajem ko-niecznoœci jest wiedza, natomiast w przypadku (P2), co rozumiemy przez „zale¿noœæ” oraz „kontekst”. Zasadnicza opozycja w podejœciu do (P1) to epistemologia modalna vs epistemologia znaturalizowana, zaœ w podejœciu do (P2) kontekstualizm vs inwariantyzm2_{. W niniejszym artykule omówiê}

dyskusjê tocz¹c¹ siê wokó³ (P2), w szczególnoœci broniæ bêdê twierdz¹cej odpowiedzi na to pytanie. Uwaga skupiona bêdzie zatem na pierwszym cz³onie drugiej ze wskazanych opozycji, na jego podstawowych rysach, choæ u jego Ÿróde³ le¿¹ problemy, z którymi borykaj¹ siê teorie z pierwsze-go cz³onu pierwszej opozycji.

Wypada zatem, obok wskazanych dychotomii, choæby pobie¿nie zdia-gnozowaæ stan wspó³czesnej epistemologii modalnej, prze¿ywa ona bo-wiem istotne dla jej przysz³ego charakteru przesilenie. W ostatnich dwóch, trzech dekadach ubieg³ego stulecia pojêcie wiedzy zepchniête by³o na dal-szy plan rozwa¿añ epistemologicznych, wiêcej nawet – analiza wiedzy wyparta zosta³a przez analizê innych pojêæ epistemicznych, takich jak np. pojêcie uzasadnienia. Odpowiedzialne za ten fakt by³o z pewnoœci¹ fiasko wielu prób zmierzaj¹cych do rozwi¹zania problemu Gettiera, a tak¿e, jak siê wydawa³o, bezu¿ytecznoœæ pojêcia wiedzy. Dlatego te¿ podejmowane próby wskazania adekwatnej analizy wiedzy rzadko kiedy znajdowa³y uzna-nie, czy choæby zainteresowauzna-nie, poza w¹skim krêgiem specjalistów.

Wie-2_{Drugie cz³ony powy¿szych opozycji mo¿na zast¹piæ prost¹ negacj¹ pierwszych}

dza zaczê³a funkcjonowaæ niemal wy³¹cznie jako „tytu³ honorowy”, aby u¿yæ zwrotu Marka Kaplana, nadawany tym prawdziwym przekonaniom, które posiadaj¹ szczególnego rodzaju uzasadnienie3_{. Jednak w latach 90.}

i wspó³czeœnie podejmowane s¹ próby rehabilitacji pojêcia wiedzy poprzez wskazanie, i¿ jest ono wa¿ne przy analizie wielu innych pojêæ. Filozofem, który podj¹³ siê tego wa¿nego, acz trudnego zadania jest Timothy William-son. W swojej ostatniej ksi¹¿ce, uznawanej powszechnie za najwa¿niejsz¹ ksi¹¿kê z epistemologii ostatnich dekad, broni on m.in. wspomnianego odwrócenia klasycznej analizy, jak równie¿ wielu innych oryginalnych pro-jektów4_{. Has³o z pierwszego zdania tej ksi¹¿ki, które mia³o byæ zarazem jej}

podsumowaniem, przesz³o ju¿ do filozoficznego ¿argonu: „najpierw wie-dza” (knowledge first). Drugim filarem zmian w tej dziedzinie filozofii s¹ próby odpowiedzi na problem sceptycyzmu. Antysceptycy podpisaliby siê zapewne obiema rêkoma pod has³em Williamsona, dla wielu autorów bo-wiem zabezpieczenie naszej codziennej wiedzy przed zarzutami sceptyka stanowi podstawowy cel analiz epistemologicznych. Dotychczas nie do-strzegano wyraŸnie, i¿ mo¿e on byæ zwi¹zany z odpowiedzi¹ na (P2).

Oba wskazane filary nie prezentuj¹ w ca³oœci stanu wspó³czesnych badañ prowadzonych w ramach epistemologii modalnej, s¹ dlañ jednak, jak s¹dzê, kluczowe, stanowi¹ bowiem o naturze wspomnianego na po-cz¹tku przesilenia.

Kontekstualizm rzuca nowe œwiat³o zarówno na stare problemy (np. sceptycyzm, problem Gettiera), jak i na niektóre wspó³czesne teorie (np. analizê pojêcia asercji przeprowadzon¹ przez Williamsona, zob.

3_{Kaplan 1985, s. 355. Najlepiej wskazany stan oddaj¹ s³owa tego¿ autora: „My}

mes-sage is that it is time to stop and face the unpleasant reality that we simply have no use for a definition of propositional knowledge” (s. 363; zob. te¿: Palczewski 2004 a, s. 109, p. 83). Zmiana w g³ównym przedmiocie zainteresowañ epistemologii owocuje oczywi-œcie odpowiedni¹ zmian¹ w (P1) i (P2), tutaj zak³adam, ¿e nadal centralne dla niej jest pojêcie wiedzy.

4_{Williamson 2000; recenzja w jêzyku polskim – zob. Palczewski (w druku # 3). Ksi¹¿ka}

czêœæ 4)5_{. Postaram siê wykazaæ, ¿e to nowe œwiat³o nie pada –}

parafrazu-j¹c znane s³owa Stanis³awa Leca – przez stare dziury, ale wrêcz przeciw-nie, przez nowe ramy. I to one w³aœprzeciw-nie, ramy, a nie detale je wype³niaj¹ce, bêd¹ stanowiæ g³ówny przedmiot tej pracy6_.

1. Podstawowa teza kontekstualizmu

Teza, o której bêdziemy mówiæ, w swojej pierwotnej formie pojawi³a siê ju¿ w latach 60. i 70. zesz³ego stulecia, gdy wraz z rozwojem pragmaty-ki logicznej zaczêto zwracaæ wiêksz¹ uwagê na rolê wyra¿eñ okazjonal-nych, jak równie¿ presupozycji pragmatyczokazjonal-nych, w rozwi¹zywaniu czy pre-cyzowaniu problemów filozoficznym (zob. m.in. Lewis 1979). Dopiero w drugiej po³owie lat 80. oraz w latach 90. sta³a siê ona w³aœciwym orê¿em kierunku nazywanego dziœ kontekstualizmem. Do jego g³ównych przed-stawicieli zaliczani s¹: Stewart Cohen, David Lewis oraz Keith DeRose. Do „m³odszych” jego obroñców nale¿¹ m.in. Steven Rieber, Mark Hellen, Ram Neta. Wszyscy oni broni¹ nastêpuj¹cej, podstawowej tezy kontekstu-alizmu (PTK)7_:

PTK Warunki prawdziwoœci zdañ przypisuj¹cych wiedzê (lub wskazuj¹cych jej brak), czyli zdañ typu „S wie, ¿e P” (lub „S nie wie, ¿e P”), zmieniaj¹ siê – jeœli jest to konieczne – wraz ze zmian¹ kontekstu konwersacyjnego.

5_{James Pryor, w artykule poœwiêconym przegl¹dowi naj¿ywiej dyskutowanych}

za-gadnieñ we wspó³czesnej epistemologii, na pierwszym miejscu wymieni³ w³aœnie kon-tekstualizm – zob. Pryor 2001, s. 96–100. Dopiero w nastêpnej kolejnoœci omówi³: nowe formy fundacjonalizmu, spór eksternalizmu z internalizmem oraz etykê przekonañ. Mi-nusem tej pracy jest jednak to, ¿e nie uwzglêdnia ona jeszcze Knowledge and its Limits.

6_{Jednak w innych pracach omawiam niektóre z owych „detali” oraz proponowane}

przez kontekstualistów rozwi¹zania wskazanych problemów. OdpowiedŸ na argumen-tacjê sceptyka (podwa¿aj¹c¹ nasz¹ wiedzê o œwiecie zewnêtrznym) – Palczewski (w druku # 2). Omówienie, uwa¿anego za najwa¿niejszy, kontekstualizmu Keitha DeRose’a – Palczewski 2004 b. Przedstawienie ewolucji ca³ego kierunku – Palczewski (w druku # 1).

7_{Por. DeRose 2000, s. 91; 2001, s. 187–188. Kontekstualizm, o którym bêdziemy}

jedy-Dwie uwagi nasuwaj¹ siê jako pierwsze przy zetkniêciu z PTK: (i) i¿ wyra¿a ona twierdz¹c¹ odpowiedŸ na (P2), lecz ogóln¹ i niejasn¹, oraz (ii) i¿ jest ona albo trywialnie prawdziwa, albo trywialnie fa³szywa. Druga uwaga wyrasta na gruncie owej ogólnoœci i niejasnoœci wspomnianej w uwadze pierwszej, dodajmy zatem do PTK niezbêdne komentarze. Po pierwsze, „kontekst konwersacyjny” (dalej krótko: kontekst) dotyczy osoby, która wypowiada zdanie typu „S wie, ¿e P” lub jego odmiany (dalej krótko:

W-zdania). Innymi s³owy, na kontekst sk³adaj¹ siê intencje, presupozycje, oczekiwania itp. osoby, która przypisuje S-owi wiedzê, ¿e P (dalej nazywa-nej atrybutorem, od ang. attributor). Co wiêcej, przy takim rozumieniu kon-tekstu ograniczenie do wypowiedzeñ nie jest odpowiednie, PTK dotyczy równie¿ tych zdañ, które atrybutor nigdy nie wypowie, lecz które móg³by sformu³owaæ. Po drugie, klauzula: „jeœli jest to konieczne” wskazuje, ¿e wspomniane czynniki konstytuuj¹ce kontekst mog¹ nie ulec zmianie po-miêdzy jednym a drugim stwierdzeniem W-zdania przez tego samego atry-butora w odniesieniu do tego samego S i P. Po trzecie, zmiany w warun-kach prawdziwoœci powodowane s¹ przez zmiany w standardach nak³ada-nych na wiedzê, to atrybutor decyduje, jak silna powinna byæ pozycja episte-miczna8_{S-a w stosunku do P, aby uznaæ go za wiedz¹cego, ¿e P. Po}

czwar-te, zmiana warunków prawdziwoœci poci¹ga za sob¹ czêsto zmianê warto-œci logicznej W-zdañ, dlatego te¿ mówi siê, i¿ zdania te s¹ „wra¿liwe” na konteksty. Po pi¹te, jedn¹ z bezpoœrednich konsekwencji PTK jest to, ¿e w tym samym czasie, w stosunku do tego samego S-a oraz maj¹c na myœli to samo P, dwaj ró¿ni atrybutorzy mog¹ stwierdziæ „S wie, ¿e P”, jednak tylko jeden z nich wypowie prawdziwe zdanie. A zatem, jeœli jeden stwierdzi „S wie, ¿e P” i w tym samym czasie w stosunku do tego samego

nie czasami zastêpowane bywaj¹ innymi, np. konwersacyjny, okazjonalny (= seman-tyczny) czy relacyjny, podmiotowy (= inferencyjny). Wspó³czeœnie wyró¿nia siê rów-nie¿ kontekstualizm epistemiczny oraz kontekstualizm sprawnoœci (od epistemologii sprawnoœci, ang. virtue), zob. Brendel&Jäger 2004.

