• Nenhum resultado encontrado

Cad. Saúde Pública vol.13 número3

N/A
N/A
Protected

Academic year: 2018

Share "Cad. Saúde Pública vol.13 número3"

Copied!
8
0
0

Texto

(1)

M odelo de regresión logística aplicado

a un estudio sobre enfermedad de Chagas

A lo g istic re g re ssio n mo d e l ap p lie d

to Chag as’ d ise ase

1 In stitu to d e In vestigacion es Teórica s y Ap lica d a s en Est a d íst ica , Fa cu lt a d d e Cien cia s Econ óm ica s y Est a d íst ica , Un iv ersid a d N a cion a l d e Rosa rio. Bv. Oroñ o 1261, C.P. 2000, Rosa rio, Argen t in a .

Ga b riela Boggio 1

Abstract Th e focu s of t h is p ap er is t h e ap p licat ion of st at ist ical m od els t o t h e st u d y of socioeco -n om ic co-n d it io-n i-n g fa ct ors i-n p eri-n a t a l Ch a ga s’ d isea se co-n d u ct ed i-n Rosa rio, Arge-n t i-n a . A ca se (154) an d con t rol (158) d esign w as ap p lied t o in v est igat e socioecon om ic an d cu lt u ral d ifferen ces in p regn an t w om en in Hosp it al Roqu e Sáen z Peñ a as t o t h eir in fect ion st at u s. Logist ic regression m od els w ere u sed t o ev a lu a t e t h e im p ort a n ce of a n t eced en t s lin k ed t o t h e in fect ion a n d socioecon om ic a n d cu lt u ra l fa ct ors for in fect ion st a t u s. For p regn a n t w om en , t h e im p ort a n ce of a n -t eced en -t s lin k ed -t o -t h e in fec-t ion w a s con firm ed a n d -t h e w om en’s lev el of sch oolin g s-t ood ou -t a s t h e p red om i n a n t soci oecon om i c con d i t i on a ssoci a t ed w i t h i n fect i on . Log- li n ea r m od els w ere u sed t o ex p lore t h e a ssocia t ion s b et w een cert a in ex p la n a t ory v a ria b les. T h is a p p roa ch p oin t ed u p t h e m ost relev a n t a ssocia t ion s b et w een su ch fa ct ors a n d Ch a ga s’ d isea se a n d p rov id ed a b et -t er u n d ers-t an d in g of -t h e fram ew ork of rela-t ion sh ip s am on g -t h em .

Key words Case-Con t rol St u d ies; Logist ic Regresion ; Log-Lin ea r M od els; Ch a ga s’ Disea se

Resumen El p rop ósit o d e est a p resen t a ción es m ost ra r la a p lica ción d e m od elos est a d íst icos en u n est u d io sob re la s im p lica n cia s d e los con d icion a n t es socioecon óm icos en el Ch a ga s con n a t a l rea liz a d o en Rosa rio. A fin d e in d a ga r d iferen cia s socioecon óm ica s y cu lt u ra les en em b a ra z a d a s d el Hosp it a l Roq u e Sá en z Peñ a segú n la con d ición d e in fect a d a o n o in fect a d a , se a d op t ó u n d iseñ o d e ca sos (154) y con t roles (158). Se u t iliz a ron m od elos d e regresión logíst ica con la in t en -ción d e v alorar la im p ort an cia d e los at ribu t os referid os a los an t eced en t es ligad os a la in fec-ción y d e los fact ores socioecon óm icos y cu lt u rales en relación con la con d ición d e in fección . Est a m od eliz a ción p erm it ió corrob a r, p a ra est a p ob la ción od e m u jeres, la im p ort a n cia od e los a n t eceod en -t es liga d os a la in fección ; se d es-t a có el n iv el d e in s-t ru cción d e la m u jer com o con d icion a n -t e so-cioecón om ico p rep on d eran t e v in cu lad o con la in fección . Pa ra ah on d ar en las asociacion es en t re ciert a s v a ria b les ex p lica t iv a s, se com p let ó el a n á lisis con m od eliz a cion es loglin ea les. El recu rso a n a lí t i co em p lea d o p erm i t i ó n o sólo h a lla r la s a soci a ci on es m á s relev a n t es en t re los fa ct ores con sid era d os y la en ferm ed a d d e Ch a ga s, sin o t a m b ién logra r u n a m ejor com p ren sión a cerca d e la t ram a d e relacion es ex ist en t es en t re ellos.

(2)

Introducción

La en ferm ed ad d e Ch agas, origin alm en te típ i-ca d e las áreas ru rales, h a p asad o a ser u n p ro-b lem a q u e tam ro-b ién atañ e a las gran d es ciu d a-d es fu n a-d a m en ta lm en te a-d eb ia-d o a la m igra ción ru ral-u rb an a y a su s con secu en cias sociales.

En Argen tin a esta en ferm ed ad es en d ém ica en gran p arte d el territorio, varía su p revalen -cia segú n la zon a geográ fica , p ero la in form a-ció n d isp o n ib le refiere a gru p o s esp ecífico s y n o a la p ob lación en gen eral. Las estim acion es d el to ta l d e n u evo s ca so s a n ivel n a cio n a l se b a sa n en p royeccio n es a p a r tir d e gru p o s p o -b la cio n a les d o n d e la s m u jeres tien en esca sa p a rticip a ció n : in gresa n tes a l ser vicio m ilita r, exclu sivo p a ra va ro n es h a sta el a ñ o 1994; d a -d ores -d e san gre, -d on -d e se h a verifica-d o la -d éb il p re se n cia d e la s m u je re s co m o co n se cu e n cia d e cu estio n es cu ltu ra les ( To rres d e Qu in tero s et al., 1990) y n iñ os m en ores d e 4 añ os en oca-sión d e cam p añ as d e p reven ción .

