D e d i c a t e d
t o
my beloved Mother
=ÚO^Œ∞=∂@
áÈ
áÈ
áÈ
áÈ
áÈ
\© ѨsHõΔʼnõΩ Ç¨[~°ÜÕ∞º q^•º~°∞÷ʼnõΩ Ç¨Ï$^ŒÜ«∞ѨÓ~°fiHõ Jaè#O^Œ#Å∞. „QÆ∂Ñπ–2 #∂`«# ѨsHΔÍ q^è•#OÖ’ q[Ü«∞ ™ê^èŒ#‰õΩ H©ÅHõO ZHÍ#q∞ (¿ÑѨ~ü–3) J<Õk JO^ŒiH© `≥eã≤#^Õ. „QÆ∂Ñπ–2–¿ÑѨ~ü 3 ZHÍ#g∞Ö’ ÃãHõΔ<£–1 WO_çÜ«∞<£ ZHÍ#q∞H˜ K≥Ok#k HÍQÍ, ÃãHõΔ<£–2 Z.Ñ≤.ZHÍ#q∞H˜ ã¨O|OkèOz#k. #∂`«# ѨsHΔÍ q^è•#OÖ’ x~°fiÇ≤ÏOK«É’ÜÕ∞ Ô~O_»= „QÆ∂Ñπ–2 HÍ=_»O =Å¡ 2008Ö’ [iy# „QÆ∂Ñπ–2 ZHÍ#q∞ ¿ÑѨ~ü (¿ÑѨ~ü III)#∞ Ѩije¿ãÎ „Ѩâ◊flÅã¨~°o Uq^èŒOQÍ L#fln? J=QÍǨÏ# KÕã¨∞HÀ=K«∞Û.
x*ÏxH˜ „QÆ∂Ñπ–2 ¿ÑѨ~ü–3Ö’ ÃãHõΔ<£–1H˜ K≥Ok# WO_çÜ«∞<£ ZHÍ#q∞ ã≤Å|ãπ "≥Ú`«ÎO ã≤qÖò ã¨sfiãπÖ’x ZHõ<åq∞H±û PѨ¬#Öò ¿ÑѨ~üÖ’x ã≤Å|ãπ#∞ „áêuѨkHõQÍ fã¨∞H˘x ~°∂á⁄OkOK«_»O [iyOk (6 Ü«¸x@∞¡ fã¨∞HÀ=_»O [iyOk). ZHÍ#q∞ „ѨâßflѨ„`«OÃÑ· ã¨OѨÓ~°‚ J=QÍǨÏ# ~å"åÅO>Ë =∞#‰õΩ QÆÅ P^è•~åÅ∞: 2008 Group II ZHÍ#q∞ ¿ÑѨ~üÖ’x
„Ѩâ◊flŠѨijÅ#. ã≤qÖò ã¨sfiãπ ZHõ<åq∞H±û PѨ¬#Öò ¿ÑѨ~ü‰õΩ ã¨O|OkèOz# QÆ`« „ѨâßflѨ„`åŠѨijÅ#† WѨÊ\˜ =~°‰õΩ PѨ¬#Öò ѨsHΔÍ q^è•#OÖ’ Z.Ñ≤.Ñ≤.Zãπ.ã≤. "å~°∞ x~°fiÇ≤ÏOz# ZHÍ#q∞H±û PѨ¬#Öò ¿ÑѨ~üÖ’x „Ѩâ◊flŠѨijÅ#.
q^•º~°∞÷Å J=QÍǨÏ#ÔH· ã≤qÖòû ZHõ<åq∞H±û PѨ¬#Öò ¿ÑѨ~üÖ’ 15 ã¨O=`«Ê~åÅ „ѨâßflѨ„`åÅÖ’x „Ѩâ◊flÅ∞, Z.Ñ≤.Ñ≤.Zãπ.ã≤. "å~°∞ x~°fiÇ≤ÏOz# qq^èŒ Ñ¨sHõΔʼnõΩ ã¨O|OkèOz ã¨∞=∂~°∞ 15 ZHõ<åq∞H±û PѨ¬#Öò „ѨâßflѨ„`åÅÖ’x „Ѩâ◊flÅ∞ (2005 „QÆ∂Ñπ–2, 2000 „QÆ∂Ñπ–2, ÔQl>ˇ_£, <å<£ ÔQl>ˇ_£ "≥Ú^ŒÖˇ·#q) q^•º~°∞÷Å ™œHõ~åº~°÷O W=fi_»O [iyOk. =ÚYºOQÍ „áê=∂}˜Hõ ѨÙã¨ÎHÍÅ P^è•~°OQÍ XH˘¯Hõ¯ Ü«¸x\òÃÑ· =ÚMϺOâßÅ∞, X<£ =~ü¤ P#û~üû a\òÉϺOH±, q^•º~°∞÷Å „áêH©ìãπÔH· =∞iH˘xfl „áêH©ìãπ a@∞¡ W=fi_»O [iyOk. ¿ÑѨ~ü–3H˜ g∞~°∞ K«k"Õ „áê=∂}˜Hõ ѨÙã¨ÎHÍÅ`Àáê@∞ D "≥∞\©iÜ«∞Öò ‰õÄ_® ã¨OѨÓ~°‚OQÍ ^ÀǨÏ^ŒÑ¨_»QÆÅ^Œx, g∞ q[Ü«∂xH˜ =∂~°æO K«∂ѨQÆÅ^Œx Ptã¨∂Î...
g∞ g∞ g∞ g∞ g∞
z~°Orq
1.
Group-II 2008¿
ÑѨ~üÖ’ „Ѩâ◊flÅ∞ (D Ü«¸x\ò ÃÑ·)
04
2.
"≥∂_»Öò ¿ÑѨ~ü
(with Explanations) ... 093.
=ÚMϺOâßÅ∞
Z) „^Œ=ºO–ÉèÏ=#Å∞–H˘Å=∂<åÅ∞–„Ѩ™ê~°"ÕQÆO ... 16
a) ÉϺO‰õΩÅ∞ =∞iÜ«Ú Ñ¨~°Ñ¨u ã¨$+≤ì ... 25
ã≤) ^èŒ~°Å™ê÷~Ú x~°‚Ü«∞O ... 46
_ç) „^Œ"ÀºÅƒù}O–HÍ~°}ÏÅ∞–x"å~°} K«~°ºÅ∞ ... 52
W) |_≥˚\òÖ’ ÉèÏQÍÅ∞ – ˆHO„^Œ |_≥˚\ò 2011–12 ... 62
ZѶπ) Ѩ#∞flÅ∞ =∞iÜ«Ú Ñ¨<Õfl`«~° ~åÉ_»∞Å∞ ... 74
l) W`«~° JOâßÅ∞ – 13= Pi÷Hõ ã¨OѶ¨∞O ã≤á¶ê~°∞ûÅ∞ ... 76
4.
H© áê~ÚO\òû ...80
5.
=ÚYº"≥∞ÿ# ã¨O=`«û~åÅ∞ ...83
6.
One word Questions ... 847.
Z.Ñ≤.Ñ≤.Zãπ.ã≤. QÆ`« „ѨâßflѨ„`åÅÖ’x (172) „Ѩâ◊flÅ∞ ... 128
8.
Ü«Ú.Ñ≤.Zãπ.ã≤. QÆ`« „ѨâßflѨ„`åÅÖ’x (102) „Ѩâ◊flÅ∞ ... 143
9.
Ü«¸x=i≈\© QÆ`« „ѨâßflѨ„`åÅÖ’x (126) „Ѩâ◊flÅ∞ ... 157
10.
„áêH©ìãπ „Ѩâ◊flÅ∞ (319) ... 166
(APPSC Group-II) 2008
PAPER III ECONOMY
„^Œ=ºO ÉϺOH˜OQ∑, „ѨÉèí∞`«fi q`«ÎO ÃÑ· J_çy# „Ѩâ◊flÅ∞
1. 1. 1. 1.
1. i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ PѶπ WO_çÜ«∂ XHõ\i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ PѶπ WO_çÜ«∂ XHõ\i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ PѶπ WO_çÜ«∂ XHõ\i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ PѶπ WO_çÜ«∂ XHõ\˜ `«Ñ¨Ê Jxfl HõÔ~hû <À@¡#∞ *Ïs KÕã¨∞ÎOk.i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ PѶπ WO_çÜ«∂ XHõ\˜ `«Ñ¨Ê Jxfl HõÔ~hû <À@¡#∞ *Ïs KÕã¨∞ÎOk.˜ `«Ñ¨Ê Jxfl HõÔ~hû <À@¡#∞ *Ïs KÕã¨∞ÎOk.˜ `«Ñ¨Ê Jxfl HõÔ~hû <À@¡#∞ *Ïs KÕã¨∞ÎOk.˜ `«Ñ¨Ê Jxfl HõÔ~hû <À@¡#∞ *Ïs KÕã¨∞ÎOk.
1. 500 ~°∂áêÜ«∞Å <À@∞ 2. 100 ~°∂áêÜ«∂Å <À@∞ 3. 10 ~°∂II <À@∞ 4. 1 ~°∂áê~Ú <À@∞ [. 4 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
1934 ã¨OII ÉèÏ~°`« i[~°∞fiÉϺO‰õΩ K«@ìO „ѨHÍ~°O HõÔ~hû <À@¡#∞ =Ú„kOKÕ QÆ∞`åÎkèѨ`«º JkèHÍ~°O ÉèÏ~°`« i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ Hõey LOk. Ô~O_»∞ ~°∂áêÜ«∞Å∞ HõÔ~hû #∞Oz 1000 ~°∂áêÜ«∞Å HõÔ~hû <À@¡ =~°‰õΩ RBI =Ú„kOz ѨOÑ≤}˜ KÕã¨∞ÎOk. g\˜ÃÑ· RBI QÆ=~°fl~ü ã¨O`«HõO LO@∞Ok.
ÉèÏ~°`« „áê=∂}˜Hõ „^Œ=º"≥∞ÿ# ~°∂áê~Úx, ÉèÏ~°`« q`«Î=∞O„u`«fiâßY =Ú„kOK«∞#∞. ~°∂áê~Ú <À@∞ÃÑ· P~°÷HõâßY HÍ~°º^Œi≈ ã¨O`«HõO LO@∞Ok.
2. 2. 2. 2.
2. ÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’x JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[ºÉϺO‰õΩÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’x JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[ºÉϺO‰õΩÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’x JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[ºÉϺO‰õΩÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’x JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[ºÉϺO‰õΩÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’x JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[ºÉϺO‰õΩ
1. RBI 2. SBI 3. IDBI 4. Exim Bank of India
[. 2 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
RBI J<Õk "å}˜[ºÉϺOH± HÍ^Œ∞. Wk ^Õâ◊ „^Œ=º=º=ã¨÷‰õΩ tY~å„QÆ ã¨Oã¨÷.
SBI J<Õk WO_çÜ«∂Ö’ JuÃÑ^ŒÌ "å}˜[º ÉϺOH± =∞iÜ«Ú Z‰õΩ¯= „ÉÏOpÅ∞ Hõeæ# ÉϺOH±. R.B.I U~°Ê_»Hõ ѨÓ~°fiO
ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ q^èŒ∞ÅÖ’ H˘xflO\˜x WOÑ‘iÜ«∞Öò ÉϺOH± x~°fiÇ≤ÏOKÕk. QÀ~åfiÖÏ J^茺HõΔ`«#QÆÅ „QÍg∞} Ѩ~°Ñ¨u ѨijÅ<å ã¨OѶ¨∞O ã≤á¶ê~°∞ûÅÃÑ· 1955Ö’ WOÑ‘iÜ«∞Öò ÉϺOH±#∞ *ÏfÜ«∞O KÕã≤, SBI QÍ =∂Ô~Û#∞.
1959 ÉèÏ~°fÜ«∞ ¿ãì\ò ÉϺOH± (J#∞|O^Œ ÉϺO‰õΩÅ K«@ìO) „ѨHÍ~°O „H˜Ok ÉϺOHõÅ#∞ J#∞|O^èŒ ÉϺO‰õΩÅ∞QÍ fã¨∞‰õΩOk.
1. ¿ãì\ò ÉϺOH± PѶπ aHõ<Õ~ü 2. *ˇ·Ñ¨Ó~ü 3. WO_À~ü 4. "≥∞ÿã¨∂~ü 5. áê\˜Ü«∂ÖÏ 6. ÃÇ·Ï^Œ~åÉÏ^£ 7. ™œ~å¢+¨ì 8.„\Ï"≥<£HÀ~ü qxÖ’ aHõ<Õ~ü, *ˇ·Ñ¨Ó~ü Hõeã≤ ¿ãì\ò ÉϺOH± PѶπ aHõ<Õ~ü & *ˇ·Ñ¨Ó~ü (SBBJ)QÍ =∂iOk.
gxÖ’ 2008Ö’ ¿ãì\ò ÉϺOH± PÑ¶π ™œ~å¢+¨ì (SBS) SBI Ö’ qb#O J~ÚOk. 2010Ö’ ¿ãì\ò ÉϺOH± PѶπ WO_À~ü qb#O HÍ#∞Ok.
SBIx, ^•x J#∞ÉO^èŒ ÉϺOH±Å#∞ HõeÑ≤, SBI Group JO^Œ∞~°∞.
3. 3. 3. 3.
3. RBI Ü≥ÚHõ¯ „Ѩã¨∞Î`« QÆ=~°fl~°∞ Z=~°∞?Ü≥ÚHõ¯ „Ѩã¨∞Î`« QÆ=~°fl~°∞ Z=~°∞?Ü≥ÚHõ¯ „Ѩã¨∞Î`« QÆ=~°fl~°∞ Z=~°∞?Ü≥ÚHõ¯ „Ѩã¨∞Î`« QÆ=~°fl~°∞ Z=~°∞?Ü≥ÚHõ¯ „Ѩã¨∞Î`« QÆ=~°fl~°∞ Z=~°∞?