8_{Pozycja epistemiczna oraz jej si³a, to pojêcia u¿ywane przez DeRose’a i posiadaj¹ce}

S-a, maj¹c na myœli to samo P, drugi stwierdzi „S nie wie, ¿e P”, to obaj mog¹ powiedzieæ prawdê (Cohen 2000 a, s. 94; DeRose 2001, s. 188).

Wiêkszoœæ z tych komentarzy znajdzie uzupe³nienie w dalszej czêœci pracy, teraz zaœ, gdy usunêliœmy po czêœci niejasnoœæ rozwa¿anej tezy oraz ograniczyliœmy nieco jej ogólnoœæ, zajmijmy siê drug¹ uwag¹. Krótko: al-ternatywa w punkcie (ii) jest fa³szywa, PTK nie jest bowiem trywialn¹ tez¹. Zwolennicy trywialnoœci z pierwszego cz³onu tej alternatywy mogliby ar-gumentowaæ, i¿ warunki prawdziwoœci W-zdañ s¹ w pewien oczywisty spo-sób zale¿ne od kontekstu, tzn. zale¿¹ od tego, kim jest S, czy S jest przeko-nany, ¿e P itp. (zob. Rysiew 2001, s. 477–478). Na tak rozumian¹ zale¿-noœæ przysta³by ka¿dy, jednak widzieliœmy, ¿e kontekstualizm postuluje inny, dodatkowy zwi¹zek. Zwolennicy trywialnoœci z drugiego cz³onu wzmian-kowanej alternatywy mogliby argumentowaæ, ¿e warunki prawdziwoœci dla

W-zdañ s¹ sta³e, tzn. nie zale¿¹ od przygodnych i chwilowych stanów umy-s³u atrybutora. Przypomnieæ wypada, ¿e stanowisko takie nazwaliœmy wczeœ-niej inwariantyzmem. W tak prostej wersji, inwariantyzm nie posiada ¿ad-nego uzasadnienia dla przyk³adów takiej zmiennoœci podawanych przez kontekstualistów – które za chwilê rozwa¿ymy – oraz wydaje siê traktowaæ kontekstualizm jako odmianê relatywizmu9_{. Jednak ten relatywizmem nie}

jest, gdy¿ nie twierdzi, ¿e dowolne stwierdzenie W-zdañ jest prawdziwe, lecz ¿e zmiana kontekstu ma wp³yw na zmianê warunków prawdziwoœci tych zdañ – to, czy warunki te s¹ spe³nione, jest niezale¿ne od atrybutora. Zale¿¹ one równie¿ od przekonañ, œwiadectw itp. S-a, czyli od jego pozycji epistemicznej oraz od prawdziwoœci P. Tak wiêc, odrzucaj¹c trywialnoœæ PTK i usuwaj¹c to s³owo z (ii), stajemy przed naprawdê trywialn¹ alterna-tyw¹. Dalej broniæ bêdê jej pierwszego cz³onu.

PTK ³¹czy wszystkich wspomnianych autorów, poza tym wiêcej ich dzieli. Podstawow¹ ró¿nic¹ s¹ proponowane przez nich analizy wiedzy, czyli rozstrzygniêcia poczynione na gruncie epistemologii modalnej. PTK bowiem, jak ³atwo zauwa¿yæ, mo¿e byæ uzupe³nieniem niemal dowolnej analizy wiedzy. I tak, wypada wspomnieæ, i¿ czêœæ z kontekstualistów jest

9_{Oczywiœcie nie dla wszystkich porównanie czy wrêcz sprowadzenie}

internalistami (w sprawie tego, co czyni prawdziwe przekonanie wiedz¹), jak np. Cohen, inni zaœ eksternalistami, jak np. DeRose. Drug¹, nie mniej wa¿n¹ ró¿nic¹, jest próba odpowiedzi na sceptycyzm dotycz¹cy naszej wie-dzy o œwiecie zewnêtrznym. On to te¿ sta³ siê g³ównym impulsem do roz-woju kontekstualizmu. Sceptyk stawiaj¹c swoje hipotezy, takie jak mózgi w naczyniu, czy Kartezjañski Demon, zmienia standardy nak³adane na wie-dzê i przez to równie¿ warunki prawdziwoœci W-zdañ. Zwolennicy PTK relatywizuj¹ sceptycyzm do kontekstu: kiedy rozwa¿amy hipotezy scepty-ka, to musimy przyznaæ mu racjê, i¿ nie wiemy wiele z „codziennych prawd”, jednak w zwyk³ych kontekstach, kiedy hipotezy takie nie s¹ brane pod uwagê, prawdy te s¹ nam znane. Rozwi¹zanie to, choæ bazuje na PTK, posiada odmienne rysy u poszczególnych autorów. W niniejszej pracy in-teresuje nas jednak tylko PTK, która mo¿e byæ rozpatrywana niezale¿nie od analizy wiedzy czy problemu sceptycyzmu (choæ to w nich dopiero, po owocach, rozpoznajemy wartoœæ kontekstualizmu). Wiêcej nawet, powin-na opowin-na zpowin-naleŸæ powin-najpierw oparcie w przyk³adach z ¿ycia codziennego, w co-dziennej praktyce jêzykowej, a dopiero w nastêpnej kolejnoœci rozpatry-waæ mo¿na zakres jej zastosowañ.

W literaturze przedmiotu funkcjonuj¹ dwa takie przyk³ady, jeden po-dany przez DeRose’a (1992, s. 913), drugi przez Cohena (1999, s. 58; 2000 a, s. 95)10_{. Oto drugi z nich, „Na lotnisku” (NL):}

Na lotnisku w Los Angeles Mary i John zastanawiaj¹ siê nad wyborem po³¹czenia do Nowego Jorku. Istotne jest dla nich to, czy samolot l¹du-je po drodze w Chicago. Czekaj¹ w kolejce do okienka „Informacji”, aby dowiedzieæ siê szczegó³ów dotycz¹cych najbli¿szego po³¹czenia. S³ysz¹ jednak, i¿ ktoœ obok zapytuje niejakiego Smitha, czy wie on, czy samolot ten l¹duje w Chicago. Smith patrzy w rozk³ad lotów, który ma przy sobie i mówi: „Tak, wiem – l¹duje”. Jednak Mary i John maj¹ bardzo wa¿ny interes do za³atwienia na lotnisku w Chicago, dlatego te¿ Mary mówi do Johna: „Jak myœlisz, czy ten rozk³ad lotów jest mia-rodajny? Mo¿e zawieraæ b³êdy, albo zmieniono rozk³ad w ostatniej chwi-li”. Oboje zgodzili siê, ¿e Smith w gruncie rzeczy nie wie, czy samolot

10_{Przyk³ad DeRose’a omawiam [w:] Palczewski 2004 b, s. 53–54. Podobny jest on do}

l¹duje w Chicago i postanowili dalej staæ w kolejce. Za³ó¿my, ¿e nasza para dowiedzia³a siê w „Informacji”, i¿ samolot l¹duje w Chicago oraz ¿e istotnie taki by³ plan lotu.

W przyk³adzie tym mamy do czynienia z dwoma W-zdaniami, które dotycz¹ tej samej osoby: Smitha oraz tego samego, prawdziwego s¹du (

pro-position): „Samolot l¹duje w Chicago”. Zdania te s¹ wypowiedziane przez

ró¿nych atrybutorów, pierwsze przez samego Smitha, drugie przez Mary i Johna, jednak pierwsze przypisuje wiedzê, a drugie wskazuje jej brak. Jak interpretowaæ ten i jemu podobne przyk³ady? Który z bohaterów tej historii wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago? Cohen (1999, s. 58–59; 2000 a, s. 96–97) wskazuje na cztery mo¿liwe odpowiedzi.

Po pierwsze, standardy dla wiedzy przyjmowane przez Mary i Johna s¹ za silne, w³aœciwe s¹ te przyjmowane przez Smitha i to on posiada wie-dzê. Jednak wówczas trudno wyobraziæ sobie, w jaki sposób nasza para opisa³aby zaistnia³¹ sytuacjê, nie mia³a bowiem ¿adnych przes³anek, aby przypuszczaæ, ¿e rozk³ad lotów zawiera b³êdy. Istniej¹ dwie mo¿liwoœci: albo Mary i John stwierdz¹: „Dobrze, Smith wie, ¿e samolot l¹duje w Chi-cago, ale musimy to sprawdziæ”, albo stwierdz¹, i¿ „Dobrze wiemy, ¿e sa-molot l¹duje w Chicago, ale musimy to sprawdziæ”. Obie wydaj¹ siê nie-uzasadnione, przy czym pierwsza implikuje drug¹: jeœli mamy podstawy, aby stwierdziæ wiedzê Smitha, to mamy podstawy, aby uznaæ równie¿ na-sz¹ wiedzê. Jednak jeœli wiemy, to dlaczego musimy dokonaæ kolejnych badañ potwierdzaj¹cych nasz¹ wiedzê?