Así es q u e p rá ctica m en te la ú n ica o p o rtu -n id ad d e d iag-n óstico d e la e-n ferm ed ad qu e tie-n e la m u jer se co tie-n creta a tie-n te u tie-n em b a ra zo, cu an d o realiza los con troles p ren atales y en la m ed id a en q u e se in clu ya el test d e Ch agas en la ru tin a d e d ich o co n tro l. La s cifra s d isp o n ib les soib re la p revalen cia d e la in fección en em -b a ra za d a s va ría d e u n 3 a u n 30%, d e a cu erd o al área estu d iad a (Barou sse et al., 1978).

En lo q u e refiere a l riesgo d e tra n sm isió n con n atal, las in vestigacion es realizad as en Ar-gen tin a m u estra n resu lta d o s va ria b les segú n la s regio n es, a lca n za n d o n iveles d el 4% en áreas en d ém icas (Zaid en b erg & Segovia, 1993). El Ch agas con gén ito ap arece com o p rob le-m a e n e st u d io s d e ca rá ct e r b á sica le-m e n t e clí-n ico -b io ló gico y q u e, e clí-n su m a yo r p a rt e, se re st r in ge n a u n n ú m e ro re d u cid o d e ca so s (Azo gu e et al., 1985; Barou sse et al., 1978; Bit-ten co u rt, 1976; Lo rca et a l., 1987; Moya et a l., 1985; Salem e et al., 1971; Zaid en b er & Segovia, 1993).

Existen a lgu n o s estu d io s, en esp ecia l en Brasil, qu e ab ord an la p rob lem ática d el Ch agas m ed ia n te la eva lu a ció n d e fa cto res d e riesgo tan to socioecon óm icos, fam iliares, com o m e-d io-am b ien tales. La con sie-d eración sim u ltán ea d e esta m u ltip licid ad d e factores h a im p licad o la selección d e m etod ología estad ística d el tip o d e lo s m o d e lo s lo glin e a le s, e n a lgu n o s ca so s (Starr et al., 1991), la regresión logística ya sea con d icion al o n o con d icion al, segú n el d iseñ o d e la in vestigación , en otros estu d ios (An d rad e et al., 1995; Martelli et al., 1992), o b ien la elec-ció n d e a lgu n a m o d eliza elec-ció n q u e p er m itiera co n sid era r su p u esto s ca u sa les teó rico s ta les

com o los sistem as recu rsivos d e m od elos logit (Torres d e Qu in teros et al., 1990).

En esta lín ea se in scrib e la in vestiga ció n realizad a en Rosario p or el Cen tro d e Estu d ios San itarios y Sociales (Tron coso et al, 1995) qu e, con el p rop ósito d e in d agar d iferen cias socioe-con óm icas y cu ltu rales en em b arazad as segú n su con d ición d e in fectad as o n o in fectad as, u ti-liza m od elos d e regresión logística y, en form a com p lem en taria, m od elos loglin eales.

El ob jetivo m en cion ad o form a p arte d e u n p royecto m ás am p lio q u e p reten d ió esclarecer el p rob lem a d el Ch agas con n atal en u n área u r-b a n a , sin tra n sm isió n vecto ria l d em o stra d a , p ero recep to ra d e m igra n tes p roven ien tes d e zon as en d ém icas, p ara la elab oración d e estra-tegias d e in terven ción ap rop iad as.

Consideraciones sobre el diseño de la investigación

El estu d io se rea lizó en el Ho sp ita l Mu n icip a l Roq u e Sáen z Peñ a, u b icad o en la zon a su d este d e la ciu d a d d e Ro sa rio. El á rea d e in flu en cia d el Hosp ital es am p lia y asiste la d em an d a es-p on tán ea d e la es-p ob lación y los casos d erivad os d e los Cen tros d e Salu d , en carácter d e p rim er esla b ó n d e referen cia . Ta m b ién a siste la d e -m an d a d e la p ob lación d e localid ad es vecin as a la ciu d ad , fu n d am en talm en te Villa Gob ern a-d or Gálvez.

El u n iverso qu ed ó d efin id o, a los fin es d e la im p lem en ta ció n d el estu d io, p o r to d a m u jer em b arazad a qu e acu d ió al Hosp ital en el p erío-d o feb rero 1993 – en ero 1994. A lo largo erío-d el p erío d o d e ca p ta ció n se p ra ctica ro n 3.166 estu d ios serológicos, sien d o la tasa d e in fección en -con trad a igu al al 5,2%. El p eríod o d efin id o fu e elegid o d e a cu erd o a la ca n tid a d d e p a r to s ocu rrid os y a la s ta sa s d e in fección con ocid a s d e m an era d e p od er ob ten er u n a casu ística m ín im a iín d isp eín sab le a los fiín es aín alíticos. Se iín -ten tó d e esta m an era con ciliar costo-tiem p o y factib ilid ad an alítica (An d rad e et al., 1994).

(3)

d iferen tes factores qu e in flu yen en am b os gru -p os es u n resu ltad o d e in terés.

El gru p o d e ca so s q u ed ó co n stitu id o p o r 154 m u jeres d ia gn o stica d a s co m o sero p o siti-vas en el p eríod o d efin id o (9 m u jeres serop osi-tiva s n o p u d iero n in co rp o ra rse a l estu d io o p o rq u e o p ta ro n p o r o tra s in stitu cio n es en el m om en to d el p arto o p or d eficien cias en el registro d e d om icilios). El gru p o con trol, en tan -to, se con stru yó a p artir d e u n a selección alea-toria sistem ática d e las m u jeres seron egativas. Esta selección se realizó en form a secu en cial a m ed id a qu e las m u jeres in fectad as eran d etec-tad as p or lab oratorio, es d ecir, p aralelam en te a la co n stitu ció n d el gru p o d e ca so s., e in clu yó u n total d e 158 m u jeres seron egativas.