[. 2 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : 2008Ö’ RBI QÆ=~°fl~ü "≥·.q. Ô~_ç¤
HÍx „Ѩã¨∞Î`«O RBI QÆ=~°fl~ü ^Œ∞=Ófii ã¨∞Éσ~å=Ù
_çѨӺ\˜ QÆ=~°fl~°∞¡ Lëê ^äÀ~°\ò, âߺ=∞ÖÏQÀÑ‘<å^ä£, ÔH.ã≤. K«„Hõ=iÎ, ã¨∞c~ü QÀHõ~°‚ „Ѩã¨∞Î`« „Ѩ}ÏoHÍã¨OѶ¨∞ Láê^茺‰õΔΩ_»∞ =∂O\˜H±ã≤OQ∑ PǨï¡"åeÜ«∂
„Ѩ^è•# =∞O„u Pi÷Hõ ã¨ÅÇ¨Ï =∞O_»e K≥·~°‡<£ ~°OQÆ~å[<£ 4.
4. 4. 4.
4. D „H˜Ok "å\D „H˜Ok "å\D „H˜Ok "å\D „H˜Ok "å\˜Ö’ XHõ\D „H˜Ok "å\˜Ö’ XHõ\˜Ö’ XHõ\˜Ö’ XHõ\˜Ö’ XHõ\˜ „^Œ=ºO ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhû HÍ^Œ∞.˜ „^Œ=ºO ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhû HÍ^Œ∞.˜ „^Œ=ºO ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhû HÍ^Œ∞.˜ „^Œ=ºO ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhû HÍ^Œ∞.˜ „^Œ=ºO ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhû HÍ^Œ∞.
1. ‰õΩ@∞O|=ÚÅ∞ =∞iÜ«Ú ÃѶ·<å<£û 2. "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞
3. ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ 4. „ѨÉèí∞`«fiO
[. 1 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
ˆHO„^ŒÉϺOH± ^Õâ◊OÖ’ K«@ì|^ŒÌ „^Œ"åºxfl =Ú„kã¨∞ÎOk.
ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO 1 ~°∂áê~Úx *Ïs KÕã¨∞ÎOk. JO`ÕHÍHõ ˆHO„^ŒÉϺOH± =Ú„kOKÕ „^Œ"åºxfl „ѨÉèÏq`«O KÕã¨∞ÎOk. ˆHO„^Œ ÉϺOH± =Ú„kOz# K«@ì|^ŒÌ „^Œ=ºO P^è•~°OQÍ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ Ѩ~°Ñ¨u „^Œ"åºxfl ã¨$+≤ì™êÎ~Ú. HÍ|\˜ì ‰õΩ@∞OÉÏÅ∞, =∞iÜ«Ú ÃѶ·<å<£û ã¨Oã¨÷Å∞ „^Œ"åºxfl ã¨$+≤ìOKÕ U*ˇhûÅ∞ HÍ=Ù.
5. 5. 5. 5.
5. ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO Ü≥ÚHõ¯ =ÚÅ^èŒ# ~å|_»∞Å∞ (ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO Ü≥ÚHõ¯ =ÚÅ^èŒ# ~å|_»∞Å∞ (ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO Ü≥ÚHõ¯ =ÚÅ^èŒ# ~å|_»∞Å∞ (ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO Ü≥ÚHõ¯ =ÚÅ^èŒ# ~å|_»∞Å∞ (ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO Ü≥ÚHõ¯ =ÚÅ^èŒ# ~å|_»∞Å∞ (Capital Receipts)Ö’ ÃÑ^ŒÌ =¸Å^è•~°=Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ=Ú.)Ö’ ÃÑ^ŒÌ =¸Å^è•~°=Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ=Ú.)Ö’ ÃÑ^ŒÌ =¸Å^è•~°=Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ=Ú.)Ö’ ÃÑ^ŒÌ =¸Å^è•~°=Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ=Ú.)Ö’ ÃÑ^ŒÌ =¸Å^è•~°=Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ=Ú.
1. =∂Ô~¯\ò ~°∞}ÏÅ∞ 2. |Ç≤Ïiæ`« ã¨Ç¨Ü«∞O 3. z#fl á⁄^Œ∞ѨÙÅ∞ 4. „áêq_»O\ò Ѷ¨O_£ [. 1 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fi ~å|_ç =∂~åæÅ∞ Ô~O_»∞. 1. Ô~"≥#∂º ~å|_ç, 2. =¸Å^èŒ# ~å|_ç. Ô~"≥#∂º ~å|_ç J<Õk „ѨÉèí∞`åfixH˜ =KÕÛ P^•Ü«∞O ÖÏO\˜k. Ѩ#∞fl Ѩ<Õfl`«~° =∂~åæÅÖ’ Wk =K«∞Û#∞. HÍx =¸Å^èŒ# ~å|_ç=Å¡ „ѨÉèí∞`«fi Pã¨∞ÎÅ∞ `«QÆ∞æ#∞ ÖË^• JѨCÖˇ·<å ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. =¸Å^èŒ# ~åÉ_»∞Å#∞ Budget Ö’ 3 ~°HÍÅ∞QÍ ã¨∂z™êÎ~°∞.
Z) „ѨÉèí∞`«fiO WzÛ# ~°∞}ÏÅ∞ uiy =ã¨∂Å∞ KÕÜ«Ú@ (Recoveries of Loans) a) ÃÑ@∞ì |_»∞Å LѨã¨OǨ~°}, „ѨÉèí∞`«fi Pã¨∞ÎÅ J=∞‡HõO (Other Receipts) ã≤) =∂Ô~¯\ò ~°∞}ÏÅ∞ (Borrowing and other Liabilities)
D =¸_çO\˜Ö’ JuÃÑ^ŒÌ P^è•~°O =∂Ô~¯\ò ~°∞}ÏÅ∞.
JO>Ë =¸Å^èŒ# ~å|_»∞ÅÖ’ 90% ÃÑ·# =∂Ô~¯\ò ~°∞}ÏÅ #∞OKÕ =ã¨∞ÎOk. 6.
6. 6. 6.
6. W.J É∫=∞Öò L^ÕÌâ◊º „ѨHÍ~°O „Ѩ`«ºHõΔ „^Œ=º _ç=∂O_£ (É∫=∞Öò L^ÕÌâ◊º „ѨHÍ~°O „Ѩ`«ºHõΔ „^Œ=º _ç=∂O_£ (É∫=∞Öò L^ÕÌâ◊º „ѨHÍ~°O „Ѩ`«ºHõΔ „^Œ=º _ç=∂O_£ (É∫=∞Öò L^ÕÌâ◊º „ѨHÍ~°O „Ѩ`«ºHõΔ „^Œ=º _ç=∂O_£ (É∫=∞Öò L^ÕÌâ◊º „ѨHÍ~°O „Ѩ`«ºHõΔ „^Œ=º _ç=∂O_£ (Transaction Demand for money) g\) g\˜ÃÑ·) g\) g\) g\˜ÃÑ·˜ÃÑ·˜ÃÑ·˜ÃÑ·
P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. P^è•~°Ñ¨_»∞#∞.
1. P^•Ü«∞O =∞iÜ«Ú =_ô¤ˆ~@∞ 2. =_ô¤ˆ~@∞ =∞iÜ«Ú ÉÏO_»∞¡ ^èŒ~°Å∞ 3. „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú =∞iÜ«Ú P^•Ü«∞O 4. =_ô¤ˆ~@∞ =∞iÜ«Ú „^Œ=ºã¨ÃÑ¡ [. 1 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
„^Œ=º _ç=∂O_£‰õΩ K≥Ok# ã≤^•úO`åÅÖ’ =ÚYº"≥∞ÿ#q 1. H©<£û „^Œ=º _ç=∂O_£ ã≤^•úO`«O 2. H©<£û `«~°∞"å`« „^Œ=º _ç=∂O_£ ã≤^•úO`åÅ∞.
H©<£û „ѨHÍ~°O „^Œ"åºxfl _ç=∂O_£ KÕÜ«∞_®xH˜ HÍ~°}ÏÅ∞ 3
Z) "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ H˘~°‰õΩ (Transaction Demand for money) a) =ÚO^Œ∞ *Ï„QÆ`«Î H˘~°‰õΩ (Precautionary Demand for money) ã≤) JOK«<å "åºáê~°O H˘~°‰õΩ (Speculative Demand for money)
gxÖ’ "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ H˘~°‰õΩ „^Œ=º _ç=∂O_£, =ÚO^Œ∞ *Ï„QÆ`«Î H˘~°‰õΩ „^Œ=º _ç=∂O_£ P^•Ü«∞OÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»QÍ, JOK«<å "åºáê~°O H˘~°‰õΩ „^Œ=º _ç=∂O_£ =_ô¤ˆ~@∞ÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»∞#∞.
H©<£û `«~°∞"å`« „^Œ=º _ç=∂O_£ ã≤^•úO`åÅÖ’ 1. É∫=∞Öò 2. \’a<£ 3. q∞Åì<£ „Ñ≤_»=∞<£ ã≤^•úO`åÅ∞ QÆÅ=Ù. É∫=∞Öò ã≤^•úO`åxfl ÖÏ"å ^ÕgÅ „^Œ=º _ç=∂O_£ (Transaction Demand) ã≤^•úO`«=∞O^Œ∞~°∞. É∫=∞Öò „ѨHÍ~°O
"åºáê~° =º=Ǩ~åÅ „^Œ=º _ç=∂O_£ ‰õÄ_® P^•Ü«∞O`À áê@∞, =_ô¤ ˆ~@∞ÃÑ· P^è•Ñ¨_»∞#∞.
P^•Ü«∞O ÃÑiy`Õ, "åºáê~° =º=Ǩ~åÅÔH· LOKÕ „^Œ=ºO ‰õÄ_® ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. HÍx =_ô¤ˆ~@∞ ÃÑiy`Õ, "åºáê~° =º=Ǩ~åÅÔH· LOKÕ „^Œ=ºO `«QÆ∞æ#∞. JO>Ë "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ „^Œ=º _ç=∂O_£ P^•Ü«∞O`À J#∞Ö’=∞ ã¨O|O^èŒO, =_ô¤ ˆ~@∞`À qÖ’=∞ ã¨O|O^èŒO LO@∞Ok.
Note :H©#∞û „ѨHÍ~°O "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ „^Œ=º _ç=∂O_£ P^•Ü«∞OÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»QÍ, É∫=∞Öò „ѨHÍ~°O P^•Ü«∞O`À
áê@∞ =_ô¤ˆ~@∞ÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. 2008–2009 âß`«OÖ’ 2010–11 âß`«O "åã¨Î= JOK«<åÅ∞ |_≥˚\ò JOK«<åÅ∞ 1. ~°∞}ÏÅ =ã¨∂Å∞¡ 6.139 1.78 5129 1.20 2. W`«~° ~å|_»∞Å∞ 566 0.16 40,000 9.37 3. =∂Ô~¯\ò ~°∞}ÏÅ∞ 3.36,992 98.04 3,81,408 89.41 "≥Ú`«ÎO =¸Å^èŒ# ~å|_»∞Å∞ 3,43,697 100 4,26,537 100
7. 7. 7. 7.
7. ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’, ~å¢ëêìʼnõΩ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O nx #∞O_ç ÅaèOK«∞#∞.ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’, ~å¢ëêìʼnõΩ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O nx #∞O_ç ÅaèOK«∞#∞.ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’, ~å¢ëêìʼnõΩ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O nx #∞O_ç ÅaèOK«∞#∞.ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’, ~å¢ëêìʼnõΩ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O nx #∞O_ç ÅaèOK«∞#∞.ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’, ~å¢ëêìʼnõΩ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O nx #∞O_ç ÅaèOK«∞#∞. 1. J=∞‡HõѨ٠Ѩ#∞fl 2. Éèí∂q∞ÃÑ· =KÕÛ ~å|_ç 3. =º=™êÜ«∞ P^•Ü«∞Ѩ٠Ѩ#∞fl 4. ~å¢+¨ì ZÔH· ûA ã¨∞OHõO [. 1 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
ÃѶ_»~°Öò ÅHõΔ}ÏÅ∞ QÆÅ =∞#^Õâ◊OÖ’ Ѩ#∞flÅ∞ qkèOz, =ã¨∂Å∞ KÕ¿ã JkèHÍ~°O ˆHO„^Œ, ~å¢+¨ì „ѨÉèí∞`åfiÅ =∞^茺 ~å*ϺOQÆOÖ’ qÉèílOK«|_çOk.
~å¢+¨ì P^•Ü«∞OÖ’ „Ѩ^è•# ÉèÏQÆO Ѩ#∞flÅ ~å|_Õ.
~å¢+¨ì Ѩ#∞fl ~å|_çÖ’ 65% ÃÑ·QÍ J=∞‡HõѨ٠Ѩ<Õfl. ~å¢ëêìxH˜ J=∞‡HõѨ٠Ѩ#∞fl HÍ=∞^Õ#∞=Ù =O\˜k.
~å¢+¨ì Ѩ#∞fl ~å|_»∞Å∞ J=~ÀǨÏ} „Hõ=∞OÖ’ =~°ã¨QÍ 1. J=∞‡HõѨ٠Ѩ#∞fl, 2. ZÔH· û*ò ã¨∞OHõO 3. ™êìOѨÙÅ∞, il¢¿ãì+¨#∞¡ 4. "≥∂\Ï~°∞ "åǨÏ<åÅÃÑ· Ѩ#∞fl 5. =$uΠѨ#∞fl.
8. 8. 8. 8.
8. ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’ ^èŒ~°Å ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =∞iÜ«Ú „^Œ"ÀºÅƒ}O =Å¡ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’ ^èŒ~°Å ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =∞iÜ«Ú „^Œ"ÀºÅƒ}O =Å¡ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’ ^èŒ~°Å ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =∞iÜ«Ú „^Œ"ÀºÅƒ}O =Å¡ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’ ^èŒ~°Å ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =∞iÜ«Ú „^Œ"ÀºÅƒ}O =Å¡ÉèÏ~°`« ^Õâ◊OÖ’ ^èŒ~°Å ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =∞iÜ«Ú „^Œ"ÀºÅƒ}O =Å¡
1. BOP ÃÑ·# „Ѩu‰õÄÅ „ѨÉèÏ=O 2. ÃÑ@∞ì|_»∞ÅÃÑ· „Ѩu‰õÄÅ „ѨÉèÏ=O
3. P^•Ü«∞ Jã¨=∂#`«Å∞ 4. ÃÑ·=xflÜ«Ú [. 4 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
^èŒ~°Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞@ =Å¡ JO`«~å˚fÜ«∞ "åºáê~°OÖ’ =∞#^Õâ◊ ZQÆ∞=∞`«∞Å∞ áÈ\˜ Ѩ_»ÖËHõáÈ`å~Ú. Ѷ¨e`«OQÍ ZQÆ∞=∞`«∞Å∞ `«QÆ∞æ`å~Ú. =∞~À "≥·Ñ¨Ù q^Õj =ã¨∞Î=ÙÅ∞ ™ê¿ÑHõΔHõOQÍ =∞#‰õΩ KÒHõQÍ JxÊOK«∞@KÕ kQÆ∞=∞`«∞Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞`å~Ú. ZQÆ∞=∞`«∞Å∞ `«yæ, kQÆ∞=∞`«∞Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞@KÕ q^Õj "åºáê~° K≥e¡OѨÙÅ âı+¨O (BOP)Ö’ Ö’@∞ U~°Ê_ç „Ñ¨u‰õÄÅ`« U~°Ê_»∞#∞.
^èŒ~°Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞@ =Å¡ Pi÷Hõ=º=ã¨÷Ö’ Jã≤÷~°`« U~°Ê_»∞@ =Å¡, QÆ`«OHõO>ˇ Z‰õΩ¯= ÃÑ@∞ì|_ç ÃÑ@ì =Åã≤ ~å=_»O =Å¡ ÃÑ@∞ì|_çÃÑ· ‰õÄ_® „Ѩu‰õÄÅ „ѨÉèÏ=O U~°Ê_»∞#∞.
^èŒ~°Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ =Å¡ L`«ÊuÎ^•~°∞Å, "åºáê~°ã¨∞÷Å ÖÏÉèÏÅ∞ ÃÑ~°∞QÆ∞`å~Ú. "Õ`«# HÍi‡‰õΩÅ∞, ã≤÷~° P^•Ü«∞ =~°æO"å~°∞, Éèí∂=ÚÅ#∞ xs‚`« "≥Ú`åÎxH˜ H“Å∞H˜zÛ# "å~°∞, Ñ≤OK«#∞ ^•~°∞¡ #+¨ìáÈ`å~°∞. JO>ˇ P^•Ü«∞O ¿Ñ^ŒÅ #∞Oz ^èŒx‰õΩʼnõΩ `«~°Å∞@KÕ P^•Ü«∞ Jã¨=∂#`«Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. 2008–09 âß`«O 2009–10 âß`«OÖ’ 21,852 65% 27,685 68% 5,753 17% 6260 15% 2931 8.78% 3 224 7.9% 1801 5.4% 2 315 5.69 130 0.4% 144 0.4 1. Sales Tax 2. State Excise
3. Stamps & Registration 4. Taxes on motor vehicles 5. land Revenue
9. 9. 9. 9.
9. NABARD _≥·Ô~‰õΩìQÍ g\_≥·Ô~‰õΩìQÍ g\_≥·Ô~‰õΩìQÍ g\_≥·Ô~‰õΩìQÍ g\_≥·Ô~‰õΩìQÍ g\˜H˜ Ö’#∞ (JѨC) Wã¨∞ÎOk.˜H˜ Ö’#∞ (JѨC) Wã¨∞ÎOk.˜H˜ Ö’#∞ (JѨC) Wã¨∞ÎOk.˜H˜ Ö’#∞ (JѨC) Wã¨∞ÎOk.˜H˜ Ö’#∞ (JѨC) Wã¨∞ÎOk.
1. z#fl Ô~·`«∞ʼnõΩ 2. „QÍ=∞ KÕu Ѩx"åiH˜ 3.z#fl "åºáê~°∞ʼnõΩ 4. ÃÑ· "å\˜Ö’ "ÕxH© HÍ^Œ∞. [. 4 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
CRAFICARD ã≤á¶ê~°∞û "Õ∞~°‰õΩ 1982Ö’ <åÉÏ~ü¤ ™ê÷Ñ≤OK«|_çOk. =º=™êÜ«∞, „QÍg∞}Ïaè=$kúH˜ ã¨O|OkèOz Wk
tY~å„QÆ ã¨Oã¨÷QÍ Ñ¨x KÕã¨∞ÎOk.
tY~å„QÆ ã¨Oã¨÷ J<Õk „Ѩ`«ºHõΔOQÍ Ô~·`«∞ʼnõΩ, KÕu Ѩx"åiH˜, "åºáê~°∞ʼnõΩ ~°∞}Ïe=fi^Œ∞.
=º=™êÜ«∞^•~°∞Å∞, KÕu Ѩx"å~°∞, "åºáê~°∞ʼnõΩ ~°∞}ÏÅOkOKÕ ã¨Ç¨ÏHÍ~° Ѩ~°Ñ¨u ã¨OѶ¨∂Å∞, Éèí∂q∞ Jaè=$kú ÉÏO‰õΩºÅ∞, „áêOfÜ«∞ „QÍg∞} ÉϺO‰õΩÅ∞, "å}˜[º ÉϺO‰õΩʼnõΩ <åÉÏ~°∞¤ sÃÑ·<å<£û KÕÜ«Ú#∞.
~å¢+¨ì „ѨÉèí∞`åfiʼnõΩ 20 ã¨OIIÅ HÍŠѨiq∞uH˜ Ö’|_ç# n~°…HÍeHõ ~°∞}ÏÅ∞ ã¨=∞‰õÄ~°∞Û#∞.
=º=™êÜ«∞O, „QÍg∞}Ïaè=$kú`À ã¨O|O^èŒO Hõey#, ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fi QÆ∞iÎOѨ٠á⁄Ok# U ã¨Oã¨÷ÔH·<å n~°…HÍeHõ ~°∞}ÏeK«∞Û#∞. 10.
10. 10. 10.
10. PǨ~°O =∞iÜ«Ú Z~°∞=ÙÅ∞ ã¨aû_ôÅ∞ g\PǨ~°O =∞iÜ«Ú Z~°∞=ÙÅ∞ ã¨aû_ôÅ∞ g\PǨ~°O =∞iÜ«Ú Z~°∞=ÙÅ∞ ã¨aû_ôÅ∞ g\˜Ö’ Wq∞_ç L<åfl~Ú.PǨ~°O =∞iÜ«Ú Z~°∞=ÙÅ∞ ã¨aû_ôÅ∞ g\PǨ~°O =∞iÜ«Ú Z~°∞=ÙÅ∞ ã¨aû_ôÅ∞ g\˜Ö’ Wq∞_ç L<åfl~Ú.˜Ö’ Wq∞_ç L<åfl~Ú.˜Ö’ Wq∞_ç L<åfl~Ú.˜Ö’ Wq∞_ç L<åfl~Ú.
1. =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O 2. Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O 3. „Ѩ}ÏoHÍ=ºÜ«∞O 4. ÃÑ·=xflÜ«¸ [. 2 q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} : q=~°} :
„ѨÉèí∞`«fi =ºÜ«∞O Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞ 1. Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O 2. =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O
„ѨÉèí∞`«fi ^≥·xOk# =º=Ǩ~åÅÖ’ ÉèÏQÆOQÍ ™ê^è•~°}, ѨiáêÅ<å ¿ã=ʼnõΩ JÜÕ∞º =ºÜ«∞O Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O. Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O =Å¡ Pi÷Hõ =º=ã¨÷Ö’ ZÖÏO\˜ #∂`«# Pã¨∞ÎÅ∞ ã¨$+≤ìOK«|_»=Ù
L^• – =_ô¤ K≥e¡OѨÙÅ∞, ~°HõΔ} =ºÜ«∞O, ã¨aû_ôÅ∞, Ô~·`«∞Å ~°∞} "Õã¨∞ÅÉÏ@∞ "≥ÚIIq. #∂`«# Pã¨∞ÎÅ∞ ã¨$+≤ìOK«_»OÃÑ· JÜÕ∞º =ºÜ«∞O =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O
L^• – Ü«∞O„`åÅ H˘#∞QÀÅ∞, #∂`«# „áê*ˇ‰õΩìÅ x~å‡}O
Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O =∞~°ÖÏ Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞ Z) „Ѩ}ÏoHÍ Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O a. „Ѩ}ÏoˆH`«~° Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O. ˆHO„^Œ „Ѩ}ÏoHÍ =ºÜ«∞O, ~å¢ëêìʼnõΩ, ˆHO„^Œáêe`« „áêO`åʼnõΩ ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`«fiO JOkOKÕ ã¨Ç¨Ü«∞O „Ѩ}ÏoHÍ Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞ =∞QÆ∞#∞.
=_ô¤ K≥e¡OѨÙÅ∞, PǨ~°, Z~°∞=ÙÅ ã¨cû_ô, Ñ≤OK«#∞¡, ~°HõΔ} =ºÜ«∞O, Ô~·`«∞ʼnõΩ ~°∞}"Õã¨∞Å ÉÏ@∞ „Ѩ}ÏoˆH`«~° Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞OÖ’ ÉèÏQÍÅ∞.
„Ѩ}ÏoˆH`«~° Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞OÖ’ JkèHõÉèÏQÆO =_ô¤ K≥e¡OѨÙÅ^Õ.
WO_çÜ«∂Ö’ =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O HõO>ˇ Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O Z‰õΩ¯=ÙQÍ#∂, „Ѩ}ÏoHÍ =ºÜ«∞O HõO>Ë, „Ѩ}ÏoˆH`«~°=ºÜ«∞O Z‰õΩ¯=QÍ#∂ LOk.
1. 2011–12 |_≥˚\ò „Ѩuáê^Œ#Ö’ P^•Ü«∞ Ѩ#∞fl Ѩiq∞u ¢ã‘ÎʼnõΩ ZO`« =~°‰õΩ q∞#Ǩ~ÚOѨ٠WK≥Û#∞.
1) ~°∂.1,60,000 =~°‰õÄ 2) ~°∂.1,90,000 =~°‰õÄ
3) ~°∂.2,40,000 =~°‰õÄ 4) ~°∂.5,00,000 =~°‰õÄ
[. 2
q=~°} :
2011–12 |_≥˚\òÖ’ =ºH˜ÎQÆ`« P^•Ü«∞Ѩ٠Ѩ#∞fl q∞#Ǩ~ÚOѨÙ#∞ „H˜Ok q^èŒOQÍ W=fi_»O [iyOk. ѨÙ~°∞+¨μʼnõΩ ~°∂.1,80,000 =~°‰õÄ Ñ¨#∞fl q∞#Ǩ~ÚOѨ٠QÆÅ^Œ∞.
60 ã¨O=`«û~åÅ֒Ѩ٠=∞Ç≤Ïà◊ʼnõΩ Ñ¨#∞fl q∞#Ǩ~ÚOѨ٠Ѩiq∞u ~°∂. 1,90,000 =~°‰õÄ (ÃÑOK«ÖË^Œ∞) 60 ã¨O=`«û~åÅ ÃÑ·|_ç# =$^Œ∞úʼnõΩ Ñ¨#∞fl q∞#Ǩ~ÚOѨ٠Ѩiq∞ux ~°∂.2,50,000 =~°‰õÄ
(2,40,000 #∞Oz 2,50,000 ‰õΩ ÃÑOK≥#∞)
2. 2004–05 ã¨O=`«û~°O #∞Oz „H˜Ok "åxÖ’ U ÉÏO‰õΩ „ѨÉèí∞`«fi~°OQÆ ÉÏO‰õΩQÍ KÕiOk?
1) ICICI ÉϺO‰õΩ eq∞>ˇ_£ 2) YES ÉϺO‰õΩ eq∞>ˇ_£
3) IDBI ÉϺO‰õΩ eq∞>ˇ_£ 4) UTI ÉϺO‰õΩ eq∞>ˇ_£
[. 3
q=~°} :
IDBI 1964Ö’ RBI ‰õΩ J#∞|O^èŒOQÍ ™ê÷Ñ≤OK«|_≥#∞. 1976Ö’ RBI #∞Oz "Õ~°∞Ѩ_ç „Ñ¨Éèí∞`«fi Ü«∂[=∂#ºOÖ’H˜
=zÛOk. 2004 #∞Oz RBI K«@ìO 1934 „ѨHÍ~°O Ã+_»∂ºÖò¤ ÉϺO‰õΩQÍ =∂iOk. Ѷ¨e`«OQÍ IDBI ÉϺO‰õΩ
eq∞>ˇ_£ J<Õk „ѨÉèí∞`«fi~°OQÆ ÉϺO‰õΩÅÖ’ XHõ\˜QÍ LOk.
3. 2010Ö’ áê¡\˜#O Ec¡ [~°∞ѨىõΩO@∞#fl ã¨Oã¨÷ Uk?
1) SBI 2) RBI 3) SEBI 4) NABARD
[. 2
q=~°} :
1921Ö’ ™ê÷Ñ≤OK«|_ç# WOÑ‘iÜ«∞Öò ÉϺO‰õΩ#∞ „QÍg∞} Ѩ~°Ñ¨u 㨈~fi Hõq∞\© ã≤á¶ê~°∞ûÅ "Õ∞~°‰õΩ (QÀ~åfiÖÏ Hõq∞\©) 1955 EÖˇ·Ö’ *ÏfÜ«∞O KÕã≤ SBI QÍ ¿Ñ~°∞ =∂~åÛ~°∞.
1935Ö’ ™ê÷Ñ≤OK«|_ç# RBI 2010 <å\˜H˜ 75 ã¨OIIÅ#∞ ѨÓiÎ KÕã¨∞H˘x áê¡\˜#O Ec¡ L`«û"åÅ∞ [~°∞ѨىõΩO@∞Ok.
1988Ö’ ¿Ñ¶~åfi}˜ Hõq∞\© ã≤á¶ê~°∞ûÅ "Õ∞~°‰õΩ =ÚOÉÏ~Ú „Ѩ^è•# ˆHO„^ŒOQÍ SEBI ™ê÷Ñ≤OK«|_≥#∞. 1992Ö’ nxH˜
K«@ì|^Œú`« HõeÊOK≥#∞. ÉèÏ~°`« =¸Å^èŒ# =∂Ô~¯\ò#∞ xÜ«∞O„uOKÕ ã¨Oã¨÷ W^Õ.