Po drugie, standardy nak³adane na wiedzê przez Smitha s¹ zbyt s³abe, to te przyjmowane przez Mary i Johna s¹ odpowiednie, czyli Smith nie wie, natomiast Mary i John, po sprawdzeniu w „Informacji”, wiedz¹. Taka interpretacja NL wydaje siê najbardziej naturalna, jednak zwi¹zane s¹ z ni¹ przynajmniej dwa problemy. Jeœli uznamy, i¿ Smith nie wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago, choæ sprawdzi³ w rozk³adzie lotów, to musimy tak¿e sobie odmówiæ wiedzê, w wielu podobnych przypadkach – zazwyczaj uznajemy rozk³ad lotów za wystarczaj¹ce Ÿród³o wiedzy. Co wiêcej, dlaczego mamy przyj¹æ, ¿e standardy uznawane przez Mary i Johna s¹ w³aœciwe? Mo¿na sformu³owaæ analogiczny przyk³ad wskazuj¹cy, i¿ nawet oni nie wiedz¹, gdy¿ w „Informacji” opieraæ siê mogli tak¿e na b³êdnych informacjach.

to odpowiedŸ sceptyka, czyli niejako poprzednia mo¿liwoœæ doprowa-dzona do skrajnoœci. Aby jednak podwa¿yæ w ogóle mo¿liwoœæ wiedzy, sceptycyzm taki oprzeæ siê musi na niezale¿nym od tej sytuacji argumen-cie.

Ostatni¹, czwart¹ mo¿liwoœci¹, jest rozstrzygniêcie kontekstualistycz-ne: ca³a trójka wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago. Wydaje siê, i¿ jest to najbardziej intuicyjna interpretacja NL, a zatem opowieœæ ta wydaje siê potwierdzaæ PTK.

W nastêpnych czêœciach artyku³u przedstawiê dyskusjê tocz¹c¹ siê wokó³ PTK. W pierwszej kolejnoœci zajmiemy siê pytaniem zwi¹zanym z natur¹ wra¿liwoœci kontekstowej, tzn. czy wra¿liwoœæ ta wynika z oka-zjonalnoœci W-zdañ, czy te¿ z innej ich w³asnoœci. Wyró¿niony zostanie w¹tek wspó³czesnych dyskusji dotycz¹cy argumentu per analogiam, tj. ar-gumentu, który porównuje W-zdania z innymi wyra¿eniami wra¿liwymi na konteksty.Nastêpnie zbadamy, czy PTK nie da siê poprawnie wyraziæ ra-czej w kategoriach zasadnej stwierdzalnoœci, ni¿ w postulowanych katego-riach prawdziwoœciowych. Poznamy przy tym nowy (w obydwu nasuwaj¹-cych siê znaczeniach, tj. „aktualny” i „nietradycyjny”) argument na rzecz kontekstualizmu.

2. W³asnoœci semantyczne 9-zdañ

• okazjonalnoœæ (indexicality) • nieostroœæ (vagueness) • wieloznacznoœæ (ambiguity) • eliptycznoœæ (ellipticity) • nieokreœlonoœæ (unspecificity)

Czy W-zdania s¹ wyra¿eniami okazjonalnymi? G³ówni przedstawi-ciele kontekstualizmu wskazywali od pocz¹tku w³aœnie na tê w³asnoœæ (zob. np. Cohen 1986, s. 579; DeRose 1992, s. 920–921). Rozpatrzmy nieco zmieniony przyk³ad omawiany przez ostatniego autora. Za³ó¿my, ¿e dwoje przyjació³ s¹dzi, i¿ znajduje siê w tym samym budynku, podczas gdy w rze-czywistoœci s¹ w ró¿nych. Rozmawiaj¹ przez telefon o wspólnym znajo-mym, Janie. Pierwszy z nich mówi: „Jan wyszed³, nie ma go tutaj”, drugi zaœ odpowiada: „(Jan) jest tutaj, przecie¿ go widzê”. W pewnym sensie obaj rozmówcy mieli to samo na myœli, mówi¹c „tutaj” – oznacza³o to lo-kacjê w takim a takim budynku. Jednak równie niew¹tpliwe jest to, ¿e obaj panowie w pewnym sensie rozumieli coœ innego, mówi¹c „tutaj” i dlatego, jak wskazuje DeRose, nie s¹ to zdania sprzeczne, lecz zarazem prawdziwe. Podobna sytuacja zachodzi w NL, przy czym ró¿nica polega na tym, ¿e Smith nie rozmawia z Johnem i Mary (acz nic nie sta³oby na przeszkodzie, aby odpowiednio zmodyfikowaæ tê opowieœæ). G³ówny zarzut, jaki poja-wia siê w odniesieniu do okazjonalnoœci W-zdañ, dotyczy tego, ¿e kompe-tentny u¿ytkownik jêzyka jest w stanie rozpoznaæ, czy dane wyra¿enie jest okazjonalne, czy te¿ nie. W przypadku interesuj¹cych nas zdañ, czy po prostu w przypadku wiedzy, nie jesteœmy œwiadomi zale¿noœci kontekstowej. W od-powiedzi mo¿na postawiæ pytanie: czy rzeczywiœcie rozpoznawalnoœæ oka-zjonalnoœci jest jej podstawowym wyró¿nikiem? Czy nie ma ukrytych wy-ra¿eñ okazjonalnych?

jedno-znacznie ani¿eli wiele innych pojêæ nieostrych. Ponadto nieostroœæ czêsto siê usuwa, ustalaj¹c kryteria, ostre granice. Czy równie¿ w przypadku wie-dzy by³oby to mo¿liwe? Jeœli tak, to dlaczego nie przyj¹æ granic wyznaczo-nych przez sceptyka jako sta³ych? Pomimo tych w¹tpliwoœci nieostroœæ jest nadal drugim powa¿nym kandydatem na poszukiwan¹ w³asnoœæ W-zdañ11_.

Czy W-zdania s¹ wyra¿eniami wieloznacznymi? Je¿eli odpowiedŸ by³aby twierdz¹ca, to mielibyœmy tyle znaczeñ s³owa „wie”, ile mo¿na wyró¿niæ ró¿nych kontekstów konwersacyjnych (choæ by³aby to liczba skoñ-czona, to jednak dosyæ du¿a). Taka perspektywa nie jest zachêcaj¹ca. Tym niemniej, u Ÿróde³ kontekstualizmu le¿¹ teorie, które postulowa³y, ¿e scep-tyk u¿ywa pojêcia wiedzy w innym znaczeniu ani¿eli powszechnie przyjê-te (zob. DeRose 2001, s. 191–193).

Czy W-zdania s¹ wyra¿eniami eliptycznymi? Je¿eli przyj¹æ eliptycz-noœæ W-zdañ, to tylko ukryt¹. Trudno bowiem przyj¹æ, i¿ Smith by³ œwia-domy tego, ¿e wypowiadaj¹c zdanie „Wiem, ¿e samolot l¹duje w Chica-go”, mówi w gruncie rzeczy: „Wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago przyj-muj¹c niskie standardy epistemiczne”. Powstaje jednak pytanie, czy coœ takiego, jak „ukryta” eliptycznoœæ jest w ogóle mo¿liwa? Co mia³aby ozna-czaæ? Nale¿y zauwa¿yæ, ¿e jest to pytanie nieco inne ani¿eli w przypadku postulatu okazjonalnoœci W-zdañ. Kiedy mówimy np., ¿e coœ jest p³askie, zazwyczaj nie zdajemy sobie sprawy z tego, i¿ rozumiemy p³askoœæ w od-niesieniu do pewnych standardów p³askoœci. Tym niemniej pos³ugujemy siê czêsto wyra¿eniami eliptycznymi, mówi¹c chocia¿by: „Ta deska nie jest p³aska”, gdy mamy na myœli „Ta deska nie jest wystarczaj¹co p³aska, aby mog³a s³u¿yæ jako zje¿d¿alnia”. Uczestnicy takiej konwersacji, s³ysz¹c pierwsze zdanie, s¹ œwiadomi, ¿e chodzi w nim o standardy p³askoœci po-trzebne do realizacji projektu zje¿d¿alni. Fakt ten œwiadczy raczej przeciw-ko eliptycznoœci interesuj¹cych nas zdañ.