El criterio u tilizad o p ara arrib ar a u n d iag-n óstico serológico p ositivo eiag-n las em b arazad as se b asó en d os p ru eb as d e screen in g: Hem aglu

-tin ación In d irecta a títu lo 1/ 32 y Látex. Cu an d o a l m en o s u n a d e esta s d o s p ru eb a s resu lta b a p ositiva , se rea liza b a la con firm a ción a tra vés d el Test d e Elisa. Cab e m en cion ar q u e el d iag-n óstico serológico d e Ch agas qu ed ó iiag-n corp ora-d o a la ru tin a solicitaora-d a a toora-d a em b arazaora-d a en su p rim er con ta cto con el Hosp ita l a p a rtir d e la ejecu ción d e esta in vestigación .

La in form ación fu e recolectad a a través d e d iverso s p ro ced im ien to s. Se a d m in istró u n cu estion ario a casos y con troles y se relevó in -form ación d e fu en te secu n d aria, h istorias clí-n ica s y registro s d el h o sp ita l. El co clí-n ju clí-n to d e va ria b les q u e se co n tem p la ro n fu e m u y a m -p lio, ab arcan d o tan to as-p ectos socioecon óm icos y cu ltu rales, cu id ad os y creen cias d e la m u -jer acerca d el em b arazo, su salu d y la d e su h ijo y la en ferm ed a d d e Ch a ga s, com o a n teced en -tes vin cu la d o s a la in fecció n , a n teced en -tes ob stétricos y con d icion es b iológicas d el n iñ o al n acer.

Esta p resen tación se restrin ge al an álisis d e las relacion es en tre la con d ición d e in fección y u n con ju n to lim ita d o d e va ria b les corresp on -d ien tes a a sp ecto s so cio eco n ó m ico s y -d em o-gráficos y a an teced en tes vin cu lad os a la in fec-ción , m aterial recab ad o d e la en cu esta realiza-d a.

M etodología

En este estu d io el req u erim ien to d e m od elizar u n a variab le resp u esta d el tip o m u jer in fectad a o n o in fecta d a en fu n ción d e u n con ju n to n u -m eroso d e variab les exp licativas an te u n d ise-ñ o ep id em io ló gico esp ecífico, el d e ca so s y co n tro les, se sa tisfa ce m ed ia n te el a ju ste d e m od elos d e regresión logística, en con cord an

-cia co n o tro s tra b a jo s referid o s a la in fecció n ch agásica (An d rad e et al., 1995; Martelli et al., 1992).

La regresión logística es el m étod o d e an áli-sis a d ecu a d o cu a n d o se n ecesita m o d eliza r u n a variab le resp u esta b in aria, d el tip o p resen -cia o au sen -cia d e en ferm ed ad , y p erm ite el u so co n ju n to d e cova ria b les d e tip o ca tegó rico y con tin u o, p rop orcion an d o in terp retación b io-lógica a su s p arám etros (Hosm er & Lem esh ow, 1989).

En ella se su ele sim b olizar con Ya la

varia-b le resp u esta , d el tip o p resen cia (Y = 1) o a u -sen cia (Y = 0) d e en ferm ed ad y con π(X) a la si-gu ien te p ro b a b ilid a d : P(Y = 1/X), d o n d e Xes u n vector d e p covariab les.

El m o d elo d e regresió n lo gística m ú ltip le está d ad o p or: g(X)= β0+ β1X1+ ... + βpXp

d on d e: g(X)= 1n π(X)

1 - π(X)

En el p ro ceso d e selecció n d el m o d elo se tien en en cu en ta lo s sigu ien tes a sp ecto s: a ) a n á lisis u n iva ria d o d e la s va ria b les; b ) selec-ció n d e esca la a p ro p ia d a p a ra la s va ria b les con tin u as, d e m od o d e elegir la exp resión fu n -cion al m ás lógica p ara el m od elo; y c) con sid eración d e térm in os d e in teracción , b asad a tan -to en criterios estad ísticos com o teóricos. Res-p ecto d e la Res-p ru eb a d e b on d ad d e aju ste, se eli-ge en este estu d io la d e Ho sm er-Lem esh ow. Asim ism o se ca tego riza n la s va ria b les co n ti-n u as iti-n volu crad as aju stati-n d o el m od elo “logit” resu ltan te, com o form a altern ativa d e corrob o-rar el “test” d e b on d ad d e aju ste.

Cu a n d o se d esea n a n a liza r la s in tera ccio -n es e-n tre las variab les e-n estu d io, sie-n d o ellas ca tegórica s, esto es, n o se p reten d e d istin gu ir en tre resp u esta y exp lica tiva s, se u tiliza n lo s m od elos loglin eales.

El m od elo loglin eal com p leto en el caso tri-d im en sion al IxJxK es el sigu ien te:

1n mijk= u + u1(i)+ u2(j)+ u3(k )+ u12(ij)+ u13(ik )+

u23(jk )+ u123(ijk )

d o n d e mijk es la frecu en cia esp era d a p a ra la

celd a (i, j, k )y los u -es son los efectos p rin cip a-les e in teraccion es en tre las variab a-les.

La b on d ad d el aju ste d el m od elo se realiza co n la esta d ística d e ra zó n d e vero sim ilitu d (Agresti, 1990).

Lu ego, p ara com p ren d er m ejor la in terrela-ció n en tre a lgu n a s va ria b les exp lica tiva s, se op ta p or los m od elos loglin eales, p ero n o trata-d os trata-d e m an era trata-d isociatrata-d a a la regresión logísti-ca; p or el con trario, in teresa p oten cializar estas técn icas d e m od elización en torn o a u n p rob le-m a tan cole-m p lejo cole-m o el d el Ch agas.

(4)

d irecta m en te rela cio n a d o s co n la m ed id a d e asociación d en om in ad a razón d e “od d s” (RO). La im p o rta n cia d e la m ism a en lo s estu d io s ep id em iológicos rad ica en q u e, cu an d o la p ro-b a ro-b ilid a d d el resu lta d o d e in terés – p resen cia d e en ferm ed ad – es m u y p equ eñ a, esta m ed id a es u n a b u en a estim a ció n d el r iesgo rela tivo, ta n frecu en tem en te em p lea d o en este ca m p o al p erm itir valorar factores d e riesgo.