CRAFICARD Hõq∞\© (t=~å=∞<£ Hõq∞\©) ã≤á¶ê~°∞ûÅ "Õ∞~°‰õΩ „QÍg∞} =º=™êÜ«∞ Ѩ~°Ñ¨u Jaè=$kúH˜ 1982Ö’ NABARD ™ê÷Ñ≤OK«|_≥#∞. „QÍg∞} =º=™êÜ«∞ Ѩ~°Ñ¨uÖ’ Wk tY~å„QÆ ã¨Oã¨÷.
APPSC (GROUP-II) EXAM
MODEL PAPER
(4= Ü«¸x\òÃÑ·)
4. *Ïa`å 1Ö’x JOâßÅ#∞, *Ïa`å 2 Ö’x JOâßÅ`À [`« KÕÜ«∞O_ç.
*Ïa`å 1 *Ïa`å 2
a) ™ê^è•~°} ^èŒ~°Å ™ê÷~Ú x~°O`«~° ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ I) ÃÇ·ÏѨ~ü W<£¿Ñ¶¡+¨<£ b) Pi÷Hõ =∂O^ŒºO x"å~°}‰õΩ L^ÕÌâ◊ºÑ¨Ó~°fiHõOQÍ II) _çãπ W<£¿Ñ¶¡+¨<£
^èŒ~°Å∞ ÃÑOK«∞@
c) L`«ÊuÎ, Láêkè, P^•Ü«∞O `«QÆæ‰õΩO_® ^èŒ~°Å∞ `«QÆ∞æ^ŒÅ III) ™êìQ∑¿Ñ¶¡+¨<£ d) „^Œ"ÀºÅƒ}O`À ‰õÄ_ç# u~ÀQÆ=∞#O IV) i¿Ñ¶¡+¨<£
V) W<£¿Ñ¶¡+¨<£ CODES :
1) a-V, b-I, c-II, d-IV 2) a-I, b-III, c-II, d-IV 3) a-I, b-IV, c-V, d-III 4) a-V, b-IV, c-II, d-III
[. 4
q=~°} :
ã¨O=`«û~åxH˜ 3 JOÔHÅ HõO>Ë Z‰õΩ¯=QÍ ^èŒ~°Å∞ ÃÑiy`Õ ^•xx ÃÇ·ÏѨ~ü W<£¿Ñ¶¡+¨<£ JO\Ï~°∞.
„^Œ"ÀºÅƒ}O L#fl HÍÅOÖ’ „ѨÉèí∞`«fiO fã¨∞‰õΩ#fl K«~°ºÅ =Å# L`«ÊuÎ Láêkè `«QÆæ‰õΩO_® ^èŒ~°Å∞ `«yæ`Õ _çãπW<£¿Ñ¶¡+¨<£ JO\Ï~°∞.
XHõ"≥·Ñ¨Ù ^èŒ~°Å∞ ÃÑ~°∞QÆ∞`«∂, =∞~À"≥·Ñ¨Ù L`«ÊuÎ `«ˆQæ u~ÀQÆ=∞# Ѩiã≤÷ux ™êìQ∑¿Ñ¶¡+¨<£ JO\Ï~°∞.
Pi÷Hõ =∂O^Œº HÍÖÏxfl x"åiOKÕO^Œ∞‰õΩ „ѨÉèí∞`«fiO L^ÕÌâ◊ѨÓ~°fiHõOQÍ ^èŒ~°Å∞ ÃÑOz`Õ ^•xx i¿Ñ¶¡+¨<£ JO\Ï~°∞. ™ê^è•~°} ^èŒ~°Å ™ê÷~ÚÖ’ x~°O`«~° ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÖË „^Œ"ÀºÅƒ}O.
5. "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ Ü≥ÚHõ¯ Ѩ~°Ñ¨u ã¨$+≤ì ™ê=∞~å÷ºxfl `«yæOKÕ JOâßÅ∞
a) HÍÅ =∞iÜ«Ú _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ b) ~°∞}ÏÅ∞
c) ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ =^ŒÌ QÆÅ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ∞ d) KÕuÖ’ #QÆ^Œ∞ (cash in hand)
CODES :
1) a =∞iÜ«Ú b 2) b =∞iÜ«Ú c 3) c =∞iÜ«Ú d 4) a =∞iÜ«Ú d
[. 3
q=~°} :
ÉϺO‰õΩÅ Ü≥ÚHõ¯ Ѩ~°Ñ¨u ã¨$+≤ì =ÚYºOQÍ #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ x+¨ÊuÎÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. ÉϺO‰õΩÅ∞ WKÕÛ ~°∞}ÏÅ∞, ÉϺO‰õΩÅ∞ ã‘fiHõiOKÕ _çáêl@¡ =Å# "å}˜[º ÉϺO‰õΩŠѨ~°Ñ¨u ™ê=∞~°÷ºO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. „Ѩ[Å∞ `«=∞ KÕuÖ’ #QÆ^Œ∞ LOK«∞HÀ=_»O =Å¡ ÉϺOH˜OQ∑ HÍ~°ºHõÖÏáêÅ∞ `«yæ Ѩ~°Ñ¨u ã¨$+≤ì `«QÆ∞æ#∞. ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ =^ŒÌ LOK«=Åã≤# #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ∞ ÃÑiˆQH˘nÌ, "å}˜[º ÉϺO‰õΩŠѨ~°Ñ¨u ã¨$+≤ì ™ê=∞~°÷ºO `«QÆ∞æ#∞.
6. WifiOQ∑ Ѷ≤+¨~ü „^Œ=º~åt ã≤^•úO`«O „ѨHÍ~°O "≥Ú`«ÎO „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Úx ã¨∂zOKÕk.
1) MV + M'V' 2) MV + MV' 3) MV = PT 4) MV+M'V' T
[. 1
q=~°} :
Ѷ≤+¨~ü ã≤^•úO`«OÖ’ Ѷ≤+¨~ü ã¨∂zOz# ã¨g∞Hõ~°}O MV = PT.
ÉϺO‰õΩ „^Œ"åºxfl ‰õÄ_® ÖˇHõ¯Ö’H˜ fã¨∞‰õΩO>Ë MV + M'V' = PT. D ã¨g∞Hõ~°}OÖ’ PT J<Õk „^Œ=º _ç=∂O_£#∞
`≥Å∞ѨQÍ, MV + M'V' J<Õk "≥Ú`«ÎO „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú#∞ `≥Å∞ѨÙ#∞.
D ã¨g∞Hõ~°}OÖ’ M ´ K«@ì|^Œú „^Œ=º~åt, M' ´ ÉϺO‰õΩ „^Œ=ºO, V = K«@ì|^Œú „^Œ=º „Ѩ™ê~°"ÕQÆO, V' ´ ÉϺO‰õΩ „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO.
„^Œ"åºxfl ^•x „Ѩ™ê~° "ÕQÆOKÕ ÃÇÏzÛ¿ãÎ "≥Ú`«ÎO „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú =K«∞Û#∞.
7. Incidence of Tax (Ѩ#∞fl ÉèÏ~°O) ^Õxx `≥Å∞Ê#∞.
1) Ѩ#∞fl™ê÷~Ú =∞iÜ«Ú ˆ~@∞ 2) Ѩ#∞fl Ü≥ÚHõ¯ „^Œ=º ÉèÏ~åxfl z=~°QÍ ÉèíiOK«∞@
3) Ѩ#∞flÅ =$kú 4) Ѩ#∞flÅ∞ =ã¨∂Å∞ KÕ¿ã q^è•#O
[. 2
q=~°} :
Ѩ~ÀHõΔ Ñ¨#∞flÅ q+¨Ü«∞OÖ’ Ѩ#∞fl `˘e „ѨÉèÏ=O XHõiÃÑ·#, JOu=∞ ÉèÏ~°O =∞~˘HõiÃÑ·# LO@∞Ok. „Ѩ`«ºHõΔ Ñ¨#∞flÅ q+¨Ü«∞OÖ’ Ѩ#∞fl `˘e „ѨÉèÏ=O, JOu=∞ ÉèÏ~°O XHõiÃÑ·<Õ LO@∞Ok. Ѩ#∞fl Ü≥ÚHõ¯ JOu=∞ ÉèÏ~åxfl ÉèíiOKÕ ã≤÷ux `≥ÖËÊ^Õ incidence of tax.
8. ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ, "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ HõO>Ë qaè#fl"≥∞ÿ#k. ZO^Œ∞Hõ#QÍ?
1) ™ê^è•~°}OQÍ ˆHO„^ŒÉϺO‰õΩ, „ѨÉèí∞`«fi Pnè#OÖ’#∞, "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ „ѨÉèí∞`«fi, „Ѩ~Ú"Õ\ò ~°OQÍÅÖ’ LO_»∞#∞ 2) ˆHO„^ŒÉϺO‰õΩ „ѨÉèí∞`«fi Pi÷Hõ q^è•<åÅ#∞ J=∞Å∞Ѩ~°∞Û@‰õΩ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ#∞ „ѨÉèÏq`«O KÕÜ«Ú#∞
3) ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ <À@¡ *ÏsÖ’ UHõ™êfi=∂ºkèHÍ~åxfl Hõey LO_»∞#∞ 4) ÃÑ·=xflÜ«Ú
[. 4
q=~°} :
"å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ „ѨÉèí∞`«fi ÖË^• „Ѩ~Ú"Õ\ò ~°OQÆOÖ’ LO_»=K«∞Û. HÍh ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ „ѨÉèí∞`«fi ~°OQÆOÖ’ =∂„`«"Õ∞ LO@∞Ok.
„ѨÉèí∞`«fi „^Œ=º q^è•<åxfl ~°∂á⁄OkOKÕk ˆHO„^Œ ÉϺOˆH. P q^è•<åxH˜ J#∞QÆ∞}OQÍ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ ѨxKÕÜ«∂e. HõÔ~hû <À@¡#∞ *ÏsKÕ¿ã QÆ∞`åÎkèѨ`«ºO ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩˆH LO@∞Ok. "å}˜[º ÉϺO‰õΩʼnõΩ =Ú„kOKÕ JkèHÍ~°O ÖË^Œ∞. "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ ÖÏÉèí„¿Ñ~°}`À ѨxKÕ™êÎ~Ú. ˆHO„^ŒÉϺO‰õΩ ÖÏÉèí„¿Ñ~°}`À ѨxKÕÜ«∞^Œ∞. D JOâßÅ ^Œ$ëêìº
9. i[~°∞fi ÉϺOH± PѶπ WO_çÜ«∂ Ü≥ÚHõ¯ "≥Ú^Œ\˜ ÉèÏ~°fÜ«∞ QÆ=~°fl~ü? 1) "≥·.q.Ô~_ç¤ 2) ^Œ∞=Ófii ã¨∞Éσ~å=Ù 3) JÉòû ÉÏÔ~fl J~°¯Öò ã≤‡`ü 4) ã≤._ç.^Õâò=ÚMò [. 4 q=~°} : „Ѩã¨∞Î`« RBI QÆ=~°fl~ü _ç. ã¨∞Éσ~å=Ù _ç. ã¨∞Éσ~å=Ù‰õΩ =ÚO^Œ∞ RBI ‰õΩ QÆ=~°fl~ü "≥·.q. Ô~_ç¤ RBI Ü≥ÚHõ¯ "≥Ú^Œ\˜ QÆ=~°fl~ü JÉòû ÉÏÔ~fl J~°¯Öò ã≤‡`ü RBI Ü≥ÚHõ¯ "≥Ú^Œ\˜ ÉèÏ~°fÜ«∞ QÆ=~°fl~ü ã≤._ç.^Õâò=ÚMò
10. „H˜Ok "åxÖ’ ÉèÏ~°fÜ«∞ i[~üfiÉϺOH± qkè HÍxk Uk?
1) q^Õj =∂~°HõѨ٠xÅfiÅ#∞ ã¨O~°H˜ΔOK«∞@ 2) HõÔ~hû <À@∞¡ *Ïs KÕÜ«Ú@
3) „ѨÉèí∞`åfixH˜, ÉϺO‰õΩʼnõΩ ÉϺO‰õΩQÍ =º=ǨÏiOK«∞@ 4) „Ѩ[Å #∞O_ç _çáêl@∞¡ ã‘fiHõiOK«∞@
[. 4
q=~°} :
HõÔ~hû <À@∞¡ *ÏsKÕÜ«Ú@, ÉϺO‰õΩʼnõΩ, „ѨÉèí∞`åfixH˜ ÉϺO‰õΩQÍ =º=ǨÏiOK«∞@, ÉϺO‰õΩʼnõΩ JOu=∞ ~°∞}^•`«QÍ =º=ǨÏiOK«∞@, Ѩ~°Ñ¨u xÜ«∞O„uOK«∞@, q^Õj =∂~°HõѨ٠xÅfiÅ#∞ ã¨O~°H˜ΔOK«∞@ J<Õq ˆHO„^ŒÉϺO‰õΩ q^èŒ∞Å∞. „Ѩ[Å #∞O_ç _çáêl@∞¡ ã‘fiHõiOK«∞@ ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ qkè HÍ^Œ∞. _çáêl@¡ ã‘fiHõ~°} J<Õk "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ qkè.
11. ÉϺO‰õΩ ˆ~@∞ J#QÍ
1) "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞, JkèHõ Ѩ~°Ñ¨u ™ê÷~Ú QÆÅ qxÜ≥∂QÆ^•~°∞ʼnõΩ WKÕÛ ~°∞}ÏÅÃÑ· =_ô¤ 2) ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ „ѨÉèí∞`«fi Ãã‰õĺi\©Å#∞, "å}˜[º ÉϺO‰õΩʼnõΩ J=Ú‡@
3) ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ "å}˜[º ÉϺO‰õΩʼnõΩ WKÕÛ ~°∞}ÏÅÃÑ· qkèOKÕ =_ô¤ ˆ~@∞ 4) ÃÑ·"Õg HÍ=Ù
[. 3
q=~°} :
Z‰õΩ¯= Ѩ~°Ñ¨u ˆ~\˜OQ∑ Hõey# qxÜ≥∂QÆ^•~°¡‰õΩ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ WKÕÛ ~°∞}ÏÅÃÑ· qkèOKÕ =_ô¤ ˆ~@∞#∞ P.L.R. (Prime Lending Rate) JO^Œ∞~°∞.
ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩ „ѨÉèí∞`«fi Ãã‰õĺi\©Å#∞ =∂Ô~¯\òÖ’ J=∞‡_®xfl, H˘#_®xfl |Ç≤Ï~°OQÆ =∂Ô~¯\ò K«~°ºÅ∞ JO^Œ∞~°∞. "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ J~°›`« Hõey# Ãã‰õĺi\©Å#∞ RBI =^ŒÌ LOz ~°∞}ÏÅ#∞ ã‘fiHõiOKÕ@ѨÙÊ_»∞ RBI P ~°∞}ÏÅÃÑ·
qkèOKÕ =_ô¤ ˆ~@∞#∞ ÉϺO‰õΩ ˆ~@∞ JO\Ï~°∞.
12. ÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’ 13= Pi÷Hõ ã¨OѶ¨∞O J^茺‰õΔΩ_»∞QÍ xÜ«∞q∞OK«|_ç#"å~°∞?
1) ÔH.ã≤.xÜ≥∂y 2) ã≤.~°OQÆ~å[<£ 3) Z.ZO.Y∞„™È 4) q[Üü∞ ZÖò.ˆHů~ü
[. 4
q=~°} :
ã≤.~°OQÆ~å[<£ 12= Pi÷Hõ ã¨OѶ¨∞O J^茺‰õΔΩ_»∞ Z.ZO.Y∞„™È 11= Pi÷Hõ ã¨OѶ¨∞O J^茺‰õΔΩÅ∞
q[Üü∞ ZÖò.ˆHů~ü 13= Pi÷Hõ ã¨OѶ¨∞O J^茺‰õΔΩ_»∞. 2010–2015 HÍÖÏxH˜ ã¨O|OkèOz Ѩ#∞fl ~å|_çx ˆHO„^Œ ~å„ëêìÅ =∞^茺 ѨOÑ≤}© KÕ¿ãO^Œ∞‰õΩ W`«#∞ ã¨∂K«#Å∞ KÕÜ«Ú#∞.
13. ÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’ ¿ã"åѨ#∞fl „Ѩ"Õâ◊ÃÑ@ì|_ç# ã¨O=`«û~°O?
1) 1994–95 2) 1996–97 3) 2000–01 4) 1986–87
[. 1
q=~°} :
¿ã"å Ѩ#∞fl#∞ 1994–95 ã¨O=`«û~°OÖ’ „Ѩ"Õâ◊ÃÑ@ì_»O [iyOk. 1994–95Ö’ ~°∂.407 HÀ@¡ P^•Ü«∞O =zÛOk. 2006–07 ã¨O=`«û~åxH˜ ~°∂.37,597 HÀ@∞¡ P^•Ü«∞O =ã¨∂Å∞ J~ÚOk. 2008–09 |_≥˚\òÖ’ =∞~À 4 ¿ã=Å#∞ Ѩ#∞fl ѨikèÖ’H˜ fã¨∞H˘zÛi.
MAT (Minimum Alternate Tax) #∞ 1996–97Ö’ „Ѩ"Õâ◊ÃÑ>ˇì#∞.
CENVAT #∞ 2000–01Ö’ „Ѩ"Õâ◊ÃÑ>ˇì#∞.
MODVAT #∞ 1986–87Ö’ |_≥˚\òÖ’ „Ѩ"Õâ◊ÃÑ>ˇì#∞.
14. ˆHů~ü Hõq∞\© ^ÕxH˜ ã¨O|OkèOz#k?
1) „Ѩ`«ºHõΔ Ñ¨#∞flÅ∞ 2) Ѩ~ÀHõΔ Ñ¨#∞flÅ∞
3) „Ѩ`«ºHõΔ =∞iÜ«Ú Ñ¨~ÀHõΔ Ñ¨#∞flÅ∞ 4) ZQÆ∞=∞u =∞iÜ«Ú kQÆ∞=∞u ã¨∞OHÍÅ∞
[. 3
q=~°} :
Ѩ#∞fl ã¨O㨯~°}ÅÃÑ· ˆHů~ü Hõq∞\© `«# `«∞k x"ÕkHõ#∞ 2007Ö’ ã¨=∞iÊOzOk. Wk „Ѩ`«ºHõΔ, Ѩ~ÀHõΔ Ñ¨#∞flÅÃÑ· ã≤á¶ê~°∞ûÅ∞ KÕã≤Ok. "Õ`«# L^ÀºQÆ∞ʼnõΩ Standard deduction#∞ `˘ÅyOKåÅx, P^•Ü«∞Ѩ٠Ѩ#∞fl =º=ã¨÷Ö’
Ô~O_Õ ™ê¡ÉòÅ∞ LO_®Åx, MAT #∞ ZuÎ"ÕÜ«∂Åx, ^Õâ◊=∞O`å Tax information Network U~åÊ@∞ KÕÜ«∂Åx
ã¨∂zOK≥#∞.
15. *Ïa`å 1Ö’x JOâßÅ#∞, *Ïa`å 2 Ö’x JOâßÅ`À [`« KÕÜ«∞O_ç.
*Ïa`å 1 *Ïa`å 2
a) HÀâ◊ Ö’@∞ I) Ô~"≥#∂º ~å|_»∞Å∞ – Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O
b) Ô~"≥#∂º Ö’@∞ II) Ô~"≥#∂º ~å|_»∞Å∞ { (~°∞}ÏÅ =ã¨∂Å∞ =∞iÜ«Ú W`«~° ~å|_»∞Å∞) – "≥Ú`«ÎO =ºÜ«∞O c) |_≥˚@s Ö’@∞ III) =¸Å^èŒ# ~å|_»∞Å∞ – =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O
d) =¸Å^èŒ# Ö’@∞ IV) "≥Ú`«ÎO ~å|_»∞Å∞ – "≥Ú`«ÎO =ºÜ«∞O CODES :
1) a-I, b-II, c-IV, d-III 2) a-II, b-I, c-IV, d-III 3) a-II, b-I, c-III, d-IV 4) a-I, b-II, c-III, d-IV
q=~°} :
Ô~"≥#∂º Ö’@∞ : Ô~"≥#∂º ~å|_ç – Ô~"≥#∂º =ºÜ«∞O =¸Å^èŒ# Ö’@∞ : =¸Å^èŒ# ~å|_ç – =¸Å^èŒ# =ºÜ«∞O
|_≥˚@s Ö’@∞ : „ѨÉèí∞`«fiO "≥Ú`«ÎO ~å|_»∞Å∞ – „ѨÉèí∞`«fiO "≥Ú`«ÎO =ºÜ«∞O
HÀâ◊ Ö’@∞ : Ô~"≥#∂º ~å|_»∞Å∞ { (~°∞}ÏÅ =ã¨∂Å∞{ÃÑ@∞ì|_»∞Å LѨã¨OǨÏ~°}) – "≥Ú`«ÎO =ºÜ«∞O
16. „Ѩã¨∞Î`«O ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`åfixH˜ J`«ºkèHõ ~å|_ç =KÕÛ Ñ¨#∞fl =¸ÅO Uk?
1) HÍ~Àʈ~\ò Ѩ#∞fl 2) ˆHO„^Œ ZÔH· û*ò ã¨∞OHõO 3) P^•Ü«∞Ѩ٠Ѩ#∞fl 4) Hõã¨ì"£∞û ã¨∞OHÍÅ∞
[. 1
q=~°} :
2005–06 ã¨O=`«û~°O =~°‰õΩ ˆHO„^Œ „ѨÉèí∞`åfixH˜ J`«ºkèHõ P^•Ü«∞O ˆHO„^Œ ZÔH· û*ò ã¨∞OHÍÅ #∞Oz =KÕÛk. 2006–07 #∞Oz J`«ºkèHõ Ѩ#∞fl ~å|_ç HÍ~Àʈ~\ò Ѩ#∞fl #∞Oz ÅÉèíº=∞=Ù`«∞Ok.
J`«ºkèHõOQÍ Ñ¨#∞flÅ ~å|_ç 2008–09 (P) ã¨O=`«û~°OÖ’
1) HÍ~Àʈ~\ò Ѩ#∞fl (35.1%), 2) P^•Ü«∞Ѩ٠Ѩ#∞fl (20.3%)Å #∞O_ç Åaèã¨∞Î#flk. 3) ZÔH· û*ò ã¨∞OHõO (17.8%), 4) Hõã¨ì"£∞û ã¨∞OHÍÅ∞ (16.4%),
17. 2011–12 "Õ∞Ö’ „ѨHõ\˜Oz# „^Œ=º q^è•#O#‰õΩ ã¨O|OkèOz ã¨Ô~·# JOâ◊O Uk?
1. CRRx =∂~°ÛÖË^Œ∞.
2. Ô~áÈ, i=~üû Ô~áÈ Ô~@¡#∞ 0.50% ÃÑOK≥#∞ (Wq =~°ã¨QÍ 7.25% 6.25%H˜ K≥Ô~#∞.) 3. ÉϺO‰õΩˆ~@∞Ö’ ZÖÏO\˜ =∂~°∞Ê KÕÜ«∞ÖË^Œ∞ (6% LOk).
4. ÃÑ·=xflÜ«¸ ã¨Ô~·#"Õ.
[. 4
q=~°} :
2011–12 „^Œ=º q^è•<åxfl RBI QÆ=~°fl~ü ^Œ∞=Ófii ã¨∞Éσ~å=Ù „ѨHõ\˜OK≥#∞. QÆ`«OÖ’ L#fl ÉϺO‰õΩ ˆ~@∞, CRR
6%, =∂~°ÛÖË^Œ∞. Ô~áÈ, i=~üû Ô~áÈÅ#∞ 0.50 âß`«O ÃÑOK«∞@KÕ Jq =~°ã¨QÍ 7.25%, 6.25%H˜ KÕ~å~Ú.
18. =∞#^Õâ◊OÖ’ „^Œ"ÀºÅƒ}Ïxfl ÖˇH˜¯OK«_®xH˜ LѨÜ≥∂yOKÕ \’‰õΩ ^èŒ~°Å ã¨∂pÖ’ JkèHõ ÉèÏ~°O U JOâßxH˜ W=fi|_çOk?
1) „áê^äŒq∞Hõ =ã¨∞Î=ÙÅ∞ 2) WO^èŒ#O, q^Œ∞º`ü, HÍOu, Å∂º„aˆHO\òÅ∞ 3) L`«ÊuÎ KÕã≤# =ã¨∞Î=ÙÅ∞ 4) JxflO\˜H© ã¨=∂# ÉèÏ~°O W=fi|_»∞#∞
[. 3
q=~°} :
™ê^è•~°}OQÍ =∞#^Õâ◊OÖ’ „^Œ"ÀºÅƒ}Ïxfl H˘eKÕO^Œ∞‰õΩ WPI – \’‰õΩ ^èŒ~°Å ã¨∂px LѨÜ≥∂y™êÎ~°∞. WPI Ö’
3 ~°HÍÅ =ã¨∞Î=ÙÅ#∞ QÆ}˜™êÎ~°∞.
1. „áê^äŒq∞Hõ =ã¨∞Î=ÙÅ∞ (22.03% ÉèÏ~°O W=fi|_»∞#∞). L^•: PǨ~°, PǨˆ~`«~° =ã¨∞Î=ÙÅ∞, Yx*ÏÅ∞
2. WO^èŒ#O, q^Œ∞º`ü, HÍOu, Å∂º„aˆHO\òÅ∞ (14.23% ÉèÏ~°O W=fi|_»∞#∞). L^•: ÉÁQÆ∞æ, Yx[ #∂<≥Å∞, q^Œ∞º`ü 3. L`«ÊuÎ KÕã≤# =ã¨∞Î=ÙÅ∞ (63.75% ÉèÏ~°O W=fi|_»∞#∞). L^•: =„™êÎÅ∞, á⁄Q͉õΩ L`«Ê`«∞ÎÅ∞, Ü«∞O„`åÅ∞
„^Œ=ºO – ÉèÏ=#Å∞
=ã¨∞Î =∂iÊ_ç Ѩ^Œúu :
=ã¨∞Î=Ù#∞ WzÛ ^•xH˜ |^Œ∞Å∞QÍ HÍ=Åã≤# =∞~˘Hõ =ã¨∞Î=Ù#∞ á⁄O^Œ_®xfl =ã¨∞Î =∂iÊ_ç Ѩ^Œúu ÖË^• =ã¨∞Î
qx=∞Ü«∞ Ѩ^Œúu (Barter System) JO^Œ∞~°∞.
=∂#=Ùx HÀÔ~¯Å∞ Ѩiq∞`«OQÍ LO_»∞@ =Å# Pi÷Hõ HÍ~°ºHõÖÏáêÅ∞ Ѩiq∞`«OQÍ LO_»∞@KÕ D Ѩ^Œúu ™ê^茺"≥∞ÿOk.
=ã¨∞Î=∂iÊ_ç Ѩ^ŒúuÖ’ qx=∞Ü«∞ =∂^Œº=∞O LO_»^Œ∞.
=ã¨∞Î =∂iÊ_ç Ѩ^ŒúuÖ’ Ö’áêÅ∞ :
W^ŒÌ~°∞ =º‰õΩÎÅ =∞^茺 HÀÔ~¯Å∞ ã¨=∞#fiÜ«∞O ÖËHõáÈ=_»O, HÍÅ ã¨=∞#fiÜ«∞O ÖËHõáÈ=_»O,
qÅ∞=Å#∞ H˘eKÕ H˘Å=∂#O ÖËHõáÈ=_»O, =ã¨∞Î=Ù qÉèílOK«_®xH˜ gÅ∞ ÖËHõáÈ=_»O, ã¨OѨ^Œ#∞ xÅfi KÕÜ«∞ gÅ∞ ÖËHõáÈ=_»O, "å~Ú^• K≥e¡OѨÙʼnõΩ gÅ∞QÍ ÖˉõΩO_»∞@.