11_{Zauwa¿my bowiem, ¿e we wspó³czesnej dyskusji na wyra¿eniami nieostrymi nie}

Czy W-zdania s¹ wyra¿eniami nieokreœlonymi? Pojêcie wyra¿eñ nie-okreœlonych zosta³o ostatnio wprowadzone przez Nikola Kompa (2002). Nie-okreœlonoœæ stanowiæ ma w³asnoœæ semantyczn¹ sui generis – podstawow¹ w³asnoœæ wyra¿eñ zale¿nych od kontekstu, a wiêc ró¿n¹ od wszystkich do-tychczas omówionych, choæ ich niewykluczaj¹c¹. Obrona istnienia takiej w³asnoœci zdecydowanie wykracza poza ramy naszej dyskusji i sam Kompa przedstawia j¹ jedynie w zarysie. Dlatego te¿ nieokreœlonoœæ traktowaæ nale-¿y bardziej jako postulat, który wymaga niezale¿nej i dog³êbnej obrony. Do-póki nie doczeka siê on szerszych badañ i akceptacji, nale¿y poczekaæ z os¹-dem. Zauwa¿my jednak, i¿ jest to niew¹tpliwie jedna z dróg obrony kontek-stualizmu – pokazanie, ¿e wra¿liwoœæ kontekstowa W-zdañ jest tak podsta-wowa, i¿ nie da siê po prostu sprowadziæ do innych, wczeœniej poznanych. Inn¹ strategi¹ obrony, choæ jeszcze bardziej kontrowersyjn¹, by³aby próba pokazania, ¿e wra¿liwoœæ kontekstowa tych zdañ jest szczególnego rodzaju. Dodatkowo w obronie kontekstowej zale¿noœci W-zdañ zauwa¿yæ nale¿y, ¿e podobne problemy z okreœleniem odpowiedniej w³asnoœci seman-tycznej spotykamy w przypadku innych wyra¿eñ. WeŸmy pod uwagê zda-nie: „Jestem obcokrajowcem”12_{. Jeœli wypowiem je, przebywaj¹c w USA,}

to jest ono prawdziwe, jeœli w Polsce, to jest ono fa³szywe13_{. Wp³yw}

zmia-ny mojej lokacji na prawdziwoœæ tego zdania sugeruje, i¿ „obcokrajowiec” jest s³owem okazjonalnym. Jednak to nie wszystko, za³ó¿my bowiem, ¿e bêd¹c w USA, zdanie to kierujê do rodaka, w czasie naszej dyskusji o nie-jasnej sytuacji politycznej panuj¹cej w naszym kraju. Tym samym rozmówca mo¿e je zrozumieæ jako okreœlenie mojego statusu w Polsce. A zatem wy-ra¿enie to by³oby eliptyczne i/lub nieokreœlone14_{. ZnaleŸæ mo¿na tak¿e}

przy-12_{Podobne zdanie sta³o siê przedmiotem dyskusji pomiêdzy W.A. Davisem a G.}

Erne-stem, zob. Davis 2004 i Ernest 2004, któr¹ omawiam w nastêpnej czêœci.

13_{Ju¿ tutaj pojawiæ siê mo¿e sugestia, aby zdanie takie rozpatrywaæ bardziej z punktu}

widzenia pragmatyki ani¿eli semantyki, czyli w terminach zasadnej stwierdzalnoœci a nie prawdziwoœci. Tak¹ alternatywê rozpatrywaæ bêdziemy w czêœci 4. Dodaæ nale¿y równie¿, w odniesieniu do dalszych modyfikacji tego przyk³adu, i¿ zdanie to wypowiedzieæ powi-nienem np. w jêzyku angielskim (tak¿e w kraju, choæ do osoby znaj¹cej ten jêzyk). Czytel-nik jest proszony o uzupe³nienie opisywanej historii w wypadku, gdy zauwa¿y, ¿e „coœ” mo¿e naruszyæ warunki poprawnej (udanej) konwersacji, w której pada omawiane zdanie.

14_{Podobna ewentualnoœæ: s³owa te wypowiada (w jêzyku angielski i z trudnym do}

k³ady wskazuj¹ce na nieostroœæ tego zdania. Co powiedzieæ o osobie, która mieszka 20 lat w USA, lecz nie ma obywatelstwa tego pañstwa? Posiada-nie obywatelstwa stanowi powszechne kryterium okreœlania kogoœ jako Posiada- nie-obcokrajowca, lecz mo¿na je modyfikowaæ tak, aby obj¹æ problematyczne przypadki. W koñcu, przy zupe³nie odmiennych kryteriach, lub przy szcze-gólnej definicji, „obcokrajowiec” mo¿e znaczyæ coœ innego15_.

Powy¿szy przyk³ad nie tylko pokazuje trudnoœci we wskazaniu jed-nej poszukiwajed-nej w³asnoœci dla W-zdañ, lecz sugeruje, i¿ takiej jednej naj-pewniej nie ma. W niektórych przypadkach (byæ mo¿e w wiêkszoœci) nale-¿y wskazaæ na kilka takich w³asnoœci. Tym niemniej, nadal poszukiwaæ mo¿na podstawowej w³asnoœci i choæ postulat Kompy wydaje siê poci¹ga-j¹cy, to wci¹¿ wiêkszoœæ kontekstualistów odwo³uje siê do okazjonalnoœci.

3. Wra¿liwoœæ kontekstowa 9-zdañ: zarys dyskusji

Okazjonalnoœæ i nieostroœæ W-zdañ krytykowana by³a ju¿ w latach 90., a bodaj¿e najpe³niejszy wyk³ad tej krytyki odnajdujemy w artykule Stephena Schiffera (1996). Autor ten koncentruje siê na zarzucie omawianym w po-przedniej sekcji, i¿ kompetentny u¿ytkownik jêzyka nie jest œwiadomy wra¿-liwoœci kontekstowej W-zdañ. Podwa¿a on tak¿e postulat ukrytej okazjo-nalnoœci tych zdañ. Jednak z rozwa¿añ i przyk³adów omawianych przez Schiffera (s. 326–327) wy³ania siê raczej argument za podwa¿aniem ukry-tej eliptycznoœci W-zdañ. Wczeœniej przyznaliœmy, ¿e taka eliptycznoœæ jest wysoce kontrintuicyjna. Wed³ug tego autora, jeœli ktoœ mówi „Wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago”, to nawet wielokrotnie pytany, co ma na myœli wypowiadaj¹c to zdanie, bêdzie je po prostu powtarza³ – nie pojawi siê dookreœlenie „relatywnie do takich a takich standardów epistemicznych”. Tym niemniej, jak ju¿ wspomnia³em, postulowana ukryta okazjonalnoœæ nie wymaga takowego dookreœlenia od atrybutora16_.

15_{Nie chodzi tutaj o sam¹ mo¿liwoœæ, gdy¿ wszystko mo¿e znaczyæ coœ innego, lecz}

o rzeczywiste przypadki takiego u¿ycia. „Obcokrajowiec” znaczyæ mo¿e (szczególnie ang. foreigner) tak¿e ogólnie kogoœ obcego.

16_{Interesuj¹cy wydaje siê fakt, i¿ Schiffer w jednym z przypisów wskazuje na}

nie-kontekstualistyczn¹ teoriê, wedle której postawy propozycjonalne – a wiêc tak¿e

ró¿ni-Wspó³czeœnie wysuwa siê inne, stricte jêzykowe argumenty, które w wiêkszoœci opieraj¹ siê na porównaniu W-zdañ, a w szczególnoœci s³owa „wie”, do przymiotników stopniowalnych, takich jak „wysoki”, „p³aski”, „bogaty” (np. Cohen 1999, s. 60). Wra¿liwoœæ kontekstowa tych ostatnich nie budzi w¹tpliwoœci, dlatego te¿ ich zachowanie semantyczne stanowiæ mo¿e wa¿ny probierz dla akceptacji lub podwa¿enia wra¿liwoœci kontek-stowej tego pierwszego. Ostatnio krytycy kontekstualizmu rozszerzaj¹ dys-kusjê tak¿e na inne wyra¿enia wra¿liwe na konteksty, tak aby wskazaæ na istotne ró¿nice pomiêdzy nimi a W-zdaniami. Najwa¿niejsze g³osy krytyki zawarte zosta³y w: Stanley 2004; Davis 2004, natomiast obronê pozycji kontekstualistycznych odnaleŸæ mo¿emy w: Richard 2004, Ernest 2004 (przy czym ostatnie dwa odwo³uj¹ siê bezpoœrednio i odpowiednio do dwóch pierwszych). G³osem poœrednim, tj. w znacznej mierze neutralnym, jest komentarz jêzykoznawcy do artyku³u Stanleya – zob. Partee 2004. Oto wybrane, wypunktowane w¹tki tych dyskusji.

) Przymiotniki stopniowalne wystêpuj¹ czêsto z modyfikatorami stopnia, takimi jak: „bardzo”, „rzeczywiœcie”, np. „Jan jest bardzo wyso-ki”, „Ta deska jest rzeczywiœcie p³aska” (we wczeœniej omawianym zdaniu pojawi³ siê modyfikator: „wystarczaj¹co”). Nie mniej wa¿ny jest fakt, ¿e przymiotniki te wystêpuj¹ w konstrukcjach porównawczych, takich jak: „jest wy¿szy od”, „bardziej p³aski ani¿eli”, np. „Jan jest wy¿szy od Piotra”, „Ta deska jest bardziej p³aska ani¿eli tamta”.

Na pierwszy rzut oka podobne zwroty modyfikuj¹ce stosuje siê rów-nie¿ w przypadku wiedzy. Na przyk³ad w NL powiedziane by³o, ¿e Mary i John zgodzili siê co do tego, ¿e Smith w gruncie rzeczy (naprawdê) nie wie. Jednak wed³ug Stanleya (2004, s. 125) modyfikatory stopnia pojawiæ siê mog¹ w jednym zdaniu w formie zaprzeczonej razem z podstawow¹ form¹ przymiotnika stopniowalnego, i zdanie takie nie bêdzie sprzeczne – np. „Jan jest wysoki, lecz nie jest naprawdê wysoki”, „Ta deska jest p³aska, lecz nie jest naprawdê p³aska”. Inaczej zachowuj¹ siê z W-zdania, gdy¿ co najmniej dziwacznie brzmi stwierdzenie (*): „Smith wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago, lecz naprawdê nie wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago”.

kowo, jak zauwa¿a Stanley, nie wszystkie modyfikatory stosuj¹ siê do s³o-wa „wie”, np. „bardzo” jako modyfikator poprzedzaj¹cy17_.