Po r o tro la d o, en lo s estu d io s retro sp ectivo s, p rim eram en te se id en tifican los casos, lu ego se eligen lo s co n tro les, y fin a lm en te se lo s co m -p a ra -p a ra in d a ga r có m o d ifieren . De este m o-d o, los totales p ara la variab le resp u esta – p re-sen cia o a u re-sen cia d e en ferm ed a d – está n fijos en lu gar d e estarlo los totales corresp on d ien tes a u n a o m á s va ria b les exp lica tiva s. Aú n a sí, se p u ed en estim ar los efectos d e las variab les ex-p licativas sob re la variab le resex-p u esta a ex-p artir d e p rop ied ad es asociad as con la RO. Esto es, si se con sid era el caso d e u n a tab la 2x2 y se d en om i-n a co i-n D y Dca la p resen cia y a u sen cia d e la en ferm ed ad , resp ectivam en te, y con A y Ac, a la p resen cia o a u sen cia d e a lgu n a ca ra cterística p osib le cau sa, en u n estu d io p rosp ectivo, se fi-jan las p rop orcion es asociad as con A y Acy lu e-go se ob servan las corresp on d ien tes D y Dc. • La RO en tre las d os variab les es:

ROp ro= P(D/ A)P(Dc/ Ac) P(Dc/ A)P(D/ Ac)

En el estu d io retrosp ectivo, fijad as las p rop o rcio n es rop a ra D y Dc, la RO rop a ra esta situ a -ción es:

ROret= P(A/ D)P(Ac/ Dc) P(Ac/ D)P(A/ Dc)

In vocan d o el Teorem a d e Bayes, su rge q u e ROp ro= ROret, y así el estu d io retrosp ectivo m i-d e la rela ció n en tre la s va ria b les exp lica tiva y resp u esta d el m ism o m o d o q u e el estu d io p rosp ectivo (Fien b erg, 1981).

A p artir d e esta p rop ied ad d e in varian cia d e la RO, se d em u estra q u e el a n á lisis d e lo s d a to s p roven ien tes d e u n estu d io retro sp ectivo vía regresió n lo gística se rea liza d e la m ism a m a n era q u e en lo s estu d io s p ro sp ectivo s (Fa re -well, 1979).

Pa ra el tra ta m ien to co m p u ta cio n a l d e lo s d atos se em p leó el p rogram a SPSSPC+ (Noru -sis, 1986) y p ara la m od elización estad ística es-p ecífica, los es-p rogram as LOGLIN (Olivier &ames-p; Neff, 1976) y MULTLR (Cam p os & Fran co, 1989).

Resultados

Estudio preliminar

La caracterización social d e las m u jeres qu e en gen eral acu d en al h osp ital corresp on d e al p er-fil típ ico d e la p o b la ció n d e esca so s recu rso s, co n n ecesid a d es b á sica s in sa tisfech a s, co m o co n secu en cia d e su p reca ria in serció n en el m ercad o lab oral.

Sin em b a rgo, la co m p a ra ció n , u n o a u n o, d e los d istin tos asp ectos socioecon óm icos in d a ga d o s p a ra ca so s y co n tro les p erm ite co m -p ro b a r q u e e sta situ a ció n crítica se a ce n tú a cu an d o se trata d e m u jeres in fectad as, en for-m a for-m a n ifiesta en a lgu n o s ca so s, y só lo in ci-p ien tem en te en otros.

En el gru p o d e casos se registra u n a m ayor p re se n cia d e m u je re s co n e sca sa o n in gu n a in stru cció n , gru p o s fa m ilia re s m u y e xte n so s con p rob ab le m ayor carga econ óm ica p ara el o los resp on sab les d el gru p o fam iliar, sin cob er-tu ra d e riesgos d e salu d , qu e p erm iten verificar a veces d iferen cias estad ísticam en te sign ifica-tivas en tre am b os gru p os, com o se ilu stra en la tab la 1. El m ayor grad o d e criticid ad d e los casos se ap recia m ás claram en te cu an d o se com -p aran su s con d icion es m ateriales d e vid a, con m ayores p orcen tajes d e m u jeres resid en tes en villa s d e em ergen cia , sin p rovisió n d e a gu a o sin b añ o.

Po r ú ltim o p u ed e m en cio n a rse q u e, ta n to en tre los casos com o en tre los con troles, la m a-yo ría d e la s m u jeres n o tra b a ja n o lo h a cen i-rregu larm en te y con b aja carga h oraria. Con se-cu en tem en te, en am b os gru p os fu eron escasas la s m u jeres q u e se id en tifica ron com o p rin cp al rescp on sab le d el su sten to econ óm ico fam iliar (7 serop ositivas y 8 con troles), recon ocien -d o p rá ctica m en te to -d a s la s -d em á s co m o ta l a su p areja (83,8% d e las p ositivas y 73,.4% d e las n egativas).

En cu an to a las características d e la activi-d aactivi-d lab oral activi-d el p rin cip al resp on sab le, se ob serva u n com p orta m ien to sim ila r en a m b os gru -p os, sien d o la form a d e in serción m ás gen erali-zad a la d e asalariad o p recario.

(5)

é-m icas). Asié-m isé-m o se verifican d iferen cias sig-n ificativas esig-n tre casos y cosig-n troles al cosig-n sid erar el a n teced en te d e fa m ilia res co n sa n gu ín eo s co n Ch a ga s (35,2% vs. 6,3%) o víctim a s d e m u erte sú b ita (20,6% vs. 5,4%).