„^Œ=ºO – x~°fiK«#O :
Money J<ÕѨ^ŒO ÖÏ\˜<£ Ѩ^ŒO '=∂<≥\Ï— #∞Oz ѨÙ\˜ìOk (~À=∞<£ ^Õ=`« =∂<≥\Ï PÅÜ«∞OÖ’ <å}ˇÅ∞
=Ú„kOK«∞@ =Å¡).
''Ju =ÚYº"≥∞ÿ# =∂#= HõÅÊ#ÅÖ’ „^Œ=ºO XHõ\˜. „Ѩu âßGOÖ’ =ÚYº"≥∞ÿ# HõÅÊ# XHõ\˜ LO@∞Ok. Jk
Ü«∞O„`« âßGOÖ’ K«„HõO,K«„HõO,K«„HõO, q*Ï˝# âßGOÖ’ xѨÙÊ,K«„HõO,K«„HõO, xѨÙÊ,xѨÙÊ,xѨÙÊ, ~å[huâßGOÖ’ F@∞,xѨÙÊ, F@∞,F@∞,F@∞, J~°÷âßGOÖ’ „^Œ=ºOF@∞, „^Œ=ºO„^Œ=ºO„^Œ=ºO„^Œ=ºO—— Jx „^Œ=ºOÃÑ· „H“^äŒ~ü
„H“^äŒ~ü „H“^äŒ~ü
„H“^äŒ~ü „H“^äŒ~ü "åºMϺxOK≥#∞.
''U^≥·`Õ „^Œ=ºOQÍ Ñ¨xKÕã¨∞ÎO^À J^Õ „^Œ=ºO—— (Money is what money does) - "åHõ~ü. ''ã¨~åfiOwHÍ~°O á⁄Ok# =ã¨∞Î"Õ „^Œ=ºO—— – ÃãeQ∑=∞<£
''qx=∞Ü«∞ ™ê^èŒ#OQÍ ã¨~åfiOwHÍ~°O á⁄Ok, qÅ∞=Å H˘Å=∂#OQÍ LѨÜ≥∂QÆѨ_Õ^Õ „^Œ=ºO—— – „H“^äŒ~ü. ''„^Œ=ºO `å`å¯eHõ H˘#∞QÀÅ∞ â◊H˜Î xÅÜ«∞O—— – (Temporary abode of Purchasing) q∞Åì<£ „Ñ‘_»=∞<£.
„^Œ=º „Hõ=∞ Ѩi}Ï=∞O :
=ã¨∞Î „^Œ=ºO : „áê~°OÉèíOÖ’ =ã¨∞Î=ÙÅ<Õ „^Œ=ºOQÍ LѨÜ≥∂yOKÕ"å~°∞. L^• : L`«Î~° J"≥∞iHÍÖ’ á⁄Q͉õΩ,
P„Ѷ≤HÍÖ’ ^ŒO`«O.
~åy "≥Ú^ŒÅQÆ∞#q. „áê~°OÉèíOÖ’ ֒Ǩxfl =Ú^ŒÌÅ∞QÍ#∞, Hõ_ô¤Å∞QÍ#∞ LѨÜ≥∂yOK≥#∞. `«~°∞"å`« HÍÅOÖ’ ֒ǨÅ`À <å}ËÅ∞ `«Ü«∂~°∞KÕã≤i.
700 BC Ö’ e_çÜ«∂ (Lydia) „áêO`«OÖ’ "≥Ú^Œ\˜ <å}ËÅ#∞ *ÏsKÕÜ«∞_»O [iyOk.
HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO : |OQÍ~°∞, "≥O_ç, ֒ǨÅ#∞ P^è•~°OQÍ KÕã¨∞‰õΩx ˆHO„^Œ ÉÏO‰õΩ <À@¡#∞ *ÏsKÕÜ«∞_»O
[iyOk. "≥Ú^Œ@Ö’ *ÏsKÕã≤# „^Œ"åºxH˜ #∂\˜H˜ #∂~°∞ âß`«O Ö’Ç¨Ï xÅfiÅ∞ LO_Õq. `«~°∞"å`« HÍÅOÖ’ |OQÍ~°OÖ’H˜ =∂~°∞Û‰õΩ<Õ gÅ∞ ÖˉõΩO_® „^Œ"åºxfl *Ïs KÕã¨∞Î<åfl~°∞.
Ѩ~°Ñ¨u „^Œ=ºO : |OQÍ~åxfl xÅ=QÍ LOK«∞‰õΩx HõÔ~hûx *ÏsKÕã≤# q^èŒOQÍ<Õ, HõÔ~hûx xÅ=QÍ ^•z Ѩ~°Ñ¨u
„^Œ"åºxfl ÖË^• ÉÏO‰õΩ „^Œ"åºxfl ã¨$+≤ìOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok.
ã¨g∞Ѩ „^Œ=ºO : ǨïO_ôÅ∞, „>ˇ[s aÅ∞¡Å∞, ÉÏO_»∞Å∞ "≥Ú^ŒÅQÆ∞ "å\˜H˜ ‰õÄ_® „^Œ=º`«fiO LO_»∞@ =Å#
„^Œ=ºOQÍ LѨÜ≥∂yOK«_»O [~°∞QÆ∞`«∞Ok. g\˜H˜ „^Œ"åºxH˜ LO_Õ ÅHõΔ}ÏÅ∞ LO_»∞@ =Å# ã¨g∞Ѩ „^Œ=ºO JO\Ï~°∞.
„^Œ=ºO – ~°HÍÅ∞ :
I. „^Œ=º =Ú„^Œ}Ö’ qxÜ≥∂yOKÕ =ã¨∞Î=Ù#∞ |\˜ì „^Œ"åºxfl (A) Ö’Ç¨Ï „^Œ=ºO, (B) HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO Jx Ô~O_»∞
~°HÍÅ∞QÍ =sæHõiOK«=K«∞Û.
A) Ö’Ç¨Ï „^Œ=ºO :
֒Ǩxfl „^Œ=ºOQÍ LѨÜ≥∂y¿ãÎ ^•xx Ö’Ç¨Ï „^Œ=ºO JO^Œ∞~°∞. Wk =¸_»∞ ~°HÍÅ∞. (1) ѨÓiÎ „Ѩ=∂}O Hõey# <å}ËÅ∞ (Full body or standard money); (2) `«‰õΩ¯= „Ѩ=∂}O Hõey# <å}ËÅ∞ (Token Money); (3)
„áêux^茺Ѩ٠„^Œ=ºO (Representative Money)
ѨÓiÎ „Ѩ=∂} „^Œ=ºO :
„^Œ=ºO `«Ü«∂sH˜ LѨÜ≥∂yOKÕ Ö’Ç¨ÏO JO`«~°æ`« qÅ∞=, |Ç≤Ï~°æ`« qÅ∞= ã¨=∂#OQÍ LO>Ë JÖÏO\˜ „^Œ"åºxfl ѨÓiÎ „Ѩ=∂} „^Œ=ºO (Full Body Money or Standard Money) JO\Ï~°∞. L^• : 1835–93 =∞^茺 =∞#^Õâ◊OÖ’
ѨÓiÎ „Ѩ=∂}O Hõey# "≥O_ç <å}ËÅ∞ K≥ÖÏ=∞}˜Ö’ L<åfl~Ú.
`«‰õΩ¯= „Ѩ=∂} „^Œ=ºO (Token Money) :
<å}ËÅ∞ =ÚY qÅ∞= (|Ç≤Ï~°æ`« qÅ∞=), <å}ˇO Ü≥ÚHõ¯ JO`«~°æ`« qÅ∞= HõO>Ë Z‰õΩ¯=QÍ LO>Ë ^•xx \’ÔH<£ =∞h JO^Œ∞~°∞.
„áêux^茺Ѩ٠„^Œ=ºO (Representative Money) :
`«‰õΩ¯= qÅ∞= L#fl ֒Ǩxfl ÖË^• HÍy`åxfl „^Œ=ºOQÍ =Ú„kOz "å_ç`Õ JÖÏO\˜ „^Œ"åºxfl „áêux^茺Ѩ٠„^Œ=ºO JO\Ï~°∞. „^Œ=ºO *ÏsKÕ¿ã JkèHÍ~°∞Å ^ŒQÆæ~° K«ÖÏ=∞}˜Ö’ L#fl „^Œ"åºxH˜ ã¨=∂#OQÍ |OQÍ~°O, "≥O_ç xÅfiÅ∞ LO\Ï~Ú.
B)
HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO :
„^Œ"åºxfl `«Ü«∂~°∞ KÕÜ«∞_®xH˜ HÍy`åxfl LѨÜ≥∂y¿ãÎ ^•xx HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. K≥·<åÖ’ "≥Ú^Œ\˜™êiQÍ HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ"åºxfl „Ѩ"Õâ◊ÃÑ>ˇì#∞. HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ"åºxfl „H˜Ok q^èŒOQÍ qÉèílOK«=K«∞Û.
1) „áêux^茺 HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO : #∂\˜H˜ #∂~°∞ âß`«O ֒Ǩxfl xÅ=QÍ LOz „^Œ"åºxfl *ÏsKÕ¿ãÎ JÖÏO\˜
„^Œ"åºxfl „áêux^茺 HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. L^• : =∞#^Õâ◊OÖ’ *ÏsKÕã≤# |OQÍ~°O, |∞eÜ«∞<£ ã¨iìѶ≤ˆH\òÅ∞.
2) Ѩi=~°ÎhÜ«∞ HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO (Convertible Paper Money) : *Ïs KÕã≤# HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ"åºxfl
|OQÍ~°O ÖË^• "≥O_çÖ’H˜ =∂~°∞ÛHÀ=_®xH˜ gÅ∞O>Ë P „^Œ"åºxfl Ѩi=~°ÎhÜ«∞"≥∞ÿ# HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. L^• : 19= â◊`å|úOÖ’ "å_»∞HõÖ’ L#fl ã¨fi~°‚ „Ѩ=∂}OÖ’ D ™œHõ~°ºO LO_Õk.
3) JѨi=~°ÎhÜ«∞ HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO (Inconvertible Paper Money) : *Ïs KÕã≤# HÍy`«Ñ¨Ù <À@∞¡
|OQÍ~°O ÖË^• "≥O_ç ֒ǨÅÖ’H˜ =∂~°∞Û‰õΩ<Õ gÅ∞ÖËHõáÈ`Õ JÖÏO\˜ „^Œ"åºxfl JѨi=~°ÎhÜ«∞ HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO JO\Ï~°∞.
I I . P"≥∂^ŒÜ≥∂Qƺ`«#∞ |\˜ì „^Œ=ºO Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞.
Z) K«@ì|^Œú „^Œ=ºO, a) K«@ì|^ŒúO HÍx „^Œ=ºO
Z)
K«@ì|^Œú „^Œ=ºO
(Legal Tender Money) :„^Œ=º JkèHÍ~°∞Å∞ (RBI) *ÏsKÕã≤# „^Œ"åºxfl K«@ì|^Œú"≥∞ÿ# „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. nxH˜ K«@ìO ܡÚHõ¯ ã¨=∞‡u
LO@∞Ok. K«@ì|^Œú"≥∞ÿ# „^Œ=ºO Ô~O_»∞ ~°HÍÅ∞.
1) JѨiq∞`« K«@ì|^Œú „^Œ=ºO ó "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ x~°fiǨÏ}‰õΩ, |∞∞}ÏŠѨiëê¯~åxH˜ ZO`« Ѩi=∂}OÖ’
J~Ú<å `«Ñ¨Êxã¨iQÍ P"≥∂kOK«=Åã≤# „^Œ"åºxfl JѨiq∞`« K«@ì|^Œú „^Œ=ºO JO\Ï~°∞.
L^• ó =∞#^Õâ◊OÖ’ 50 ÃÑ·ã¨Å‰õΩ q∞Oz L#fl <å}ËÅ∞, ~°∂áê~Ú #∞Oz 1000 =~°‰õΩ QÆÅ <À@∞¡.
2) Ѩiq∞`« K«@ì|^Œú „^Œ=ºO ó „^Œ"åºxfl H˘O`« Ѩiq∞uH˜ Ö’|_ç =∂„`«"Õ∞ P"≥∂kOKÕ „^Œ"åºxfl Ѩiq∞`« K«@ì|^Œú
„^Œ=ºO JO\Ï~°∞.
L^• ó 5, 10, 20, 25 ÃÑ·ã¨Å <å}ËÅ∞. g\˜x 25 ~°∂áêÜ«∞Å =~°‰õΩ =∂„`«"Õ∞ P"≥∂k™êÎ~°∞.
a)
K«@ì|^ŒúO HÍx „^Œ=ºO (SzÛùHõ „^Œ=ºO) ó
K«@ìO „Ѩ"Õ∞Ü«∞O ÖˉõΩO_® Wëêìxfl |\˜ì H˘xflO\˜x „^Œ=ºOQÍ JOwHõiOK«=K«∞Û. nx<Õ SzÛùHõ „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. L^• ó ÉϺO‰õΩÅ∞ WKÕÛ K≥‰õΩ¯Å∞, „_®Ñ¶πìÅ∞
III. „^Œ=º`«fiO P^è•~°OQÍ „^Œ"åºxfl (Z) ™ê=∂#º „^Œ=ºO, (a) ã¨g∞Ѩ „^Œ=ºO Jx qÉèílOK«=K«∞Û. Z) ™ê=∂#º „^Œ=ºO (Ordinary Money) :
„Ѩ[Å =^ŒÌ QÆÅ <å}ËÅ∞, HõÔ~hû <À@∞¡, ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ _ç=∂O_£ _çáêl@¡#∞ ™ê=∂#º „^Œ=ºO ÖË^• ã¨O‰õΩz`«
a) ã¨g∞Ѩ „^Œ=ºO (Near Money) :
™ê=∂#º „^Œ=ºO`À áÈeÛ#ѨC_»∞ `«‰õΩ¯= „^Œ=º`«fiO Hõey LO@∞Ok. J=ã¨~°"≥∞ÿ#ѨC_»∞ g\˜x `«‰õΩ¯= Y~°∞Û`À
„^Œ=ºOQÍ =∂~°∞ÛH˘#QÆÅ=Ú. JO^Œ∞KÕ g\˜x ã¨g∞Ѩ „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. L^• ó *ÏfÜ«∞ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@∞¡, ÉÏO_»∞¡, _çɡOK«~°∞¡, „>ˇ[s aÅ∞¡Å∞, „áêOã¨s <À@∞¡ "≥Ú^ŒÅQÆ∞#q.