W obronie kontekstualizmu zauwa¿my po pierwsze, i¿ postulowana przez Stanleya „dziwnoœæ”, czy nawet sprzecznoœæ (*), nie odbiega od – mimo wszystko – pewnej nienaturalnoœci wczeœniejszych dwóch zdañ. Wszystkie je rozpatruje siê i wyg³asza w kontekœcie, który obejmuje nieja-ko dwa inne: o niskich standardach epistemicznych (p³asnieja-koœci itp.), jak rów-nie¿ o wysokich. Jak rozumieæ taki kontekst, to osobne zagadnienie (zob. np. DeRose 2000), wydaje siê, i¿ sprowadza siê on do kontekstu z wysoki-mi standardaz wysoki-mi epistez wysoki-micznyz wysoki-mi (p³askoœci itp.). Zdania podane przez Stan-leya nale¿y rozumieæ jako w gruncie rzeczy nieokreœlone czy nawet elip-tyczne. I tak (*) przybiera postaæ: „Smith (myœli, ¿e) wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago, lecz naprawdê nie wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago”. Zdanie to wypowiedziane przy wysokich standardach epistemicznych jest jak naj-bardziej poprawne i, co wiêcej, prawdziwe. Podobnie wczeœniejsze maj¹ w istocie postaæ: „(Myœlê, ¿e) Jan jest wysoki, lecz nie jest naprawdê wy-soki”, „(Myœlê, ¿e) ta deska jest p³aska, lecz nie jest naprawdê p³aska”18_.

Wypowiadaj¹c je, sytuuje siebie w kontekœcie z wysokimi standardami dla p³askoœci, inaczej by³yby niezrozumia³e. Podobna sytuacja zachodzi, gdy stykamy siê ze scenariuszem sceptyka. Trudno pozbyæ siê „wra¿enia”, i¿ wiemy, ¿e mamy rêce, lecz w gruncie rzeczy nie wiemy – zdaniem kontek-stualistów – ¿e je mamy (ale tylko w tym kontekœcie!). St¹d mogê

wypo-17_{Nie sposób tutaj omówiæ wszystkich postaci modyfikatorów, tak¿e Stanley nie}

aspi-rowa³ do przedstawienia pe³nej ich analizy. Pokrótce omówmy inne ró¿nice podane przez tego autora (Stanley 2004, s. 126–127). Wydawaæ siê mo¿e, ¿e zdania postaci: „Jan zna lepiej logikê ani¿eli Piotr” wskazuj¹ na stopniowalnoœæ wiedzy. Byæ mo¿e tak jest, lecz nie jest to wiedza propozycjonalna, lecz „wiedza przez znajomoœæ” czy rodzaj umiejêt-noœci. Podobnie sprawa wygl¹da ze zdaniami postaci (°): „Wiem bardzo dobrze, ¿e Kwaœniewski jest prezydentem”. Przy innych podobnych konstrukcjach nie stwarza pro-blemów sformu³owanie zdañ przecz¹cych, np. „Nie lubiê Jana za bardzo”, odwrotnie jest w przypadku (°). Nie mniej problematyczne s¹ zwroty pytaj¹ce. S¹dzê, ¿e odpo-wiedŸ na te w¹tpliwoœci mieœci siê w ramach odpowiedzi podanej poni¿ej (w g³ównym tekœcie).

18_{Ostatnie dwa zdania s¹ w formie pierwszoosobowej, pierwsze zaœ nie. Mo¿emy je}

wiedzieæ sensowne zdanie: „(Myœlê, ¿e) wiem, ¿e mam rêce, ale naprawdê nie wiem, ¿e je mam”.

Po drugie, wskazuje siê (Partee 2004, s. 149, 157; Richard 2004, s. 237–238), i¿ przymiotniki stopniowalne ze wzglêdu na rodzaj wra¿liwo-œci kontekstowej podzieliæ nale¿y (przynajmniej?) na dwie grupy: porów-nawcze i ekstensywne. Pierwsze wymagaj¹ istnienia klasy odniesienia. Takim przymiotnikiem jest np. „wysoki”. Mówimy: „To drzewo jest wyso-kie”, co oznacza, ¿e jest wysokie jak na drzewo. Klas¹ odniesienia jest tutaj zbiór wszystkich drzew czy te¿ drzew z pewnej okolicy itp. Z kolei przy-miotniki ekstensywne s¹ uporz¹dkowane wzglêdem stopnia danej w³asno-œci, np. p³askow³asno-œci, bogactwa, nawet wówczas, gdy ustalona ju¿ jest dla nich klasa odniesienia. W ich przypadku ktoœ, czyli uczestnik danej konwersa-cji, decyduje, jaki stopieñ jest odpowiedni, aby nazywaæ coœ p³askim czy kogoœ bogatym19_{. Jak widzimy, podzia³ ten nie jest roz³¹czny, gdy¿}

porów-nawczoœæ nie wyklucza ekstensywnoœci (i odwrotnie). W obronie wra¿li-woœci kontekstowej W-zdañ powiedzieæ mo¿na, ¿e zachowuj¹ siê one jak przymiotniki ekstensywne. Zdania, które przywo³ywa³ Stanley, dotycz¹ przy-padków przymiotników porównawczych.

*Zwroty modalne s¹ zwrotami wra¿liwymi na konteksty, nawet jeœli przyjmuje siê ustalon¹ ich interpretacjê, tj. nawet wtedy, gdy uczestni-cy konwersacji zgadzaj¹ siê, i¿ chodzi np. o mo¿liwoœæ fizyczn¹. Jednak trudno, zdaniem Stanleya, odnaleŸæ podobieñstwa pomiêdzy – nazwijmy j¹ – konwersacj¹ modaln¹ a konwersacj¹ epistemiczn¹. Rozpatrzmy dwie konwersacje (podane przez Richarda, 2004, s. 234–235):

X: Móg³bym polecieæ z Warszawy do NY w godzinê! Y: Niemo¿liwe, ¿aden samolot nie jest taki szybki.

X: Ale¿ temu nie przeczê, mówi³em o technologii przysz³oœci.

19_{Na przyk³ad (por. Richard 2004, s. 218), wyobraŸmy sobie sytuacjê, kiedy jedna}

Dialog ten jest jak najbardziej naturalny. Nasi rozmówcy, choæ mówi-li o tym samym, miemówi-li na myœmówi-li inne odniesienie czasowe, st¹d – usuniête szybko – nieporozumienie. Mniej naturalnie wygl¹da podobny dialog przy u¿yciu W-zdañ20_:

X: Wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago.

Y: Czy rozk³ad lotów, na którym siê opiera³eœ, móg³ w ostatniej chwili ulec zmianie? Czy jesteœ w stanie wyeliminowaæ tak¹ mo¿liwoœæ? X: Hm, raczej nie.

Y: A zatem przyznajesz, ¿e by³eœ w b³êdzie, gdy mówi³eœ, ¿e wiesz, ¿e samolot l¹duje w Chicago?

X: Nigdy nie powiedzia³em, ¿e wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago.

Jednak analogia do zwrotów modalnych zawodzi. Otó¿, zdaniem Richarda, dok³adnie tak samo „dziwacznie” wygl¹da dialog przy u¿yciu ekstensywnych przymiotników stopniowalnych. Oto parafraza ostatniej konwersacji, w której u¿ywa siê s³owa: „bogaty”:

X: Jan jest bogaty.

Y: Ale nie mo¿e pozwoliæ sobie na kupno najnowszego modelu ferrari. X: No tak, zgadzam siê z tob¹.

Y: A zatem przyznajesz, ¿e by³eœ w b³êdzie, gdy mówi³eœ, ¿e Jan jest bogaty?

X: Nic takiego nie powiedzia³em.

Okaza³o siê wiêc, i¿ argument Stanleya przeciwko wra¿liwoœci kon-tekstowej W-zdañ (¿e nie zachowuj¹ siê one jak zwroty modalne) da siê przeformu³owaæ na argument przeciwko wra¿liwoœci kontekstowej eksten-sywnych przymiotników stopniowalnych. Jednak wra¿liwoœæ kontekstowa tych ostatnich nie budzi w¹tpliwoœci, a zatem ca³y argument zawodzi, tzn. nie nale¿y traktowaæ zwrotów modalnych i ich zachowania konwersacyj-nego jako probierza dla wra¿liwoœci kontekstowej (w szczególnoœci

20_{Podobne przyk³ady z „absurdalnej konwersacji” funkcjonuj¹ w literaturze ju¿}

W-zdañ). Co wiêcej, obserwacje te wydaj¹ siê potwierdzaæ porównanie wie-dzy do omawianych przymiotników, wskazuj¹c na wspólne im zachowanie konwersacyjne.

Przyjrzyjmy siê teraz dodatkowym argumentom przeciwko okazjo-nalnoœci W-zdañ.

+Przechodz¹c z metajêzyka na poziom jêzyka przedmiotowego, kontekstualizm staje przed nastêpuj¹cym problemem: przy takim przejœciu zdania zawieraj¹ce wyra¿enia okazjonalne trudno uwa¿aæ za równowa¿ne. Rozpatrzmy zdania (Davis 2004, s. 268):

(#) Zdanie: „On jest moim synem” jest prawdziwe w jednych kon-tekstach, lecz nie w innych.

(##) On jest moim synem w jednych kontekstach, lecz nie w innych.

Pierwsze zdanie jest prawdziwe, drugie zaœ fa³szywe, z pewnoœci¹ nie s¹ wiêc równowa¿ne (jak mówi autor: stylistycznie). Wed³ug Davisa zwolennik okazjonalnoœci W-zdañ powinien uznaæ, ¿e tak¿e nastêpuj¹ca para zdañ jest nierównowa¿na:

(^) Zdanie: „S wie, ¿e P” jest prawdziwe w jednych kontekstach, lecz nie w innych.

(^^) S wie, ¿e P w jednych kontekstach, lecz nie w innych.