Po r o tra p a rte, se co m p ru eb a a q u í la a so -cia ció n en tre el a n teced en te d e tra n sfu sio n es d e san gre y la p resen cia d e la in fección , n o ve-rifica d a a n terio rm en te en Ro sa rio (22,9% vs. 8,2%). Mu y p ro b a b lem en te la p o sib ilid a d d e verificar esta d iferen cia se relacion a con la d e-fin ició n d e p o b la ció n o b jetivo a d o p ta d a p a ra este estu dio. En tan to en el p rim er estu dio la in -dagación se basó en resu ltados sobre p oblación ab ierta (ad u ltos m ayores d e 15 añ os resid en tes

en zon as d e villas d e em ergen cia), ah ora la d e-lim itación a m u jeres en ed ad rep rod u ctiva, con m ayor riesgo d e tran sfu sión en op ortu n id ad d e p artos p revios, favoreció m u y p osib lem en te la reu n ión d e u n a m ayor casu ística (Tab la 2).

M odelización estadística

Co n el p ro p ó sito d e va lo ra r la im p o rta n cia d e los atrib u tos referid os a los an teced en tes liga-d o s a la in fecció n y liga-d e lo s co n liga-d icio n a n tes so-cioecon óm icos y cu ltu ra les en rela ción con la con d ición d e in fección , se realizó u n a serie d e an álisis m u ltivariad os.

Tab la 1

Co nd icio ne s d e mo g ráficas y so cio e co nó micas más d e sfavo rab le s p ara caso s y co ntro le s.

Casos (n= 154) Controles (n= 158) Probabilidad

% %

Edad

me no r d e 20 año s 14,3 29,1 0,00 a

Grupo familiar

familias co n 7 ó más mie mb ro s 26,0 22,8 0,28 b

sin p are ja 14,3 22,2 0,07 b

sin co b e rtura d e salud 94,2 90,5 0,23 b

N ivel de instrucción

p rimaria, inco mp le ta o analfab e ta 56,5 29,8 0,00 a

Vivienda

e n villas d e e me rg e ncia 21,4 13,9 0,00 b sin p ro visió n d e ag ua 22,1 8,9 0,00 b

sin b año 7,8 3,8 0,13 b

aAso ciad a al te st d e Wilco xo n. bAso ciad a al te st Chi cuad rad o .

Tab la 2

Ante ce d e nte s lig ad o s a la infe cció n p ara caso s y co ntro le s.

Antecedente Casos (n= 154) Controles (n= 158) Razón de “odds” Probabilidad a

% %

Mig rante 77,9 41,8 2,5 0,0000

Nacimie nto e n áre a e nd é mica b 61,2 27,9 4,1 0,0000 Re sid e ncia e n áre a e nd é mica c 66,0 31,0 4,4 0,0000 Transfusio ne s d e sang re d 22,9 8,2 3,3 0,0004 Familiare s co nsang uíne o s co n Chag as e 35,2 6,3 8,1 0,0000

aAso ciad as al te st Chi-cuad rad o .

bSe e liminan 2 caso s p ara lo s q ue se ig no ra la e nd e micid ad d e l lug ar. cSe e limina 1 caso p ara e l q ue se ig no ra la e nd e micid ad d e l lug ar. dSe e limina 1 caso p ara e l q ue se d e sco no ce si re cib ió o no transfusio ne s.

(6)

Se com en zó con la con stru cción d e u n m o-d elo o-d e regresión logística. El an álisis realizao-d o en el estu d io p relim in ar, q u e relacion a in d ivid u alm en te caivid a factor con la con ivid ición ivid e in -fecció n , sir vió d e p rim er ta m iz p a ra la selec-ción d e las variab les a in clu ir en el m od elo. Así es q u e las variab les con sid erad as fu eron : con -d ición -d e in fección , variab le resp u esta (con ca-tego ría s n o in fecta d a e in fecta d a ); resid en cia en villas d e em ergen cia (con categorías n o y si); d isp o n ib ilid a d d e a gu a (co n ca tego ría s si d is-p o n e y n o d isis-p o n e); n ivel d e in stru cció n (co n ca tego ría s secu n d a r ia in co m p leta o m á s, p ri-m a ria co ri-m p leta y p riri-m a ria in co ri-m p leta o n o a sistió a la escu ela ); tra n sfu sio n es d e sa n gre, va ria b le d iscreta ; ed a d d e la m u jer, va ria b le co n tin u a y, p o r ú ltim o, a ñ o s d e resid en cia en áreas en d ém icas, variab le con tin u a.

De acu erd o al an álisis realizad o p ara la se-lección d e la escala m ás ad ecu ad a d e cad a va-ria b le, se to m ó la va va-ria b le tra n sfu sio n es d e san gre com o d icotóm ica segú n la m u jer con ta -ra o n o co n ese a n teced en te, en fu n ció n d e la esca sa frecu en cia d e m u jeres co n m á s d e u n a tran sfu sión . En cu an to a los añ os d e resid en cia en áreas en d ém icas, su categorización y p oste-rior an álisis gráfico su girió q u e la m ejor rep re-se n t a ció n e st a b a d a d a p o r u n p o lin o m io d e se gu n d o gra d o. Co n re sp e ct o a la e d a d , a l n o h allar u n a rep resen tación fu n cion al lógica y te-n iete-n d o ete-n cu ete-n ta la im p orta te-n cia teórica d e la

d istin ción d e la s a d olescen tes con resp ecto a l resto d e la s m u jeres, se d ecid ió tra b a ja rla co -m o d ictó-m ica.

Fin a liza d o el p ro ceso d e selecció n , el m o d elo elegid o es el qu e con tien e los efectos p rin cip a les d e la s va ria b les tra n sfu sio n es d e sa n -gre, a ñ o s d e resid en cia en á rea s en d ém ica s, ed ad y n ivel d e in stru cción . La p ru eb a d e Hos-m er-LeHos-m esh ow p rop orcion ó u n valor ob serva-d o serva-d e 9,285 con p rob ab iliserva-d aserva-d asociaserva-d a igu al a 0,32.

Las estim acion es d e las ROs, d e acu erd o al m od elo elegid o, d an lu gar a la tab la 3.