W`«~° ~°HÍÅ „^Œ=ºO ó
1. P=~å˚ „^Œ=ºO (Account Money) : [=∂ Y~°∞ÛÅ ÖˇHõ¯Å#∞ U „^Œ=º Ü«¸x\ò ~°∂ѨOÖ’ ~å™êÎ~À P „^Œ"åºxfl
P=~å˚ „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. L^•ó ÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’ ~°∂áê~Ú, „a\<£Ö’ áœO_»∞.
2. =º=ǨiHõ „^Œ=ºO (Actual Money) : Pi÷Hõ =º=ã¨÷Ö’ "åã¨Î=OQÍ K«ÖÏ=∞}˜Ö’ L#fl „^Œ"åºxfl =º=ǨiHõ
„^Œ=ºO JO\Ï~°∞. Jxfl ~°HÍÅ =º=Ǩ~åÅ∞ nx`À<Õ [~°∞QÆ∞#∞.
3. qâßfiâßG`« „^Œ=ºO (Fiduciary Money) : =º=ã¨÷ÃÑ· QÍx, „ѨÉèí∞`«fiOÃÑ·QÍx, ˆHO„^Œ ÉϺO‰õΩÃÑ· QÍx, qâßfi™êxfl
P^è•~°OQÍ KÕã¨∞‰õΩx „^Œ"åºxfl =Ú„kOz`Õ JÖÏO\˜ „^Œ"åºxfl qâßfiâߢã≤Î`« „^Œ=ºO JO\Ï~°∞. =∞#^Õâ◊OÖ’ „^Œ=ºO#∞ Hõh㨠xÅfiÅ∞ P^è•~°OQÍ KÕã¨∞‰õΩx qâßfiâߢã≤Î`« Ѩ^ŒúuÖ’ =Ú„kã¨∞Î<åfl~°∞.
Ѩ~°Ñ¨u „^Œ=ºO ó nxx ÉÏO‰õΩ „^Œ=ºO Jx ‰õÄ_® JO\Ï~°∞. L^• ó ÉÏO‰õΩÅ∞ *ÏsKÕ¿ã K≥‰õΩ¯Å∞, „_®Ñ¶πìÅ∞, qx=∞Ü«∞
aÅ∞¡Å∞.
Fiat Money : „ѨÉèí∞`«fi JkèHÍ~°O =Å# HÍy`«Ñ¨Ù „^Œ=ºO K«ÖÏ=∞}˜Ö’ LO>Ë ^•xx Fiat Money JO\Ï~°∞. J`«º=ã¨~°
Ѩiã≤÷`«∞Ö’¡ „ѨÉèí∞`«fiO nxx *ÏsKÕã¨∞ÎOk. D „^Œ"åºxH˜ "≥#∞Hõ i[~°∞fiÅ∞ LO_»=Ù. =∞# ^Õâ◊OÖ’ „^Œ=ºO Fiat Money ÜÕ∞.
„^Œ=ºO-q^èŒ∞Å∞ ó
„^Œ=ºO q^èŒ∞Å#∞ Z) „áê^äŒq∞Hõ q^èŒ∞Å∞, a) Q“} q^èŒ∞Å∞QÍ qÉèílOK«=K«∞Û.
„áê^äŒq∞Hõ q^èŒ∞Å∞ ó
1) qx=∞Ü«∞ =∂^Œº=∞O (Medium of Exchange) ó „^Œ=ºO =ã¨∞Î=ÙH˜, =ã¨∞Î=ÙH˜ =∞^茺 =∞^茺=iÎQÍ J=∞‡HÍÅ∞,
H˘#∞QÀÅ∞ KÕÜ«Ú@Ö’ LѨÜ≥∂QÆѨ_»∞#∞.
2) qÅ∞=Å H˘Å=∂#O (Measure of Value) ó Jxfl ~°HÍÅ =ã¨∞Î ¿ã=Å#∞ „^Œ=ºO`À H˘Å∞™êÎ~°∞.
Q“} q^èŒ∞Å∞ (kfifÜ«∞„âı}˜ q^èŒ∞Å∞) ó
1) qÅ∞=Å xkè ó H©#∞û D qkèH˜ JkèHõ „áê^è•#º`«#∞ WK≥Û#∞. ã¨OѨ^Œ#∞ „Ѩã¨∞Î`« LѨÜ≥∂QÍxˆH H͉õΩO_®
Éèíq+¨º`ü‰õΩ LѨÜ≥∂QÆѨ_Õ@@∞ì xÅfi KÕã¨∞‰õΩ<ÕO^Œ∞‰õΩ „^Œ=ºO LѨÜ≥∂QÆѨ_»∞#∞.
2) "å~Ú^• K≥e¡OѨÙÅ „Ѩ=∂}O ó "åºáê~° =º=Ǩ~åÅ∞ J~°∞=٠Ѩ^ŒúuÖ’ ‰õÄ_® x~°fiiÎOK«_®xH˜ „^Œ=ºO
ÃÑ· <åÅ∞QÆ∞ q^èŒ∞Å#∞ ã¨OH˜ΔѨÎOQÍ WÖÏ Ñ≤Å∞™êÎ~°∞.
("Money is a matter of functions four a medium, a measure, a standard and a store".)
3. „^Œ=ºO qÅ∞=Å#∞ |kb KÕ¿ãO^Œ∞‰õΩ ‰õÄ_® LѨÜ≥∂QÆѨ_»∞#∞.
H©<Õ¡ (Kenley) =sæHõ~°} ó
H©<Õ¡.. „^Œ=º q^èŒ∞Å#∞ „áê^äŒq∞Hõ q^èŒ∞Å∞, Q“} q^èŒ∞Å∞, J#∞+¨OyHõ q^èŒ∞Å∞ (Contingency functions)QÍ
=sæHõiOK≥#∞.
Ѩ~°Ñ¨ux ã¨$+≤ìOK«∞@, *ÏfÜ«∂^•Ü«∂xfl =∞kOK«∞@, P^•Ü«∞ ã¨OѨ^Œ ѨOÑ≤}©,
„^Œ=º`åfixfl PáêkOK«∞@ "≥Ú^ŒÅQÆ∞ "å\˜x J#∞+¨OyHõ q^èŒ∞Å∞QÍ Ñ≤Å==K«∞Û.
áêÖò Z<£lOQ∑ =sæHõ~°} ó áêÖò Z<£lOQ∑ „^Œ=º q^èŒ∞Å#∞ xâ◊ÛÅ q^èŒ∞Å∞, K«Å# q^èŒ∞Å∞QÍ qÉèílOK≥#∞.
™êO„Ѩ^•Ü«∞ q^èŒ∞Å#∞ xâ◊ÛÅ ÖË^• ™êOˆHuHõ q^èŒ∞Å∞ JO^Œ∞~°∞.
^èŒ~°Å ™ê÷~Úx, L`«ÊuÎx, qxÜ≥∂QÍxfl, ѨOÑ≤}©x „ѨÉèÏq`«O KÕ¿ã q^èŒ∞Å#∞ K«Å<å`«‡Hõ q^èŒ∞Å∞ JO^Œ∞~°∞.
=∞Oz „^Œ"åºxH˜ LO_»=Åã≤# ÅHíΔ}ÏÅ∞ ó
1. P"≥∂^ŒÜ≥∂Qƺ`« (Acceptablity) :
2. ã¨∞ÅÉèíOQÍ fã¨∞H˘x áÈÜÕ∞O^Œ∞‰õΩ gÅ∞O_»∞@ (Portability)
3. =∞xflHõ (Durability) 4. qÉèÏ[º`« (Divisibility) 5. ã¨*ÏfÜ«∞`« (Homegenity) 6. "åºHÀK«`«fiO (Elasticity) 7. JÅÊ|~°∞=Ù (Low weight) 8. ã≤÷~°`«fiO (Stability)
9. `ÕeHõQÍ QÆ∞iÎOK«∞@ (Congnisability)
„ˆQ+¨"£∞ 㨥„`«O ó
XHõ@= Ze[ɡ`ü ~å}˜ Pi÷Hõ ã¨ÅǨ^•~°∞_»∞ „ˆQ+¨"£∞. "Õ∞Öˇ·# =∞iÜ«Ú <åã≤~°HõѨ٠„^Œ"åºÅ∞ Ô~O_»∂ XˆH™êi K«ÖÏ=∞}˜Ö’ LO>Ë <åã≤~°HõѨ٠„^Œ=ºO "Õ∞Öˇ·# „^Œ"åºxfl K«ÖÏ=∞}˜ #∞Oz `«iq∞"ÕÜ«Ú#∞ Jx „ˆQ+¨"£∞ 㨥„fHõiOK≥#∞. J#QÍ K≥_»∞ „^Œ=ºO =∞Oz „^Œ"åºxfl `«iq∞"ÕÜ«Ú#∞. (Bad money drives out good money out of circulation)
„^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú H˘Å=∂<åÅ∞
„^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú x~°fiK«#OÃÑ· aè<åflaè„áêÜ«∂Å∞<åfl~Ú.
Z) ™êO„Ѩ^•Ü«∞ x~°fiK«#O ó „Ѩ[Å =^ŒÌ QÆÅ HõÔ~hû (C), ÉÏO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ (DD) HõeÑ≤ „^Œ=º
ã¨Ñ¨¡~ÚQÍ x~°fizOzi. M = C + DD
a) zHÍQÀ J~°÷ âßG"Õ`«ÎÅ x~°fiK«#O ó
zHÍQÀ „^Œ=º âßG"Õ`«ÎÖˇ·# q∞Åì<£ „Ñ‘_»=∞<£ "≥Ú^ŒÖˇ·#"åi Jaè„áêÜ«∞OÖ’ HõÔ~hû (C), _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ (DD)
Å`À áê@∞QÍ >ˇÿ"£∞ _çáêl@∞¡ (TD), „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~ÚÖ’ KÕ~åÛe. M = C + DD + TD
™êO„Ѩ^•Ü«∞ Pi÷Hõ"Õ`«ÎÅ∞ „^Œ=º x~°fiK«<åxH˜ ã¨O‰õΩz`« x~°fiK«#O W¿ãÎ, zHÍQÀ âßG"Õ`«ÎÅ∞ qã¨Î $`« J~å÷xfl
WK≥Û#∞.
q∞Åì<£ „Ñ‘_»=∞<£ Jaè„áêÜ«∞O „ѨHÍ~°O ''H˘#∞QÀÅ∞ â◊H˜ÎH˜ `å`å¯eHõ xÅÜ«∞OQÍ Ñ¨xKÕ¿ãk U^≥·<å „^Œ=º"Õ∞——. (Money is anything that serves the Function of providing a temporary abode of purchasing power). QÆ∞ˆ~¡ =∞iÜ«Ú ëê x~°fiK«#O ó HõÔ~hû (C), _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ (DD), >ˇÿ"£∞ _çáêl@∞¡ (TD) Å`Àáê@∞QÍ
ÉϺOˆH`«~° =∞^茺=~°∞ÎÅ JѨCÅ∞, ÉϺO‰õΩÅ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@∞¡ ÉÏO_»∞Å∞ ‰õÄ_® „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~ÚÖ’ KÕiÛi.
~å_£ H˜¡Ñπ Hõq∞\© x~°fiK«#O ó nxx „^Œ=º`«fi Ѩ^Œúu JO^Œ∞~°∞. nxÖ’ HõÔ~hû Jxfl ~°HÍÅ ÉϺO‰õΩ _çáêl@∞¡
áÈ™êìѶ‘ã¨∞ =^ŒÌ _çáêl@∞¡, ã¨g∞Ѩ „^Œ=º xÅfiÅ∞. „Ѩ[ʼnõΩ JO^Œ∞ÉÏ@∞Ö’ L#fl |∞∞} ™œHõ~åºÅ#∞ ‰õÄ_® „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~ÚÖ’H˜ KÕiÛi.
ÉèÏ~°`«^Õâ◊OÖ’ „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú ó
1967-68 =~°‰õΩ XˆH „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú H˘Å=∂<åxfl „ѨHõ\˜OKÕ"å~°∞. M1 = C + DD
1968 `«~°∞"å`« ã¨q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞ (AMR - Aggregate Monetary Resources) J<Õ H˘Å=∂<åxfl ‰õÄ_®
„ѨHõ\˜ã¨∞ÎOk. nxÖ’ >ˇÿ"£∞ _çáêl@∞¡ KÕ~°Û_»O [iyOk. M = C + DD + TD 1977 #∞Oz RBI <åÅ∞QÆ∞ ~°HÍÅ „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú H˘Å=∂<åÅ#∞ „ѨK«∞iã¨∞ÎOk.
M1, M2, M3, M4
M1 = „Ѩ[Å =^ŒÌ QÆÅ HõÔ~hû { ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ { i[~üÉϺO‰õΩ =^ŒÌ QÆÅ W`«~° _çáêl@∞¡ M1 = C + DD + OD
M1 #∞ ã¨ã¨ã¨ã¨ã¨O‰õΩz`«O‰õΩz`«O‰õΩz`«O‰õΩz`«O‰õΩz`« „^Œ=ºO Jx JO\Ï~°∞. ™ê=∂#º „Ѩ[Å ^Œ$+≤ìÖ’ „^Œ=ºO JO>Ë M1. M1 J`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiOJ`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiOJ`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiOJ`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiO Hõey# „^Œ=ºO.J`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiO
M3 = M1 { ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ HÍÅѨiq∞u _çáêl@∞¡ M3 = M1 + TD
M3#∞ qâßÅ „^Œ=º H˘Å=∂#OqâßÅ „^Œ=º H˘Å=∂#OqâßÅ „^Œ=º H˘Å=∂#OqâßÅ „^Œ=º H˘Å=∂#O JO\Ï~°∞. nx<Õ ã¨qâßÅ „^Œ=º H˘Å=∂#O ã¨ã¨ã¨ã¨q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞q∞+≤ì „^Œ=º =#~°∞Å∞ JO\Ï~°∞. M3 = C + DD + OD + TD
= M1 + TD
zHÍQÀ Pi÷Hõ"Õ`«ÎÅ „^Œ=º x~°fiK«#O, M3 „^Œ=º H˘Å=∂#O XHõ¯>Ë.