Konsekwencjê tak¹ odrzuca kontekstualista, który, zdaniem Davisa, uznaæ powinien, i¿ (^) i (^^) s¹ swoimi stylistycznymi wariantami. Od-cudzys³awianie W-zdañ wydaje siê wiêc nie pasowaæ do analogicznego od-cudzys³awiania zdañ okazjonalnych.

W odpowiedzi na ten zarzut Ernst (2004, s. 288) wskazuje, ¿e nie wszystkie wyra¿enia okazjonalne zachowuj¹ siê tak, jak zachowuje siê „on” w (#) i (##). Nale¿y do nich zwrot wskazuj¹cy stronê z czyjegoœ punktu widzenia: „na prawo”, „na lewo” itp. Oto kolejna para zdañ, które przypo-minaj¹ bardziej (^) i (^^) ani¿eli (#) i (##)21_:

21_{Davis podj¹³ próbê odpowiedzi na t¹ uwagê w jednym z przypisów. Jego zdaniem}

wskazane przez Ernsta wyra¿enia okazjonalne posiadaj¹ inne w³asnoœci jêzykowe ni¿

(‘) Zdanie: „Wie¿a jest na prawo” jest prawdziwe w jednych kon-tekstach, lecz nie w innych.

(‘‘) Wie¿a jest na prawo w jednych kontekstach, lecz nie w innych.

,Kolejny argument Davisa przeciwko okazjonalnoœci W-zdañ po-lega na zestawieniu i porównaniu nastêpuj¹cych wnioskowañ22_:

(a) S powiedzia³ prawdê mówi¹c: „Nie jestem mê¿czyzn¹”. A zatem, nie jestem mê¿czyzn¹.

(b) S powiedzia³ prawdê mówi¹c: „Rafa³ Palczewski jest obcokrajow-cem”. A zatem, Rafa³ Palczewski jest obcokrajowcem.

(c) S powiedzia³ prawdê mówi¹c: „Smith wie, ¿e P”. A zatem, Smith wie, ¿e P.

Dwa pierwsze wnioskowania s¹ – zdaniem Davisa – niepoprawne, z kolei ostatnie wydaje siê poprawne. W (a) i (b) mamy do czynienia z wy-ra¿eniami okazjonalnymi, odpowiednio: „jestem” (œciœlej: „ja”) i ”obco-krajowiec”. Pojawia siê tutaj problem, który omawiany by³ w poprzednim punkcie, tj. odcudzys³awiania wyra¿eñ okazjonalnych. Jednak teraz zwi¹-zany jest on z poprawnoœci¹ pewnych intuicyjnych wnioskowañ. Jeœli

W-zdania chcielibyœmy uznaæ za okazjonalne, to (c) tak¿e powinno byæ niepoprawne. Tak¹ strategiê obrony przyj¹³ Ernst (2004, s. 288–291).

Wskazuje on, i¿ b³êdnoœæ (a) i (b) nie jest tak samo oczywista. Pierw-sze z tych wnioskowañ jest z pewnoœci¹ niepoprawne i fakt ten dostrzega bez problemu ka¿dy kompetentny u¿ytkownik jêzyka polskiego. Z samej jego konstrukcji odczytaæ mo¿na, ¿e kimœ innym jest S (gdy¿ nikt nie mówi o sobie w trzeciej osobie), a kimœ innym stwierdzaj¹cy ca³e (a). Z kolei (b) przy pierwszym z nim zetkniêciu wydawaæ siê mo¿e, zdaniem Ernsta, po-prawne. Jest tak, gdy¿ s³ysz¹c zdanie takiej postaci, zak³adamy, i¿ wypo-wiadaj¹cy je i wzmiankowany w nim S „dziel¹” ten sam kontekst. Dopiero chwila zastanowienia prowadzi nas do wniosku, ¿e mo¿e to byæ ró¿ny kon-tekst i wtedy wnioskowanie uwidacznia nam swoj¹ wadliwoœæ. Podobnie jest z (c), tzn. jest to niepoprawne wnioskowanie, choæ aby to uzmys³owiæ,

22_{Ostatnie zdanie zosta³o zmienione tak, jak uczyni³ to w swoim komentarzu Ernst.}

jest potrzebne dodatkowe wyjaœnienie wskazuj¹ce na ró¿nicê w standar-dach przyjmowanych przez S-a i wypowiadaj¹cego (c). Wróæmy do NL. Z faktu, i¿ Smith powiedzia³ prawdê, mówi¹c: „Samolot l¹duje w Chica-go” (z punktu widzenia jego standardów epistemicznych) nie wynika, ¿e wiedzia³, ¿e samolot l¹duje w Chicago (z punktu widzenia Mary i Johna)23_.

Wszystkie omówione punkty pokazuj¹, i¿ proste rozumowanie przez analogiê do innych zwrotów wra¿liwych na konteksty nie jest jak na razie ani dobr¹ strategi¹ ataku na kontekstualizm, ani dobr¹ strategi¹ jego obro-ny. Jêzyk naturalny jest nazbyt z³o¿onym tworem, aby porównania takie wolne by³y od wyj¹tków. Dyskusja ta pokaza³a, jak wiele jeszcze nale¿y wykonaæ pracy w celu lepszego zrozumienia samej natury wra¿liwoœci kon-tekstowej wyra¿eñ jêzykowych. Jeœli kontekstualizm ma racjê, to W -zda-nia s¹ jedynie cegie³k¹ w olbrzymim gmachu. Przejdziemy teraz do proble-mu, wedle którego kontekstualizm jest jedynie tez¹ pragmatyczn¹ a nie se-mantyczn¹.

4. Zasadna stwierdzalnoϾ

Jeden z podstawowych zarzutów, z jakimi spotyka siê kontekstualizm, dotyczy mieszania warunków prawdziwoœci W-zdañ z ich warunkami za-sadnej stwierdzalnoœci. Inwariantyzm uwa¿a, ¿e warunki prawdziwoœci W-zdañ s¹ niezmienne. Jednak w jaki sposób wyjaœni takie sytuacje, jak ta zarysowana w NL? Nie odbiega ona od naszej codziennej praktyki jêzyko-wej, co wiêcej, zdaje siê j¹ jak najlepiej odzwierciedlaæ. W wyjaœnieniu takich przypadków inwariantyzm post¹piæ mo¿e (i w istocie tak robi) na dwa sposoby (por. DeRose 2002), które zobrazujemy na przyk³adzie NL. Z jednej strony, (I1), mo¿e uznaæ, i¿ zdanie Smitha o posiadanej przez nie-go wiedzy nie tylko jest prawdziwe, lecz równie¿ zasadnie stwierdzalne (wzglêdem niskich standardów epistemicznych). A zatem zdanie wypowie-dziane przez nasz¹ parê, choæ jest tak¿e zasadnie stwierdzalne (wzglêdem ich wysokich standardów epistemicznych), to jest fa³szywe. Z drugiej

stro-23_{Ernst podsumowuje: „When we proceed from inference (a) to inference (c) the}

ny, (I2), inwariantyzm mo¿e uznaæ, i¿ zdanie Smitha o posiadanej przez niego wiedzy jest fa³szywe, lecz mimo to zasadnie stwierdzalne (przy ni-skich standardach epistemicznych), natomiast uwaga naszej pary jest i praw-dziwa i zasadnie stwierdzalna (przy ich wysokich standardach epistemicz-nych). W obu propozycjach inwariantysty, to, co siê zmienia w analizowa-nym przyk³adzie, to warunki zasadnej stwierdzalnoœci – to one maj¹ byæ odpowiedzialne za fakt, ¿e zarówno stwierdzenie naszej pary, jak i stwier-dzenie Smitha traktujemy jako intuicyjne (odpowiednie, trafne itp.)24_.

Opi-sane stanowiska przedstawia tabela 1 (przy czym S – Smith, P – Samolot l¹duje w Chicago)25_.

Tabela 1

24_{Dodajmy, ¿e jeœli identyfikujemy warunki prawdziwoœci W-zdañ z ich warunkami}

zasadnej stwierdzalnoœci, to oczywiœcie podwa¿amy obie propozycje i to równie¿ na dwa sposoby: (1) Smith mówi³ prawdê i jego stwierdzenie by³o zasadne, z kolei nasza para przyjê³a fa³szywe zdanie i stwierdzenie tego zdania by³o bezzasadne; (2) Smith mówi³ nieprawdê oraz jego stwierdzenie by³o bezzasadne, natomiast prawdê przyjê³o nasze ma³¿eñstwo i zasadnie j¹ stwierdzi³o. Oba alternatywne stanowiska tak¿e nale¿y zaliczyæ do inwariantyzmu, lecz zasadniczy problem, jaki siê tutaj pojawia, dotyczy intuicyjnoœci (w tym „codziennoœci”) omawianego przyk³adu, tj. NL. Stanowiska te wy-kazaæ by musia³y, i¿ takie sytuacje s¹ np. niemo¿liwe, lub je zignorowaæ.