Co n fo rm e a lo esp era d o, lo s a n teced en tes vin cu lad os a la in fección in crem en tan n otab le-m en te lo s “o d d s” p a ra la s le-m u jeres in fecta d a s. Así el “o d d s” d e co n ta r co n el a n teced en te d e tran sfu sion es d e san gre p ara las m u jeres in fec-tad as se in crem en ta 3 veces en relación al co-rresp on d ien te a las m u jeres n o in fectad as.

En rela ció n a l tiem p o d e resid en cia en zo n as en d ém icas, p u ed e ap reciarse u n in crem en -to en el riesgo a m ed id a q u e lo s tiem p o s so n m ayores. Así, las ROs son 2,4 p ara las p erson as q u e estu viero n 5 a ñ o s y 5,6 p a ra la s q u e estu -viero n 15 a ñ o s, en rela ció n co n la s q u e n o vi-vieron en zon as en d ém icas.

Cab e aclarar q u e se con stru yó tam b ién u n m o d elo d e regresió n lo gística en d o n d e se reem p la zó a ñ o s d e resid en cia en á rea s en d é -m ica s p o r el a n teced en te d e h a b er vivid o en

Tab la 3

Razo ne s d e “ o d d s” e stimad as d e acue rd o al mo d e lo d e re g re sió n lo g ística e le g id o .

Razón de “odds” Probabilidad asociada (inte rvalo d e co nfianza d e l 95%)

Transfusiones de sangre

no 1,0 –

si 3,3 (1,52; 7,33) 0,0026

Años de residencia en áreas endémicas a

5 año s 2,4 0,0000/ 0,0008 b

15 año s 5,6

Edad

me no s d e 20 año s 1,0 –

20 año s o más 2,2 (1,15; 4,38) 0,0184

N ivel de instrucción

se cund aria inco mp le ta o más 1,0 –

p rimaria co mp le ta 2,0 (0,98; 4,07) 0,0554 p rimaria inco mp le ta 3,8 (1,88; 7,53) 0,0002

aPara e sta variab le co ntinua, se p re se ntan las razo ne s d e “ o d d s” p ara 5 y 15 año s d e re sid e ncia e n áre a e nd é mica to mand o tie mp o ig ual 0 co mo re fe re ncia.

(7)

zo n a s en d ém ica s (co n ca tego ría s sí y n o ). En b ase a este m od elo p u ed e d ecirse q u e el an te -ced en te d e h a b er vivid o en zo n a en d ém ica con d u ce a u n a RO igu al a 3,6.

La RO en tre ed a d d e la m u jer y co n d ició n d e in fecció n resu ltó igu a l a 2,2, sien d o m a yo r la ch an ce d e en con trar m u jeres d e m ayor ed ad en el gru p o d e casos. Se con firm a, en ton ces, la relación verificad a en el an álisis b ivariad o.

En cu an to a las con d icion es socioecon óm i-cas, m erece d estacarse la im p ortan cia d el n ivel d e in st r u cció n d e la m u je r. Pa ra la s m u je re s in fe ct a d a s, se a p re cia u n in cre m e n t o e n lo s “od d s” (versu s las n o in fectad as) en la m ed id a qu e el n ivel d e escolarid ad es m ás b ajo. De esta m a n era , la s ROs so n 3,8 p a ra la s m u jeres q u e n o asistieron a la escu ela o n o com p letaron la p rim aria y 2,0 p ara qu ien es alcan zaron el n ivel p rim a rio, e n co m p a ra ció n co n la s q u e a l m e-n os ie-n iciaroe-n el ciclo secu e-n d ario.

Pa ra la co m p ren sió n d e la in terrela ció n existen te en tre a lgu n a s va ria b les exp lica tiva s, se con stru yeron u n a serie d e tab las d e con tin -gen cia, cad a u n a d e ellas vin cu lan d o el n ivel d e in stru cción con la resid en cia en villas d e em er-gen cia, otra característica socioecon óm ica y la con d ición d e in fección . Se b u scó, lu ego, el m od elo lo glin ea l q u e od escrib iera m á s a od ecu a od a -m en te la estru ctu ra d e cad a tab la.

A través de los m odelos loglin eales seleccio-n ados, se llega a la coseleccio-n clu sióseleccio-n qu e la asociacióseleccio-n en tre la resid en cia en villas d e em ergen cia y la con d ición d e in fección (verificad a en form a b variad a) q u ed a totalm en te exp licad a p or el n i-vel de in strucción . En todo segm en to de an álisis está p resen te la asociación en tre la resid en cia en villa e in stru cció n , p erd ien d o su sign ifica -ción la asocia-ción en tre la p rim era e in fec-ción .

An álogam en te, se sigu ió u n p roced im ien to d e con stru cción d e tab las sim ilar, en relación a la d isp on ib ilid ad d e agu a. La asociación m argi-n al verificad a coargi-n coargi-n d icióargi-n d e iargi-n feccióargi-n q u e-d a exp lica e-d a p o r su in tera cció n co n ju n ta co n el n ivel d e in stru cción y la resid en cia en villa.

Conclusiones

Este estu d io co rro b o ra , p a ra la p o b la ció n d e m u jeres em b a ra za d a s d el Ho sp ita l Ro q u e Sá en z Peñ a d e la ciu d a d d e Rosa rio, la im p or-ta n cia d el a n teced en te d e resid en cia en á rea s en d ém icas, com o el d e h ab er recib id o tran sfu -sion es d e san gre, y se d estaca com o con d icio-n aicio-n te socioecoicio-n óm ico p rep oicio-n d eraicio-n te viicio-n cu la-d o con la in fección el n ivel la-d e in stru cción la-d e la m u jer.