M2, M4 : áÈ™êìǶ‘ã¨∞ =^ŒÌ QÆÅ _çáêl@¡#∞ ÖˇHõ¯Ö’H˜ fã¨∞‰õΩx „^Œ"åºxfl x~°fiz¿ãÎ M2, M4 „^Œ"åºÅ∞ =™êÎ~Ú. M2 = M1 + áÈ™êìǶ‘ã¨∞Å =^ŒÌ QÆÅ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@∞¡
M4 = M3 + áÈ™êìǶ‘ã¨∞Ö’¡ QÆÅ "≥Ú`«ÎO _çáêl@∞¡
M1J`«ºkèHõ „^Œ=º`«fiO Hõey#k HÍQÍ, M4JÅÊ „^Œ=º`«fiO Hõey#k.
Note : RBI =^ŒÌ W`«~° _çáêl@∞¡ = HÍfil „ѨÉèí∞`«fi ã¨Oã¨÷Å _çáêl@∞¡, IMF JH“O\ò <≥O|~ü 2Ö’ q∞QÆ∞Å∞, RBI
L^ÀºQÆ∞Å ã¨Ç¨ÏHÍ~° Ѩ~°Ñ¨u ã¨OѶ¨∞O _çáêl@∞¡.
áÈ™êìǶ‘ãπ‰õΩ ã¨O|OkèOz# QÆ}ÏOHÍÅ#∞ i[~üfi ÉϺOH± `å*Ï Ñ¨~°K«ÖË^Œ∞. JO^Œ∞=Å¡<Õ M2, M4J<Õ ÉèÏ=#Å∞
J~°÷~°Ç≤Ï`«OQÍ =∂~å~Ú.
qâßÅ „^Œ=ºO (M3) Ö’ ÉèÏQÆ"≥∞ÿ# ã¨O‰õΩz`«"≥∞ÿ# „^Œ=ºO (M1) "å\Ï 1990-91Ö’ 35% HÍQÍ 2006-07
<å\˜H˜ 29%‰õΩ H©Δ}˜OzOk. J#QÍ ÉϺO‰õΩÅ HÍÅѨiq∞u _çáêl@∞¡ ÃÑ~°∞QÆ∞`«∂ =ã¨∞Î<åfl~Ú.
#∂`«# „^Œ=ºO, „^Œ=º`«fi =#~°∞Å∞ ó
1997Ö’ _®II "≥·.q.Ô~_ç¤ J^茺HíΔ`«# xÜ«∞q∞OK«|_ç# =i¯OQ∑ „QÆ∂Ñπ „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~ÚÃÑ· J^茺ܫ∞#O KÕã≤ 1998Ö’
x"ÕkHõ#∞ ã¨=∞iÊOzOk. Wk =¸_»∞ #∂`«# „^Œ=º H˘Å=∂<åÅ#∞, 3 „^Œ=º`«fi H˘Å=∂<åÅ#∞ 㨥zOK≥#∞.
áÈ™êìǶ‘ãπÅÖ’ QÆÅ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@∞¡ (M2), áÈ™êìǶ‘ãπÅÖ’ QÆÅ "≥Ú`«ÎO _çáêl@∞¡ (M4) #∞ „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú Ñ¨ikè
#∞Oz `˘ÅyOK«_»O [iyOk.
M1 = áê`« =sæHõ~°}‰õΩ, H˘`«Î =sæHõ~°}‰õΩ ZÖÏO\˜ =∂~°∞Ê ÖË^Œ∞. M1 = C + DD + OD
M2 = M1 + ã¨O=`«û~°O ֒Ѩ٠HÍŠѨiq∞u QÆÅ HÍÅѨiq∞u _çáêl@∞¡
{ ÉϺO‰õΩÅ∞ *ÏsKÕã≤# _çáêl\ò ã¨iìǶ≤ˆH\òÅ∞
#∂`«# M2Ö’ áÈ™êìǶ‘ãπ =^ŒÌQÆÅ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl\òÅ∞ q∞#Ǩ~ÚOK≥#∞. ã¨O=`«û~°O֒Ѩ٠QÆÅ HÍŠѨiq∞u
_çáêl@¡#∞, ÉϺO‰õΩÅ∞ *ÏsKÕã≤# _çáêl\ò ã¨iìǶ≤ˆH\òÅ#∞ KÕ~°Û_»O [iyOk. g\˜x HÍ"åÅ#∞‰õΩO>Ë "ÕQÆOQÍ „^Œ=ºOÖ’H˜ =∂~°∞ÛHÀ=K«∞Û.
M3 = M2{ ã¨O=`«û~°O HõO>Ë Z‰õΩ¯= HÍŠѨiq∞u Hõey# HÍŠѨiq∞u _çáêl@∞¡
{ ã¨fiÅÊHÍÅ, n~°…HÍÅ ÉϺO‰õΩÅ ~°∞}ÏÅ∞
M4#∞ LѨã¨OǨÏiOK«_»O [iyOk.
D #∂`«# =sæHõ~°}Ö’ ‰õÄ_® M3<Õ qâßÅ „^Œ=ºOQÍ Ñ≤Å∞™êÎ~°∞.
QÆ=∞xHõ ó #∂`«# M2 M3Å∞ áê`« =sæHõ~°} HõO>Ë "≥∞~°∞QÆ∞QÍ L#flq.
Z) áÈ™êìǶ‘ã¨∞ =^ŒÌ QÆÅ á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@¡#∞, "≥Ú`«ÎO _çáêl@¡#∞ q∞#Ǩ~ÚOK«_»O [iyOk.
a) „Ѩ[Å á⁄^Œ∞Ѩ٠_çáêl@∞¡, HÍŠѨiq∞u _çáêl@¡#∞, ã¨O=`«û~°O֒Ѩ٠ѨiѨHõfi`« K≥O^Õq, ã¨O=`«û~°O `«~°∞"å`« ѨiѨHõfi`« K≥O^Õ _çáêl@∞¡QÍ =sæHõiOK≥#∞.
ã≤) "≥Ú^Œ\˜™êiQÍ ÉϺO‰õΩÅ, ã¨fiÅÊHÍeHõ, n~°…HÍeHõ ~°∞}ÏÅ#∞ fã¨∞HÀ=_»O [iyOk.
„^Œ=º`«fi =#~°∞Å∞ ó
RBI =i¯OQ∑ „QÆ∂Ѩ٠#∂`«#OQÍ =¸_»∞ ~°HÍÅ „^Œ=º`«fi =#~°∞Å#∞ „Ѩ"Õâ◊ÃÑ>ˇì#∞.
L1´ #∂`«# M3 + áÈ™êìǶ‘ã¨∞ =^ŒÌ QÆÅ Jxfl ~°HÍÅ _çáêl@∞¡ (NSC Å∞ q∞#Ǩ~ÚOKåe)
L2´ L1 + q`«Î ã¨Oã¨÷Å ÜˇÚHõ¯ HÍÅѨiq∞u _çáêl@∞¡ { q`«Î ã¨Oã¨÷Å∞ *ÏsKÕã≤# _çáêl\ò ã¨iìǶ≤ˆH\òÅ∞
{ Term borrowing by FIs L3´ L2 + ÉϺOˆH`«~° q`«Î ã¨Oã¨÷Å =^ŒÌ QÆÅ „Ѩ[Å _çáêl@∞¡
JkèHõ â◊H˜Î=O`«"≥∞ÿ# „^Œ=ºO ó
„^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Úx x~°‚~ÚOKÕ JOâßÅÖ’ =ÚYº"≥∞ÿ#k i[~°∞fi „^Œ=ºO. nxx „ѨÉèí∞`«fi „^Œ=ºOQÍ ‰õÄ_® Ñ≤Å∞™êÎ~°∞.
nxx =¸ÖÏ^è•~° „^Œ=ºO (Base Money) Jx, High Powered Money Jx, „áê^èŒq∞Hõ „^Œ=ºO (Primary Money) Jx Ñ≤Å∞™êÎ~°∞. i[~°∞fi ÉϺO‰õΩ *ÏsKÕã≤ „Ѩ[Å∞ W`«~° ÉϺO‰õΩÅ∞ xÅfi LOKÕ „^Œ"åºxfl i[~üfi „^Œ=ºO
JO\Ï~°∞.
Z) „Ѩ[Å =^ŒÌ QÆÅ HõÔ~hû
a) „Ѩ[Å∞ i[~°∞fiÉϺO‰õΩ =^ŒÌ ÃÑ@∞ì‰õΩ#fl W`«~° _çáêl@∞¡
ã≤) "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ∞ (nxÖ’ Ô~O_»∞ ~°HÍÅ xÅfiÅ∞ LO\Ï~Ú)
RBI =^ŒÌ "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ LOK«=Åã≤# xÅfiÅ∞ { MÏ`å^•~°∞Å J=ã¨~åÅHÀã¨O "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ∞ `«=∞ =^ŒÌ
H = „Ѩ[Å =^ŒÌ QÆÅ #QÆ^Œ∞ { RBI =^ŒÌ QÆÅ W`«~° _çáêl@∞¡ { "å}˜[º ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ∞ = C + OD + CR [ CR = Cash Reserves ]
‰õΩ¡Ñ¨ÎOQÍ K≥áêÊÅO>Ë i[~°∞fiÉϺO‰õΩ ã¨$+≤ìOz *ÏsKÕÜ«∞|_ç# „Ѩ[Å =^ŒÌ, ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ xÅfiÅ#∞ JkèHõ â◊H˜Î=O`«"≥∞ÿ# „^Œ=ºO JO\Ï~°∞.
™ê^è•~°} „^Œ"åºxH˜ â◊H˜Î=O`«"≥∞ÿ# „^Œ"åºxH˜ `Õ_® U=∞O>Ë ™ê^è•~°} „^Œ=ºOÖ’ _ç=∂O_£ _çáêl@∞¡ LO\Ï~Ú.
i[~°∞fi „^Œ=ºOÖ’ ÉϺO‰õΩÅ =^ŒÌ QÆÅ xÅfiÅ∞ LO\Ï~Ú.
M1 = C + OD + DD H = C + OD + CR
CR H˜ DD ‰õΩ Jq<åÉèÏ= ã¨O|O^èŒO LOk. ÉϺO‰õΩÅ∞ ã¨$+≤ìOKÕ _çáêl@∞¡ CR ÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»∞#∞. #QÆ^Œ∞ xÅfiÅ x+¨ÊuÎ Z‰õΩ¯=QÍ LO>Ë ÉϺO‰õΩÅ∞ ã¨$+≤ìOKÕ ~°∞}ÏÅ∞ `«‰õΩ¯=QÍ LO_»∞#∞.
1981-91 =∞^茺 'H' Money "åi¬Hõ ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ ˆ~@∞ 16% HÍQÍ, 1991 `«~°∞"å`« nx ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ ˆ~@∞
13%QÍ #"≥∂^≥·Ok. J#QÍ i[~°∞fi „^Œ=ºO ÃÑ~°∞QÆ∞^ŒÅ ˆ~@∞ H©Δ}˜OzOk.
„^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO
(Velocity of Money)
XHõ xs‚`« HÍÅOÖ’ XHõ Ü«¸x\ò „^Œ=ºO Zxfl™ê~°∞¡ =ã¨∞Î ¿ã=Å∞ H˘#_®xH˜ KÕ`«∞Å∞ =∂~°∞<À `≥eÜ«∞*Ë¿ã ^•xx „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO JO\Ï~°∞. „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO ¢H˜Ok JOâßÅÃÑ· P^è•~°Ñ¨_»∞#∞.
1. „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú ó J=ã¨~°"≥∞ÿ# „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú HõO>Ë `«‰õΩ¯= „^Œ=º ã¨Ñ¨¡~Ú LO>Ë „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. 2. Ѩ~°Ñ¨u ã¨Oã¨÷Å∞ ó Ѩ~°Ñ¨u ã¨Oã¨÷Å ã¨OYº ÃÑiˆQH˘Ån „^Œ=º„Ѩ™ê~° "ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞.
3. #QÆ^Œ∞ =º=Ǩ~åÅ∞ ó #QÆ^Œ∞ =º=Ǩ~åÅ∞ Z‰õΩ¯=QÍ ÃÑiˆQ H˘Ån „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. 4. qxÜ≥∂QÆ „Ѩ=$uÎ ó H©#∞û „ѨHÍ~°O qxÜ≥∂QÆ™ê÷~Ú ÃÑiˆQ H˘Ån „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞. 5. P^•Ü«∞ ѨOÑ≤}© ó P^•Ü«∞, Jã¨=∂#`«Å∞ Z‰õΩ¯= LO>Ë „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO `«‰õΩ¯=QÍ LO_»∞#∞.
6. Pi÷Hõ =º=ã¨÷ Ѩiã≤÷`«∞Å∞ ó „^Œ"ÀºÅƒ} HÍÅOÖ’ „^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO Z‰õΩ¯=QÍ LO_»∞#∞. Pi÷Hõ =∂O^Œº HÍÅOÖ’
„^Œ=º „Ѩ™ê~° "ÕQÆO `«‰õΩ¯=QÍ LO_»∞#∞.
7. "Õ`«# q^è•#O ó Z‰õΩ¯= HÍÅJO`«~åÅÖ’ "Õ`«# K≥e¡OѨ٠[iy`Õ „Ѩ™ê~°"ÕQÆO `«QÆ∞æ#∞. 8. Ô~QÆ∞ºÅ~ü P^è•Ü«∞O ó Ô~QÆ∞ºÅ~ü P^•Ü«∞O J~Ú`Õ „Ѩ™ê~°"ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞.
9. áêi„âßq∞Hõ Jaè=$kú K≥Ok# ^ÕâßÅÖ’ „Ѩ™ê~°"ÕQÆO Z‰õΩ¯=QÍ LO_»∞#∞. 10. ~°"å}Ï „Ѩ™ê~° ™ê^èŒ<åÅ∞ ÃÑiy`Õ „Ѩ™ê~°"ÕQÆO ÃÑ~°∞QÆ∞#∞.