25_{„+” i „–” oznaczaj¹ (odpowiednio), ¿e dane warunki s¹ i nie s¹ spe³nione.}

Zauwa¿-my, i¿ w przypadku I1 i I2 spe³nialnoœæ warunków zasadnej stwierdzalnoœci jest taka sama. Zamieniaj¹c miejscami „+” i „–” w warunkach prawdziwoœci w I1 przy wysokich standardach, otrzymujemy stanowisko kontekstualistyczne. Nie jest jednak jasne, czy wynika z niego, ¿e kontekstualizm identyfikuje warunki prawdziwoœci z warunkami zasadnej stwierdzalnoœci. Wybiera w koñcu te silniejsze, a one w naturalny sposób po-ci¹gaj¹ s³absze. Uogólnienie takiej identyfikacji na inne wyra¿enia mog³oby siê okazaæ

Warunki prawdziwoœci

Warunki zasadnej stwierdzalnoœci Kontekst konwersacyjny

I1 I2 I1 I2

„5 _{wie, ¿e} 2_{” + – + +}

Niskie standardy epistemiczne

(Smith) „5 nie wie, ¿e 2” – + – – „5 _{wie, ¿e} 2_{” + – – –}

Wysokie standardy epistemiczne

Omówiony w³aœnie inwariantyzm, szczególnie ten z I1, wydaje siê poci¹gaj¹cy i przekonywaj¹cy. Jest te¿ w pewnym sensie prostszy od teorii kontekstualistycznej. Jednak rzadko kiedy by³ on rozwijany (wyj¹tek sta-nowi tu praca S. Riebera, zob. Rieber 1998), a przy bli¿szej analizie rodz¹ siê pewne fundamentalne pytania, np. jakie zasady dotycz¹ce zasadnej stwierdzalnoœci obowi¹zuj¹ w przypadku W-zdañ? Wspó³czeœnie dyskusja nad kontekstualizmem skupi³a siê szczególnie wokó³ analizowanych wy-¿ej postaci inwariantyzmu. Tutaj zajmiemy siê propozycj¹ K. DeRose’a (2002), który generalizuje omawiany inwariantyzm i w œwietle jego pro-blemów dostarcza istotnego argumentu za przyjêciem kontekstualizmu. Argumentacja DeRose’a przebiega nastêpuj¹co.

W zwi¹zku z odró¿nieniem warunków prawdziwoœci i warunków za-sadnej stwierdzalnoœci dla W-zdañ powstaje pytanie, czy standardy episte-miczne maj¹ równie¿ wp³yw na wra¿liwoœæ kontekstow¹ innych zdañ. Istot-ne wydaje siê g³ównie to, czy tak¿e warunki zasadIstot-nego stwierdzania same-go „P” ulegaj¹ zmianie. Wydaje siê, ¿e tak, wróæmy bowiem do NL. Na-szemu ma³¿eñstwu przy wysokich standardach epistemicznych równie trud-no jest stwierdziæ: „Smith wie, ¿e samolot l¹duje w Chicago”, jak: „Samo-lot l¹duje w Chicago”. Zauwa¿my równie¿, ¿e W-zdania „przewodz¹” w kontekstowej zale¿noœci nad „P”, tj. jeœli postêpujemy wzwy¿ w pewnej skali standardów epistemicznych, to szybciej bezzasadnie stwierdzalne staje siê zdanie: „S wie, ¿e P” ani¿eli stwierdzenie samego „P”. Dok³adne roz-patrzenie takich zale¿noœci by³oby jednak dosyæ trudne, gdy¿ nie³atwo jest podaæ dok³adny opis kontekstów konwersacyjnych.

Jeœli jest tak, jak powy¿ej powiedziano, tzn. ¿e zasadna stwierdzal-noœæ innych zdañ, w szczególnoœci samego „P”, jest wra¿liwa na zmienia-j¹ce siê standardy epistemiczne, to inwariantyzm (z I1) znajduje dodatko-we potwierdzenie. Trudno bowiem przyj¹æ, ¿e zamiast warunków zasadnej stwierdzalnoœci zdania „P”, zmieni³y siê jego warunki prawdziwoœci. Sko-ro tak jest w przypadku „P” – a pamiêtajmy dodatkowo, ¿e prawdziwoœæ P jest warunkiem koniecznym wiedzy, ¿e P – to dlaczego mia³oby byæ ina-czej w przypadku „S wie, ¿e P”, zauwa¿yæ mo¿e inwariantysta. Innymi s³owy, w kontekstach z wysokimi standardami epistemicznymi trudno

stwierdzalne s¹ nie tylko W-zdania, lecz tak¿e inne (czy wrêcz dowolne zdanie w pewnych kontekstach sceptyckich). W-zdania nie s¹ w ¿aden spo-sób wyró¿nione, a zmiana dotyczy warunków zasadnej stwierdzalnoœci a nie warunków prawdziwoœci. Nazwijmy ten zarzut uogólnionym (UZ).

Staj¹c w obronie kontekstualizmu, DeRose siêga do epistemicznej teorii stwierdzania zaproponowanej (a raczej rozwiniêtej) wspó³czeœnie przez T. Williamsona (zob. Williamson 2000, rozdz. 11). Autor ten formu-³uje cztery regu³y, którym podporz¹dkowane jest w codziennej praktyce stwierdzanie, w tym tzw. regu³ê wiedzy (RW), wed³ug niego podstawow¹:

RW Stwierdzenie S-a, ¿e P jest zasadne wtw S wie, ¿e P.

Zdaniem DeRose’a, zwolennik RW powinien zaakceptowaæ równie¿ PTK, co powoduje zrelatywizowanie RW do kontekstu:

RW* Stwierdzenie S-a, ¿e P jest zasadne w kontekœcie K wtw S wie, ¿e P w kontekœcie K.

Jeœli natomiast zwolennik RW odrzuci tak¹ relatywizacjê, tj. zajmie stanowisko inwariantyzmu, to stanie przed nastêpuj¹cym problemem. Otó¿ akceptuj¹c RW, inwariantyzm identyfikuje warunki, które s¹ wedle niego wra¿liwe na konteksty, tj. zasadnej stwierdzalnoœci „P”, z warunkami, któ-re nie s¹ wra¿liwe na konteksty, tj. warunkami prawdziwoœci W-zdañ.

Tabela 2 przedstawia epistemiczn¹ teoriê stwierdzania (tj. teoriê k³adaj¹c¹ RW), która odró¿nia warunki prawdziwoœci od warunków za-sadnej stwierdzalnoœci (zob. DeRose 2002).

Tabela 2

Zauwa¿my, ¿e W-zdanie jest w formie pierwszoosobowej. Tabela 2 pokazuje, dlaczego tak jest. Za³ó¿my, i¿ A (od ang. attributor) stwierdza: „S wie, ¿e P”. Wówczas w warunkach prawdziwoœci dla tego zdania nie wystarczy zaznaczyæ, ¿e rzeczywiœcie jest tak, jak g³osi to zdanie, lecz

na-5 _{stwierdza, ¿e} Warunki prawdziwoœci

stwierdzenia

Warunki zasadnej stwierdzalnoœci stwierdzenia

„2_” 2 5 _{wie, ¿e} 2

le¿a³oby dodaæ, ¿e jeœli A ¹S, to A zna S-a i potrafi oceniæ jego postawê epistemiczn¹. Takie s¹ konsekwencje wprowadzonego ograniczenia do kontekstu K w RW*. Z kolei fakt, i¿ w warunkach zasadnej stwierdzalno-œci zdania „Wiem, ¿e P” mamy iteracjê, wskazuje na ró¿nice w stwierdze-niu tego zdania a samego „P”26_.

Najwa¿niejsz¹ rzecz¹, jak¹ ukazuje nam tabela 2, jest fakt, ¿e waru-nek prawdziwoœci zdania „Wiem, ¿e P” jest identyczny z warunkiem za-sadnej stwierdzalnoœci zdania „P”. Skoro przyjmuje siê – a czyni to zarów-no kontekstualizm, jak i inwariantyzm – i¿ warunki zasadnej stwierdzalzarów-no- stwierdzalno-œci zdania „P” zmieniaj¹ siê wraz ze zmian¹ kontekstu, to równie¿ zmie-niaæ siê musz¹ warunki prawdziwoœci zdania „Wiem, ¿e P”. Podsumowu-j¹c: RW plus zale¿noœæ kontekstowa warunków zasadnej stwierdzalnoœci prowadz¹ do akceptacji kontekstualizmu (wprowadzaj¹c jednoczeœnie w za-k³opotanie inwariantystê). Ostatecznie wiêc to, co wygl¹da³o na niezwykle poci¹gaj¹ce, gdy¿ intuicyjne, w œwietle dodatkowej przes³anki (tj. RW) okaza³o siê problematyczne.

Powy¿sze ustalenia pozwalaj¹ jednak¿e nie tylko na argumentacjê za kontekstualizmem, lecz tak¿e na odpowiedŸ zwolennikom tego kierunku na zarzut, który analizowaliœmy wczeœniej, czyli UZ. Okazuje siê bowiem, ¿e zale¿noœæ kontekstowa W-zdañ nie jest tylko jednym z przypadków ta-kowej zale¿noœci opartej na zasadnej stwierdzalnoœci, obok np. zale¿noœci kontekstowej „P”, lecz wyró¿nia j¹ pewna w³asnoœæ. Otó¿, jeœli wzrastaj¹ standardy epistemiczne przy zmianie kontekstu, to zdanie „P” staje siê nie-stwierdzalne, natomiast zdanie „Wiem, ¿e P”, nie tylko staje siê niestwier-dzalne, lecz po prostu fa³szywe. W takim przypadku zasadnie stwierdzalne staje siê zdanie „Nie wiem, ¿e P”, ale oczywiœcie nie staje siê takie zdanie „Nie-P”. Wróæmy do naszego g³ównego przyk³adu, tj. NL. John w normal-nym kontekœcie, przy niskich standardach epistemicznych, stwierdziæ mo¿e zasadnie zarówno: „Samolot l¹duje w Chicago”, jak i ”Wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago”. Równoczeœnie do wzrastaj¹cych standardów epistemicz-nych – które, pamiêtajmy, w œwietle RW maj¹ wp³yw na zasadn¹ stwier-dzalnoœæ obu zdañ – zarówno pierwsze, jak i drugie zdanie staj¹ siê nie-stwierdzalne. Równoczeœnie zasadnie stwierdzalne staje siê dla Johna zda-nie: „Nie wiem, ¿e samolot l¹duje w Chicago”, ale nie mo¿e stwierdziæ on

26_{Dodajmy, i¿ Williamson krytykuje tzw. KK-tezê, zob. Williamson 2000, rozdz. 5;}

ju¿ zasadnie: „Nieprawda, ¿e samolot l¹duje w Chicago”. Jak wyjaœniæ tê ró¿nicê? W bardzo prosty sposób: zdanie dotycz¹ce wiedzy zmieni³o swo-j¹ wartoœæ logiczn¹, zaœ samo zdanie bêd¹ce przedmiotem tej wiedzy nie – a to postuluje, jak wiemy, kontekstualizm. DeRose jest tak bardzo zadowo-lony z osi¹gniêtego wyniku, i¿ wysuwa regu³ê metodologiczn¹: sprawdŸ negacjê. Stosowaæ ma siê ona do sytuacji, gdy nie jest jasne, czy dane stwier-dzenie jest w danym kontekœcie fa³szywe, czy te¿ bezzasadne (oczywiœcie przy za³o¿eniu, ¿e odró¿niamy te w³asnoœci zdañ).