An te la n ecesid a d p la n tea d a p o r a lgu n o s au tores (An d rad e et al., 1994) d e d esarrollar es-tra te gia s p re ve n tiva s, id e n tifica r gru p o s d e riesgo y con form a r d iferen cia s region a les, es-tos resu ltad os p u ed en con stitu ir u n ap or te en rela ció n a u n gru p o d e riesgo esp ecífico : la s em b arazad as, y u n área d eterm in ad a : u rb an a, sin p resen cia d el vector p ero recep tora d e m i-gran tes p roven ien tes d e zon as en d ém icas.

En cu a n to a lo s a sp ecto s m eto d o ló gico s, u n a con tribu ción su stan cial de la m odelización estad ística em p lead a resid e en qu e p erm ite u n a n á lisis sim u ltá n eo d e va ria b les ten ien d o en cu en ta el ap orte relativo d e cad a u n a d e ellas.

En p articu lar, la m od elización logística re-su ltó ad ecu ad a tan to p or la p osib ilid ad d e va-lorar sim u ltán eam en te covariab les categóricas y con tin u as b ajo u n d iseñ o esp ecífico, el d e ca-sos y con troles, cu an to p or p rop orcion ar in ter-p retación eter-p idem iológica a su s coeficien tes da-d a su a p roxim a ció n a l riesgo rela tivo. Pa ra ah on dar en las asociacion es en tre ciertas varia-b les exp licativas fu e satisfactoria la ap licación d e m od elos loglin eales, en tan to p erm itió com -p re n d e r -p o r q u é a lgu n o s fa cto re s n o e sta b a n re la cio n a d o s co n la va ria b le re sp u e sta sin o a través d e otra u otras variab les exp licativas.

(8)

Referencias

AGRESTI, A., 1990.Ca t egorica l Da t a An a lysis. Ne w York: Joh n Wiley & Son s.

ANDRADE, A. L.S. S.; ZICKER, F. & MARTELLI, C. M. T., 1994. An Ep id em io lo gica l Ap p ro a ch to Stu d y Co n gen ita l Ch a ga s’ Disea se. Ca d ern os d e Sa ú d e Pú blica, 10 (su p l. 2):345-351.

ANDRADE, A. L.S. S.; ZICKER, F.; SILVA, I. G.; SOUZA, J. M. & MARTELLI, C. M., 1995. Risk fa cto rs fo r

Tryp a n osom a cru z iin fectio n a m o n g ch ild ren in Ce n tra l Bra zil : a ca se -co n tro l stu d y in ve cto r co n tro l se ttin gs. Am erica n Jou rn a l of Trop ica l Med icin e an d Hygien e, 52(2):183-187.

AZOGUE, E.; LA FUENTE, C. & DARRAS, C. H., 1985. Con gen ital Ch agas d isease in Bolivia: ep id em io -logical asp ects an d p ath o-logical fin d in gs.Tran s-a ct ion s of t h e Roys-a l Societ y of Trop ics-a l M ed icin e an d Hygien e, 79:176-180.

BAROUSSE, A. P.; EPOSTO, M. O.; MANDEL, S. & SOUZA MARTINEZ, F., 1978. En ferm ed ad d e Ch a-gas con gén ita en área n o en d ém ica.Med icin a, 38: 611-615.

BITTENCOURT, A., 1976. Con gen ital Ch agas d isease.

Am erica n Jou rn a l of Disea ses of Ch ild h ood, 130: 97-103.

CAMPOS, N. & FRANCO, E. L., 1989. A m icrocom p u ter p rogram for m u ltip le logistic regression by u n -con d ition al an d -con d ition al m axim u m likelih ood m eth od s (MULTR) User’s Man u al.Am erican Jou r-n al of Ep id em iology. 129:439-444.

FAREWELL, V. T., 1979. So m e re su lts o n th e e stim tion of logistic m od els b ased on retrosp ective d a-ta.Biom etrik a,66:27-32.

FIENBERG, S., 1981.Th e An a lysis of Cross- cla ssified Ca t egorica l Da t a. Se co n d Ed itio n . Ca m b rid ge : Mass, Th e MIT Press.

HOSMER, D. W. & LEMESHOW, S., 1989.Ap p lied Lo-gistic Regression. New York : Joh n Wiley & Son s. LORCA, M.; BEROIZA, A. M.; MUÑOZ, P.; GUAJARDO,

U.; SILVA, J.; CANALES, M. & ATIAS, A., 1987. Es-tu d io m atern o in fan til d e en ferm ed ad d e Ch agas e n zo n a s e n d é m ica s. III: Sa la m a n ca , Va lle d e Ch oafa, Ch ile.Parasitología al Día. 11:97-100. MARTELLI, C. M. T.; ANDRADE, A. L. S. S.; SILVA, S. A.

& ZICKER, F., 1992. Risk factors for Tryp an osom a cru z iin fe ctio n a m o n g b lo o d d o n o rs in Ce n tra l Bra zil. M em ória s d o In st it u t o Osw a ld o Cru z, 87: 339-343.

MOYA, P.; PAOLASSO, R. D.; BLANCO, S.; LAPASSET, M.; SANMARTINO, C.; BASSO, B.; MORETTI, E. & CURA, D., 1985. Tratam ien to d e la en ferm ed ad d e Ch agas con n ifu rtim ox d u ran te los p rim eros m e-ses d e vid a.Med icin a, 45:553-558.

NORUSIS, M. J., 1986. SPSS/PC+ for t h e IBM PC/XT / AT. Ch icago: SPSS in c.

OLIVIER, D. C. & NEFF, R. K., 1976. LOGLIN 1.0. Users’s gu id e.Health Scien cies Com p u ter Facility. Boston : Harvard Sch ool of Pu b lic Health . SALEME, A. E.; YANICELLI, G. L.; IÑIGO, L. A.;

VALPERGA, S. M.; ALONSO, E.; PAZ, A.; MORENO, A.; ZERDAN, A. C.; H ATEM, J. & GARCIA TORO, A., 1971. En ferm ed ad d e Ch agas Mazza con gén i-ta e n Tu cu m á n .Arch iv o Argen t in o d e Ped ia t ría.

69:162-169.

STARR, M. D.; ROJAS, J. C.; ZELEDON, R.; HIRD, D. W. & CARPENTER, T. E., 1991. Ch agas’ Disease: risk factors for h ou se in festation by Triatom a d im id i-a ti-a , th e m i-a jo r ve cto r o f Tryp a n osom a cru z iin

Co sta Rica . Am erica n Jou rn a l of Ep id em iology,

133:740-747.

TORRES DE QUINTEROS, Z.; TRONCOSO, M. C.; AR-NESI, N.; BOGGIO, G. & SÁNCH EZ, S. M., 1990. Co m p o rta m ie n to s m igra to rio s e n d o n a n te s d e sa n gre y su re la ció n co n in fe cció n ch a gá sica .

Cu ad ern os M éd ico Sociales, Rosário, 54:3-14.

TORRES DE QUINTEROS, Z.; TRONCOSO, M. C.; BLOCH, C.; SÁNCHEZ, S. M.; GODOY, C.; APARICIO, V. & QUINTEROS, A., 1992. In fe cció n ch a -gá sica y a n te ce d e n te s m igra to rio s e n la p o b la-ción d e villas d e em ergen cia d e Rosario.Cu ad er-n os M éd ico Sociales, 62:1-16.

TRONCOSO, M. C.; BOGGIO, G.; LUPPI, I.; MENEGH-INI, M. B.; SÁNCH EZ, S. M. & SCH APIRA, M., 1995. Im p lican cias d e los Con d icion an tes Socioe-con óm icos, Cu ltu rales y Psicosociales en la En fer-m ed ad d e Ch agas Con n atal. In form e fin al p resen

-tad o a OMS, Sp ecial Program m e for Research an d Train in g in Trop ical Diseases. Rosario: Cen tro d e Estu d ios San itarios y Sociales.

ZAIDENBERG, M. & SEGOVIA, A., 1993. En ferm ed ad d e Ch a ga s co n gé n ita e n la ciu d a d d e Sa lta , Ar-gen tin a. Revista d o In stitu to d e Med icin a Trop ical d e São Pau lo, 35:35-43.

Agradecimiento

Esta p resen tación se realizó a p artir d el p royecto “Im -p lica n cia s d e lo s co n d icio n a n tes so cio eco n ó m ico s, cu ltu rales y p sicosociales en la en ferm ed ad d e Ch a -gas con n atal”, d esarrollad o en el Cen tro d e Estu d ios San itarios y Sociales/ Asociación Méd ica d e Rosario, con ap oyo fin an ciero de PNUD/ Ban co Mu n dial/ OMS. De se o e xp re sa r m i a gra d e cim ie n to a lo s in tegra n tes d el eq u ip o a ca rgo d e la in vestiga ció n m en

Referências

Documentos relacionados

STATISTICS AND EPIDEMIOLOGY RESEARCH COR- PORATION/ CYTEL SOFTWARE CORPORATION, 1994. An ep id em io - logical stu d y of lep rosy in fection by serology an d p olym erase ch ain

Alcoh ol an d violen ce-related in ju ries: an em ergen cy room stu d ies.. Ep id em i- ology of alcoh ol-related

Water con tact p attern s an d socio-econ om ic variab les in th e ep id em iology of sch istosom iasis m an son i in en d em ic area in

Com o d izem os tra- b alh ad ores en trevistad os: “Vai piorar pra gen te cada vez m ais... qu ase ep id

Palavras-chave Ep id em iologia; Filosofia; M ét od os Ep id em iológicos; Sociologia... A Estru tu ra d as Revolu ções

Asp ectos ep id em ioló- gicos, clín icos e evolu tivos.. Ph leb otom id san

Cet obscur objet de l’ép id em io- logie.. Ep id em iologic

Revista do In stitu to Matern o-In fan til de Pern am bu co (n o p relo). Im pact An alysis for Program Eval- u ation. Beverly Hills: Sage Pu b lication s... Ep id em iology an d th

JFET μεταβολή ΠΦΧ – διατομής του αγώγιμου καναλιού με την τάση V DS Συμπεριφορά του JFET υπό την επιβολή τάσης στους ακροδέκτες D και S.. Πηγή:Διαφάνεια 90 - Descargar "Materiales

Ομοιογενής ΓΜ ως Τετράπολο 2/2 • Το τετράπολο αυτό μπορεί να προσομοιώσει πλήρως μια μακριά ομοιογενή γραμμή μεταφοράς, όσον αφορά σε υπολογισμούς των τερματικών μεγεθών τάσης –

Ευστάθεια στο συνδυασμό ΣΓ- Άπειρου Ζυγού 1/2 • Σε έναν εναλλακτικό τρόπο θεώρησης, τα δεδομένα ενός ΣΗΕ μπορεί να συμπεριλαμβάνουν: – Μια Σύγχρονη Γεννήτρια με αμελητέες απώλειες,

Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης Παιδιατρική Ι Τμήμα Ιατρικής Φαρυγγοαμυγδαλίτιδα Εμφανίζεται στο 1/3 των ασθενών και μπορεί να προκαλέσει απόφραξη αεραγωγού...

15/07/15 3 Journal of Cardiology, στο Journal of Atrial Fibrillation, στο Circulation, Arrhythmias and Electrophysiology, στο EuroPace, στο Hippokrateia, στο Hospital Chronicles,

група РЕЙТИНГ | Ставлення українців до продажу землі | жовтень 2019 11 22% 58% 20% Землі с/г призначення повинні бути у державній власності, як у Канаді чи Ізраїлі Землі с/г

Важливе місце зайняло також вивчення проблем глобального розвитку, міжнародної безпеки, особливостей зовнішньої політики держав світу, шляхів розв’язання існуючих міжнародних конфліктів

Таким чином, проектуючи садиби та житлові будинки для людей творчих професій бажано застосовувати принцип «перетікання простору» будівлі, який полягає у функціональній пов’язаність між