Ostatecznie wiêc kontekstualizm nie myli warunków prawdziwoœci

W-zdañ z ich warunkami zasadnej stwierdzalnoœci. Co wiêcej, jak pokaza³ DeRose, przyk³adów takich jak NL nie da siê adekwatnie i zadowalaj¹co wyjaœniæ w terminach tych ostatnich. Wra¿liwoœæ kontekstowa W-zdañ le¿y g³êbiej.

6. Podsumowanie

Ca³oœæ przeprowadzonych tutaj rozwa¿añ pokaza³a, i¿ PTK potrze-buje niezale¿nego uzasadnienia – niezale¿nego od jej zastosowania jako strategii antysceptyckiej. Widzieliœmy, ¿e od strony jêzykoznawstwa i filo-zofii jêzyka trudno jest wskazaæ jedn¹ w³asnoœæ, która mia³aby byæ odpo-wiedzialna za wra¿liwoœæ kontekstow¹ W-zdañ. Porównywanie wiedzy do przymiotników stopniowalnych prowadzi do problemów, lecz wyrastaj¹ one raczej z nie doœæ rozwiniêtej i niejednoznacznej teorii tych wyra¿eñ – we-wn¹trz nich przeprowadziæ trzeba istotne rozró¿nienia. Z kolei w¹tpliwoœci, które budzi – najczêœciej przyjmowany – postulat okazjonalnoœci W-zdañ znajduj¹ tyle¿ samo przypadków potwierdzaj¹cych, co wyj¹tków, nie s¹ wiêc dyskredytuj¹ce, choæ wymagaj¹ bli¿szych analiz jêzykowo-seman-tycznych. Niewykluczone, ¿e doprowadz¹ one do zakwalifikowania W-zdañ jako specjalnych wyra¿eñ okazjonalnych czy te¿ specjalnych wyra¿eñ wra¿-liwych na konteksty konwersacyjne (propozycja Kompy). Pokazane zosta-³o tak¿e, i¿ wyt³umaczenie konwersacyjnych zachowañ W-zdañ nie da siê dokonaæ w terminach ich zasadnej stwierdzalnoœci. Dlatego te¿ dla inwa-riantyzmu przyk³ady takie jak NL s¹ problematyczne.

na wiele pytañ, jak równie¿ eliminacj¹ z poszukiwañ „œlepych zau³ków”, musimy jeszcze poczekaæ. U czytelnika pojawi³o siê z pewnoœci¹ wiêcej w¹tpliwoœci i pytañ. W szczególnoœci wskazaæ nale¿y na dwa ogólne pyta-nia, które budz¹ wiele emocji wœród epistemologów przywyk³ych do ram klasycznej analizy filozoficznej. Po pierwsze, czy teza kontekstualizmu, jako teza metajêzykowa, jest w ogóle tez¹ epistemologiczn¹? Innymi s³o-wy, czy kontekstualizm nie odbiega za bardzo od przedmiotu zaintereso-wañ epistemologii? Po drugie, czy kontekstualizm nie jest po prostu relaty-wizmem? Innymi s³owy, czy kontekstualizm „nie idzie za daleko”, czy w imiê walki ze sceptycyzmem nie propaguje relatywizmu (przy czym nie chodzi tutaj o skrajny relatywizm, który wczeœniej odrzuciliœmy)?

Literatura

Brendel E., Jäger Ch. (2004), Contextualism Approaches to Epistemology:

Pro-blems and Prospects, „Erkenntnis” 2–3 (61), s. 143–172.

Cohen S. (1986), Knowledge and Context, „Journal of Philosophy” 10 (83), s. 574– 583.

Cohen S. (1999), Contextualism, Skepticism, and the Structure of Reasons, [w:] Tomberlin 1999, s. 57–89.

Cohen S. (2000 a), Contextualism and Skepticism, [w:] Sosa, Villanueva 2000, s. 94–107.

Cohen S. (2000 b), Replies, [w:] Sosa, Villanueva 2000, s. 132–139.

Daukas N. (2002), Skepticism, Contextualism, and the Epistemic ‘Ordinary’, „The Philosophical Forum” 33 (1), s. 63–79.

Davis W.A. (2004), Are Knowledge Claims Indexical?, „Erkenntnis” 2–3 (61), s. 257–281.

DeRose K. (1992), Contextualism and Knowledge Attributions, „Philosophy and Phenomenological Research” 52, s. 913–929.

DeRose K. (2000), Now you know it, now you don’t (Internet, praca ukaza³a siê w:

DeRose K. (2001), Contextualism: An Explanation and Defense, [w:] Greco J., Sosa E. (eds), The Blackwell Guide to Epistemology, 2 ed., Oxford: Black-well, s. 187–206.

DeRose K. (2002), Assertion, Knowledge, and Context, „The Philosophical Re-view”111 (2), s. 167–203; dostêpna jest w Internecie na stronie: http://pan-theon.yale.edu/%7Ekd47/AKC.pdf).

Ernst G. (2004), In Defense of Indexicalism, „Erkenntnis” 2–3 (61), s. 283–293.

Heller M. (1999), The Proper Role for Contextualism in an Anti-Luck

Epistemolo-gy, [w:] Tomberlin 1999, s. 115–129.

Kaplan M. (1985), It’s not what you know that Counts, „The Journal of Philoso-phy” 7, s. 350–363.

Kompa N. (2002), The Context Sensitivity of Knowledge Ascriptions, „Grazer Phi-losophische Studien” 64, s. 1–18.

Kornblith H. (2001), In Defense of a Naturalized Epistemology, [w:] Greco J., Sosa E. (eds), The Blackwell Guide to Epistemology, 2 ed., Oxford: Blackwell, s. 158–169.

Kornblith H. (2000), The Contextualist Evasion of Epistemology, [w:] Sosa, Villa-nueva 2000, s. 24–37.

Kornblith H. (2002), Knowledge and its Place in Nature, Clarendon Press.

Lewis D. (1979), Scorekeeping in a Language Game, „Journal of Philosophical Logic” 8, s. 339-359.

Lewis D. (1996), Elusive Knowledge, „Australasian Journal of Philosophy” 74 (4), s. 549–567.

Neta R. (2002), S knows that P, „Noûs” 36 (4), s. 663–681.

Palczewski R. (2002), Iteracje epistemiczne – zarys problematyki, „Przegl¹d Filo-zoficzny – Nowa Seria” 11 (1), s. 83–99.

Palczewski R. (2004 a), Klasyczna definicja wiedzy a logika epistemiczna, [w:] Malinowski J., Pietruszczak A. (red.), Wokó³ filozofii logicznej, s. 79–122.

Palczewski R. (2004 b), ‘Œledz¹cy’ kontekstualizm semantyczny, jego Ÿród³a

i kon-sekwencje, „Filozofia Nauki” 1, s. 51–82.

Palczewski R. (w druku # 1), Some Remarks on Evolution of Semantic Contextu-alism (praca oparta na referacie wyg³oszonym na konferencji

Palczewski R. (w druku # 2), Sceptycyzm w kontekstach, [w:] Pawlak J., „Toruñski Przegl¹d Filozoficzny”.

Palczewski R. (w druku # 3), Niezbywalna wartoœæ wiedzy, rec. z ksi¹¿ki T. Wil-liamsona Knowledge and Its Limits, „Kwartalnik Filozoficzny”.

Palczewski R. (w przygotowaniu), Kontekstualizm pro czy contra relatywizm?

Partee B.H. (2004), Comments on Jason Stanley’s ‘On the Linguistic Basis for

Con-textualism’, „Philosophical Studies” 119, s. 147–159.

Pritchard D. (2002), Two Forms of Epistemological Contextualism, „Grazer Philo-sophische Studien” 64, s. 19–55.

Pryor J. (2001), Highlights of Recent Epistemology, „British Journal for the Philo-sophy of Science” 52, s. 95–124.

Richard M. (2004), Contextualism and Relativism, „Philosophical Studies” 119, s. 215–242.

Rieber S. (1998), Skepticism and Contrastive Explanation, „Noûs” 32 (2), s. 189– 204.

Rysiew P. (2001), The Context-Sensitivity of Knowledge Attributions, „Noûs” 35 (4), s. 477–514.

Schiffer S. (1996), Contextualist Solution to Scepticism, „Proceedings of the Ari-stotelian Society” 96, s. 317–333.

Sosa E., Villanueva E. (eds) (2000), Philosophical Issues, Vol. 10: Skepticism, Bo-ston, MA–Oxford: Basil Blackwell.

Stanley J. (2003), On the Case for Contextualism (artyku³ dostêpny na stronie: http:/ /www.umass.edu/philosophy/events/contextualism conference_files/Schedu-le.htm).

Stanley J. (2004), On The Linguistic Basis For Contextualism, „Philosophical Stu-dies” 119, s. 119–146.

Tomberlin J. (ed.) (1999), „Philosophical Perspectives” 13: Epistemology, Oxford: Blackwell.

ON CONTEXTUAL SENSITIVITY OF SENTENCES OF TYPES ‘5 _{KNOW THAT} 2_’

Summary